Бақақ шаруашылығы

Кіріспе

Шөміш өсіру

Гелицикультура, көбінесе шөміш өсіру деп белгілі, негізінен адамдар тұтынуы немесе косметикалық мақсаттар үшін жеуге жарамды құрлық шөміштерін өсіру процесі болып табылады. Шөміш еті мен жұмыртқалары, яғни ақ ірің, тиісінше эскарго және шаян түрінде тұтынылуы мүмкін. Батыс әлеміндегі ең танымал жеуге жарамды құрлық шөмішінің түрі – Helix pomatia, көбінесе рим шөміші немесе Бургундия шөміші деп аталады. Дегенмен, бұл түр пайдалы шөміш шаруашылығы үшін қолайлы емес және әдетте табиғаттан жиналады. Батыс әлеміндегі коммерциялық шөміш шаруашылығында көбінесе Helicidae тұқымдасына жататын шөміштер пайдаланылады, әсіресе Cornu aspersum (морфотипі бойынша C. a. aspersa және C. a. maxima болып бөлінеді), бұрын Helix aspersa деп аталған. Тропиктік климатта шөміш өсіру көбінесе Африка шөмішімен жүргізіледі. Африкалық шөміштің еті жоғары бағаланады және кеңінен тұтынылады. "Гелицикультура" термині шөміштерді кез келген коммерциялық мақсатта өсіру үшін қолданылады, бірақ көбінесе шөміштерді эскарго және косметикалық қолдану үшін өсіруді білдіреді. Бұл термин теңіз шөміштерін, мысалы, бұршақ шөміштерді өсіруге де қатысты болуы мүмкін.

Тарих

Археологиялық қазбаларда пісірілген шаян қабықтары табылған, бұл шаянның тарихқа дейінгі дәуірден бері желінгенін көрсетеді. Lumaca romana (аудармасы: Рим шаяны) – Таркиния аймағындағы шаян шаруашылығының, немесе гелицикультураның ежелгі әдісі. Бұл шаян өсіру әдісін Фулвий Липпин (б.з.д. 49 ж.) сипаттаған, ал Маркус Теренций Варро "De Re rustica III, 12" еңбегінде айтқан. Шаяндарды адамдарға жеу үшін бидай және хош иісті шөптермен бордақылаған. Әдетте, адамдар шаяндарды үйлерінің жанындағы қоршауларда өсірген, ал осы қоршаулар "кохлеа" деп аталған. Римдіктер, әсіресе, шаянды элиталық тағам деп санаған, бұл туралы Плиний Ескінің жазбаларында көрсетілген. Римдіктер көбейту үшін ең жақсы шаяндарды таңдаған. Бұл практиканы Фулвий Липпин бастаған. Римдіктер түрлі түрлерін жеген. Қазіргі Мароккодағы Волубилис қаласының археологиялық қазбаларынан жеуге жарамды жер шаянының Otala lactea түрінің қабықтары табылды. Ұлыбританияда да "қабық балық" жиі желінген, бірақ ол континенттегідей танымал болған жоқ. Мұнда адамдар көбінесе ораза кезінде шаян жеген, ал кейбір жерлерде оразаға дейін Марди Гра немесе Карнавал кезінде оларды көп мөлшерде жеген. Кейбір деректерге сәйкес, француздар 1850 жылдары қоңыр бақша шаяндарын Калифорнияға экспорттап, оларды деликатес ескрог ретінде өсірген. Басқа деректер бойынша, шаянды алғаш рет АҚШ-қа итальяндық иммигранттар әкелген.

