Кіріспе

17 ғасырдағы жел тегершігінің қалдықтары

Ньюпорт мұнарасы, сондай-ақ Ескі тас диірмен деп белгілі, Род-Айленд штатындағы Ньюпорт қаласындағы Туро паркінде орналасқан дөңгелек тас мұнара. Бұл 17 ғасырдың ортасында салынған жел тегершігінің қалдықтары. Мұнара бірнеше ғасырларға көнерек болуы және Колумбқа дейінгі теңіз арқылы байланысқа дәлел болуы мүмкін деген болжамдарға байланысты көп назар аударды. Көміртекпен талдау осы пікірдің бұрыс екенін көрсетті. Мұнараға Round Tower, Touro Tower, Viking Tower және Newport Stone Tower деген басқа да атаулар берілген.

Сипаттама

Ньюпорт мұнарасы Милл-стриттің жоғарғы бөлігінде, Туро паркінде орналасқан. Оның айналасында жағалаудағы туристік ауданның үстіндегі төбедегі тарихи тұрғын үйлерден тұратын аудан жатыр. XVIII ғасырдағы суреттерде бұл төбенің өзі бір кезде портының көрінісін ұсынып, Наррагансетт шығанағынан өтетін теңізшілерге көрінетіні көрсетілген, бірақ жақында өскен ағаштар қазір көріністі жасырады. Ньюпорт мұнарасы толық дөңгелек емес. Оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай диаметрі 7 метрді (22 фут) құрайды, ал шығыстан батысқа қарай өлшенгенде диаметрі 7 метрге (23 фут) дейін ұзарады. Дегенмен, XIX ғасырдағы ішкі өлшемдер шығыс-батыс бағытында 5 метрді (18 фут) көрсетті, бұл солтүстік-оңтүстік бағытындағы 6 метрден (19 фут) сәл қысқа болды. Бұл айырмашылықтар құрылыс материалының тегіс болмауынан туындауы мүмкін. Мұнараның биіктігі 9 метр (28 фут), ал сыртқы ені 7 метр (24 фут). Бір кезде мұнараның ішкі қабырғалары тегіс ақ жабынмен жабылған, оның қалдықтары бірнеше тіреу бағаналарының ішкі бетінде көрінеді. Оны сегіз цилиндрлі тас бағаналар ұстап тұр, олардың екеуі қалған алты бағанадан сәл кеңірек. Аркалардың үстінде және мұнараның ішінде бір кезде ішкі бөлмені қолдаған еденнің іздері бар. Қабырғаларының қалыңдығы шамамен 1 метр, ал ішкі бөлменің диаметрі шамамен 5 метр. Бөлмеде бұрынғы басты қабатта орналасқан төрт терезе және жоғарғы қабатта үш өте кішкентай терезе бар. Батыс терезесіне тікелей қарсы, сұр таспен қапталған және екі жағынан нишалармен шектескен ошақ орналасқан. Мұнараның бейнесі бұрынғы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің USS Newport кемесінің мөрінде және бөлімше таңбасында кеңінен бейнеленген. 1741 жылғы құжатта мұнара "ескі тас диірмен" деп сипатталған. 1760 жылы ол шөп сақтауға пайдаланылса, 1767 жылы "біраз уақыт бұрын" оқ-дәрі сақтау үшін қолданылған деп айтылған. Де Баррестің 1776 жылы жарияланған Ньюпорт жоспарында ол "Тас жел диірмені" деп көрсетілген. Америка революциясы кезінде мұнара американдықтар тарапынан қарауылдық бекет ретінде, ал британдықтар тарапынан оқ-дәрілерді сақтау үшін пайдаланылған.

Құрылыс

Мұнара Род-Айленд штатының алғашқы отаршыл губернаторы Бенедикт Арнольдтың 1651 жылы Паутухеттен Ньюпортқа көшіп келгеннен кейін салынған, қазір бұзылған сарайының жоғарғы жағында орналасқан. 1677 жылы Арнольд өсиетінде «менің таспен салынған жел диірменім» деп айтқан; оның жерленген жері осы диірмен мен оның сарайының арасында орналасқан және бүгінге дейін сақталған. Сондықтан бұл сөз тіркесі көбінесе Ньюпорт мұнарасына қатысты деп есептеледі және мұнараның бір кезде жел диірмені ретінде пайдаланылғанын көрсетеді. Дегенмен, кейбіреулер жергілікті халықтың мұнараның бұрын жұмыс істейтін дәнді ұнтақтайтын диірмен екенін еске түсіргенін және оның еден деңгейінде камині болғандықтан, жел диірмені ретінде салынған болуы мүмкін емес деп таласқан. 1836 жылы жарияланған британдық «Пенни журналындағы» сурет (оң жақта көрсетілген) мұнараның 17 ғасырдағы Уорвикширдегі Честертон қаласының жанындағы Честертон жел диірменімен ұқсас екенін көрсетеді. Арнольдтың Уорвикширдегі Леамингтон қаласында туғаны туралы жалған пікір бар; бірақ отбасы Сомерсеттегі Лимингтон маңында, шамамен 100 миль (161 км) қашықтықта тұрған. Алайда, Честертон жел диірмені қазіргі заманғы Ұлыбританияның оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бағыттарындағы бірнеше жолдардың бірінен жарты миль қашықтықта орналасқан, және бұл жол Леамингтоннан да өтеді. Арнольд оны көрген немесе оның «таспен салынған жел диірменінің» дизайнына әсер ете алған басқа отарлаушылардың бірі көруі мүмкін. Әртүрлі авторлар Еуропада, әсіресе 1115 жыл шамасында Шотландияда салынған Оркнидегі Орфир дөңгелек шіркеуі және 1160 жылға дейін салынған Данияның Борнхольм аралындағы Østerlars шіркеуі сияқты салыстырмалы ортағасырлық құрылыстарды табуға болады деп ұсынған.

1848 жылғы миномет салыстыру

1848 жылы Ньюпорт қаласының пасторы, доктор Джексон диірменнен және қаладағы ең көне құрылыстардан, оның ішінде өте ертедегі Буль үйінен (шамамен 1640 жыл), Истон үйінен (1642–1643 жылдар), басқа үйлерден және губернатор Арнольд пен оның әйелінің қабірлерінен ерітіндінің (минометтің) үлгілерін жинады. Күшті зерттеулер нәтижесінде, барлығының құрамы өте ұқсас екені анықталды: "қабықтан жасалған әк, құм және қиыршық тастардан тұрады".

1948 жылғы қазба

Ньюпорт қаласы 1948 жылы Америка археология қоғамының осы нысанды ғылыми зерттеуіне рұқсат берді. Зерттеуді Гарвард университетінің Хью Хенкен басқарды, ал далалық жұмыстарды Уильям С. Годфри жетекшілік етті. Зерттеу барысында мұнараның сыртынан ішкі бөлігіне дейін бір метрлік ор қазылды. Нәтижелері Годфридің 1951 жылғы Ph.D. диссертациясында жарияланды, онда табылған барлық заттар 17 ғасырға жатсады деген қорытынды жасалды. Годфридің диссертациясы мұнараны Бенедикт Арнольд салғанын көрсетеді, ол Арнольдтың "Ньюпорттағы бір бөлік мүлкін, атап айтқанда, кейіннен үйі мен тас диірменін салған жерін, көшіп келгенге дейін бір жыл бұрын сатып алғанын" айтады. "1677 жылға дейін Арнольд Ескі тас диірменін салған" делінген. Годфридің Арнольдтың Ньюпортта "үй салғаны" туралы айғауына ешқандай дәлел жоқ. Годфридің диссертациясынан: "Жазбалар оның Ньюпорттағы бір бөлік мүлкін, атап айтқанда, кейіннен үйі мен тас диірменін салған жерін, көшіп барғанға дейін бір жыл бұрын сатып алғанын анық көрсетеді (Томпкинс, 1919, Роджер Уильямстың сөздері, 1650). Бастапқы иесі Джереми Кларк болған, бірақ Кларк мүлікке ешқандай құрылыс салғаны туралы мәлімет жоқ". Томпкинс былай деп жазды: "Бенедикт Арнольдтың беделділігінің куәсі ретінде оның аты әкесінен бұрын айтылғандығы және 1650 жылы Провиденсте салық салыну кезінде оның байлығының артуын көрсету үшін Бенедикт Арнольдтың үлесі 5 фунт стерлингке бағаланған, бұл кез келген жеке тұлғаға қатысты ең үлкен сома. Осы жылдың маусым айында Роджер Уильямс Коннектикут штатының губернаторы Уинтропқа хат жазып, "Бенедикт Арнольд Ньюпортта үй мен жер сатып алып, сонда көшіп кетуді жоспарлап отыр" деді". Годфри бастапқыда Честертон диірмені туралы теорияны жоққа шығарды, "керісінше, Бенедикт мұнарасын диірмен ретінде салғанына ықтималшылық өте аз. Мұнара диірменінің түрі, шұлық, тіреу және композиттік түрлерге қарағанда, Англияда 18 ғасырдың басына дейін кеңінен таралмаған". Годфри "мұнара өте бай және өте авторитарлық қарт адамның демалуы мен қарау орны ретінде салынған" деген гипотеза ұсынды. Алайда, ол кейіннен бұл пікірінен бас тартып, 1954 жылы "Рекс Уайлс, жел диірмендері жөніндегі белгілі ағылшын сарапшысы, екі құрылыс та диірмен ретінде салынғанын қолдады" деп мәлімдеді. Содан бері мұнара диірмендері Англияда 13 ғасырдың соңынан бері белгілі болған және 16 ғасырдың соңынан бастап олардың саны көбейгені дәлелденді. Келесі зерттеулер Честертонның шын мәнінде 1632-33 жылдары жел диірмені ретінде салынғанын анықтады, өйткені Уайлс қайтыс болғаннан кейін 1986 жылдан бері құрылыс есебінің бастапқы құжаттары табылды, оның ішінде мата төлемдері де болды. Солтүстік Америкада 17 ғасырдан сақталған бірнеше мұнаралы тас диірмендер бар, олар сол кезеңнің еуропалық үлгілеріне ұқсас (мысалы, Квебек, Грондин диірмені (1674) және Квебек, Винчелот диірмені (1690)).