Жеуге жарамды құрлық шағалақтары

Құрлықтағы шаянның көпшілігі дұрыс пісірілген жағдайда жеуге болады. Олардың дәмі түрлеріне және пісіру тәсіліне байланысты өзгереді, ал талғамдар мәдениетке қарай өзгеріп отыруы мүмкін. Шаруашылыққа тиімді өсіруге жарамды түрлердің саны аз. Жеуге жарамды құрлық шаяндарының мөлшері шамамен бірнеше сантиметрден бастап алып африкалық шаяндарға дейін жетеді, олар кейде 20 сантиметрге дейін өседі. "Escargot" әдетте Cornu aspersum немесе Helix pomatia шаяндарына жатады, бірақ басқа да шаян түрлері желінеді. "Бақша шаяны" немесе "қалың түсті бақша шаяны" сияқты атаулар көп мағыналы, себебі олар көптеген шаян түрлерін қамтиды, бірақ кейде C. aspersum шаянына сілтеме жасайды. Cornu aspersum, бұрын Helix aspersa Müller деп аталатын, сонымен қатар француз тілінде petit gris, "кішкентай сұр шаян", escargot chagrine немесе la zigrinata деп те аталады. Ересеген шаянның қабығында төрт-бес бұрылыс болады және диаметрі шамамен 4 сантиметрге жетеді. Бұл шаян Жерорта теңізінің жағалауында, Испания мен Францияның жағалауларында өседі. Ол Британ аралдарында да кездеседі, онда римдіктер оны біздің заманымыздың бірінші ғасырында әкелген (кейбір деректер ерте қола дәуірінен басталады дейді). C. aspersum шаянның өмір сүру мерзімі 2-ден 5 жылға дейін. Бұл түр көптеген шаяндарға қарағанда түрлі климаттық жағдайларға бейімделе алады және орман, дала, құмды төбелер мен бақтарда кездеседі. Осы бейімделу қабілеті C. aspersum шаянның таралу аймағын кеңейтіп қана қоймай, оны өсіруді де жеңілдетеді және тәуекелді азайтады. Helix pomatia шаянның қабығының диаметрі шамамен 5 сантиметрге жетеді. Оны "Рим шаяны", "алма шаяны", "ай шаяны", la vignaiola, Weinbergschnecke, escargot de Bourgogne немесе "Бургундия шаяны" немесе "gros blanc" деп те атайды. Еуропаның көп бөлігінде таралған бұл шаян орманды таулар мен аңғарларда, жүзімдіктер мен бақтарда өседі. Римдіктер оны Британияға Рим дәуірінде (б.з. 43-410 жылдары) әкелген болуы мүмкін. Иммигранттар оны АҚШ-қа Мичиган және Висконсин штаттарына әкелді. Көптеген адамдар H. pomatia шаянының дәмі мен үлкен мөлшері үшін C. aspersum шаянынан артық көреді, оны "эскальготтың ең жақсысы" деп атайды. Алайда, қазіргі уақытқа дейін H. pomatia шаянының шаруашылыққа тиімділігі дәлелденбеді. Otala lactea шаяны кейде "жүзімдік шаяны", "сүт шаяны" немесе "испан шаяны" деп аталады. Оның қабығы ақ түсті, қызғылт қоңыр спиральді жолақтары бар, диаметрі шамамен 4 сантиметрге жетеді. Iberus alonensis, испандық vaqueta немесе serrana шаянының қабығының диаметрі шамамен 2 сантиметрге жетеді. Cepaea nemoralis, "тоғай шаяны" немесе испандық vaqueta шаянының қабығының диаметрі шамамен 1,5 сантиметрге жетеді. Бұл шаян Орталық Еуропада мекендейді және АҚШ-тың көптеген штаттарына, Массачусетс пен Калифорнияға, Теннессиден Канадаға дейін әкелінді және қазірде табиғи түрде таралған. Оның мекендеу ортасы орманнан құмды төбелерге дейін кеңінен таралған. Cepaea hortensis, "ақ ерін шаяны" шаянының қабығының диаметрі шамамен 1,5 сантиметрге жетеді, оның қабығында көбінесе анық қара жолақтар болады. Бұл шаян Орталық және Солтүстік Еуропаға тән. Оның мекендеу ортасы әр түрлі, бірақ C. hortensis шаяны C. nemoralis шаянына қарағанда суық және ылғалды жерлерде кездеседі. Олардың кішігірім мөлшері және кейбір адамдардың пікірінше, олардың дәмді еместігі C. hortensis және C. nemoralis шаяндарын үлкен еуропалық құрлық шаяндарынан гөрі аз танымал етеді. Испанияның кейбір аймақтарында vaqueta деп аталатын Otala punctata шаянының қабығының диаметрі шамамен 3 сантиметрге жетеді. Eobania vermiculata, vinyala, "mongeta" немесе xona шаянының диаметрі шамамен 2 сантиметрге жетеді. Ол Жерорта теңізі елдерінде кездеседі және Луизиана мен Техас штаттарына әкелінді. Түркияда кең таралғандықтан, әдетте түрік шаяны деп аталатын Helix lucorum шаянының қабығының диаметрі шамамен 2,5 сантиметрге жетеді. Ол Италияның орталық бөлігінде, Югославиядан Крым арқылы Түркияға және Қара теңіздің айналасына дейін таралған. Helix adanensis шаяны Түркияның айналасынан келеді. Оның еті өте бағалы. Бұл шаян Франция, Италия және басқа Жерорта теңізі елдерінде өседі және Калифорния мен Луизианада бекініп қалған. Кейде оны "жерге кіретін шаян" деп те атайды, ол тек жаңбырлы ауа райында ғана жер бетіне шығады. Ыстық, құрғақ ауа райында ол жерге көміліп, жаңбыр топырақты жұмсартатынша ұйықтайды. Sphincterochila candidissima немесе Leucochroa candidissima, "каргол монгета" немесе "каргол jueu" шаянының диаметрі шамамен 2 сантиметрге жетеді. Lissachatina fulica (бұрын Achatina fulica) және Achatinidae тұқымдасына жататын басқа да түрлер, алып африкалық шаяндар, 20 сантиметрге дейін өсе алады. Олардың туған жері - Шығыс Африка, Сахарадан оңтүстікке қарай. Бұл шаян 1847 жылы Үндістанға әдейі әкелінді. 1925 жылы Жапонияда оны орнатуға сәтсіз әрекет жасалды. Ол басқа Тынық мұхит аймақтарына әдейі және кездейсоқ жеткізілді және екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Калифорнияда, Гавайиде және кейін 1970 жылдары Флорида штатының Солтүстік Майами қаласында кездейсоқ босатылды. Көптеген жерлерде ол ауыл шаруашылығына зиян келтіретін зиянды жәндік болып табылады, ол едәуір егіс зиянын келтіреді. Сонымен қатар, оның үлкен мөлшеріне байланысты, шырышы мен нәжіс қолайсыздық тудырады, сондай-ақ удың иісі көптеген шаяндардың өлуіне себеп болады. АҚШ осы шаяндарды жоюға көп күш жұмсады. АҚШ Ауыл шаруашылығы департаменті алып африкалық шаяндарды әкелуге және иеленуге тыйым салды. Алайда, олар әлі де қабықтарындағы жарқын "жолақтар" үшін үй жануарлары ретінде ізделіп отырады. Алып африкалық шаяндарды өсіруге болады, бірақ олардың талаптары мен өсіру әдістері Helix түрлерінің өсіру әдістерінен едәуір өзгеше.