1993 жылғы көміртек-14 мерзімін анықтау

1993 жылы Дания және Финляндиядан келген зерттеушілер тобы мұнараның аралас құрамын радиокөміртек әдісімен сынап көрді. Нәтижелер аралас құрамның 1635-1698 жылдар аралығында жасалғанын көрсетеді. Сынақтан өткен аралас құрам мұнараның бастапқы құрылысына немесе кейіннен жасалған жөндеу жұмыстарына қатысты болуы мүмкін, ол бастапқы құрылыстан ұзақ уақыт өткен соң жүзеге асырылған. Зерттеушілер "жақында қолданылған аралас құрамды ескермей, одан өту үшін терең бұрғылады". 2003 жылғы осы және осымен байланысты жұмыстар туралы есепте Hale және авторлар тобы аралас құрамның, демек мұнараның шамамен 1680 жылы салынғанын айтады.

Скандинав тілінде

1837 жылы даниялық археолог Карл Кристиан Рафн өзінің «Antiquitates Americanæ» атты кітабында Таутон өзенінің сағасына жақын орналасқан Дайтон жартасындағы жазуларды зерттеу нәтижесінде мұнараның викингтерден тарағанын болжады. Бұл гипотеза Солтүстік Американы ертедегі скандинавиялық саяхатшылардың қаншалықты оңтүстікке дейін зерттегендігінің белгісіздігіне негізделген, әсіресе Винландтың нақты орналасқан жеріне қатысты. Рафнның бұл теорияны таныстыруы аймақтағы норвегиялық қоныстарға қызығушылықты арттырып, «дәлелдердің» көбеюіне әкелді. Генри Уодсворт Лонгфеллоу «Қалқандағы қаңқа» атты өлеңіне мұнараның скандинавиялық тегі туралы ойды енгізді. Анд өркениеттерін зерткен археолог Филипп Айнсворт Миз 1942 жылы жарық көрген «Ньюпорт мұнарасы» кітабында мұнараға қатысты барлық белгілі мәліметтерді жинауға тырысты. Нордтік гипотезаны қолдаушы Миз Арнольдтың мұнараны «негізінен» салғанын жоққа шығарды. Ол мұнараның 11-14 ғасырлар аралығында салынған шіркеу екенін айтты, сонымен қатар 17 ғасырда ескірген көптеген архитектуралық ерекшеліктерге назар салды. Содан бері Миздің көптеген дәлелдері қате екені анықталды. Оның жел диірмендерінде өрт қаупі болғандықтан қамдар болмайды деген пікірі дұрыс емес. Көптеген диірмендерде терезелермен қатар орналасқан қамдар бар, сондай-ақ қабырғадан шығатын екі түтікшелі диірмендер де кездеседі. Бұл түтікшелер әдетте басым жел бағытымен параллель орналасқан, қысқа түтікшелердегі ауа ағынын жақсарту үшін. Жел диірмендерінің айналмалы қақпағы мен қанаттарына зиян келтіретін болғандықтан, дәстүрлі қамдарды пайдалану мүмкін емес. Мысалы, шамамен 1750 жылдары салынған Ланкаширдегі Уфолланд жел диірменінде қам екінші қабатта (британдық терминология бойынша бірінші қабатта) орналасқан, ал Шропширдегі Муч Венлок жел диірменінде 18 ғасырда салынған ортаңғы қабаттан екі мақсаты белгісіз түтікше көтеріледі. Жоғарыда аталған екі мысал да 1677 жылдың 28 ақпанындағы құжатта тас диірменнің ең алғашқы тізімінен кейін салынған.

Обсерваториялық гипотеза

Мұнараның сегіз тірек бағанасының төртеуі компастың негізгі нүктелеріне қаратылған. 1990 жылдары Род-Айленд университетінің физика профессоры және астрономы Уильям Пенхоллоу мұнарадағы терезелерді зерттеді және бірқатар астрономиялық сәйкестіктер тапты. Жазғы күн тоғысында күн батысқа қарайтын "батыс" терезесінен (нақты батыстан оңтүстікке қарай сәл бұрыштан) "оңтүстік" терезенің жанындағы ішкі қабырғадағы ойыққа сәуле түсіруі тиіс. (Қала құрылысы мен саябақтағы ағаштардың өсуіне байланысты қазір бұл орын алмайды.) Сол сияқты, "шығыс" терезесінен "батыс" терезесіне дейінгі бұрыш батыстан оңтүстікке қарай 18 градусқа тең, бұл "айдың кіші тоқтауы" деп аталатын кезде айдың ең оңтүстік шегіне сәйкес келеді. Кіші терезелер де маңызды жұлдыздарға қарай тізбектеледі. Бұл тізбектелулер кездейсоқ болуы мүмкін, бірақ егер олар әдейі жасалған болса, Пенхоллоудың пікірінше, терезелердің орналасуы неге "ерекше" болып көрінетінін түсіндіруге болады.

Қытай

Автор Гавин Мензис "1421: Қытай Американы ашқан жыл" атты кітабында бұл мұнараны Жэн Хэ саяхаттарының жонкілерінен келген қытай теңізшілер мен олардың әйелдерінен құралған колония салғанын, оның мақсаты Пэнхоллоудың зерттеулеріне сүйене отырып, колонияның бойлығын анықтау үшін маяк немесе обсерватория болуы мүмкін деп мәлімдейді. Мензис бұл мұнараның қытай обсерваториялары мен басқа жерлердегі маяктардың дизайнымен үлкен ұқсастықтарға ие екенін айтты. Дегенмен, бұл тұжырымдардың дұрыс еместігі дәлелденді.

Португал тілі

ХХ ғасырдың басында Эдмунд Б. Делабарр Дайтон жартасын жоғалған португал теңізшілері Мигель Корте Реал мен оның інісі Гаспармен байланыстырды. Бұл португалдық гипотезаны кейінгі уақытта Мануэль Лучано ДаСильва қолдады, ол Корте Реал ағайындыларының бірі Ньюпорт мұнарасын қарауыл мұнарасы ретінде салған деген пікірді айтады. Мұнараның португалдармен салынғаны туралы идеяны АҚШ-тың бұрынғы елшісі Герберт Пелл де қолдады, ол 1948 жылы мұнараның Португалиядағы Томар монастырының элементтеріне ұқсас екенін айтты.

Ортағасырлық тамплиерлер

Британ жазушысы Эндрю Синклер Ньюпорт мұнарасының ортағасырлық шотланд тамплиерлері, Шотландия графы Генри Синклер басшылығымен, Колумбтан шамамен жүз жыл бұрын Жаңа Англияға жасаған деген жорамалмен байланысты салынғанын айтты. Алайда, мұндай сапардың болғанына күдіс тудырып, оған қарсылық білдірілді.