Most land snails are edible provided they are properly cooked. Their flavour varies by species and the way/method of cooking, and preferences may vary by culture. Only a few species are suitable for profitable farming. Edible land snails range in size from about long to the giant African snails, which occasionally grow up to in length. "Escargot" most commonly refers to either Cornu aspersum or to Helix pomatia, although other varieties of snails are eaten. Terms such as "garden snail" or "common brown garden snail" are rather meaningless, since they refer to so many types of snails, but they sometimes mean C. aspersum. Cornu aspersum, formerly officially called Helix aspersa Müller, is also known as the French petit gris, "small grey snail", the escargot chagrine, or la zigrinata. The shell of a mature adult has four or five whorls and measures across. It is native to the shores of the Mediterranean and along the coasts of Spain and France. It is found on many British Isles, where the Romans introduced it in the first century AD (some references say it dates to the early Bronze Age). C. aspersum has a lifespan of 2 to 5 years. This species is more adaptable to different climates and conditions than many snails, and is found in woods, fields, sand dunes, and gardens. This adaptability not only increases C. aspersum's range, but it also makes farming it easier and less risky. Helix pomatia measures about across the shell. It also is called the "Roman snail", "apple snail", "lunar", la vignaiola, Weinbergschnecke, escargot de Bourgogne or "Burgundy snail", or "gros blanc. Native over a large part of Europe, it lives in wooded mountains and valleys up to altitude and in vineyards and gardens. The Romans may have introduced it into Britain during the Roman period (AD 43–410). Immigrants introduced it into the U. S. in Michigan and Wisconsin. Many prefer H. pomatia to C. aspersum for its flavor and larger size, as the "escargot par excellence. To date, H. pomatia, however, has not been economically viable for farming. Otala lactea is sometimes called the "vineyard snail", "milk snail", or "Spanish snail". The shell is white with reddish brown spiral bands, and measures about in diameter. Iberus alonensis, the Spanish vaqueta or serrana, measures about across the shell. Cepaea nemoralis, the "grove snail" or Spanish vaqueta, measures about across the shell. It inhabits Central Europe and was introduced into, and is now naturalized in, many U. S. states, from Massachusetts to California, and from Tennessee to Canada. Its habitat ranges widely from woods to dunes. Cepaea hortensis, the "white lipped snail", measures about across the shell, which often has distinct dark stripes. It is native to central and northern Europe. Its habitat varies, but C. hortensis is found in colder and wetter places than C. nemoralis. Their smaller size and some people's opinion that they do not taste as good make C. hortensis and C. nemoralis less popular than the larger European land snails. Otala punctata, called vaqueta in some parts of Spain, measures about across the shell. Eobania vermiculata, the vinyala, "mongeta, or xona, measures about It is found in Mediterranean countries and was introduced into Louisiana and Texas. Helix lucorum, commonly called the Turkish snail because of it prevalence in Turkey, measures about across the shell. It is found in central Italy and from Yugoslavia through the Crimea to Turkey and around the Black Sea. Helix adanensis comes from around Turkey. Helix aperta measures about Its meat is highly prized. It is native to France, Italy, and other Mediterranean countries, and has become established in California and Louisiana. Sometimes known as the "burrowing snail", it is found above ground only during rainy weather. In hot, dry weather, it burrows into the ground and becomes dormant until rain softens the soil. Sphincterochila candidissima or Leucochroa candidissima, the "cargol mongeta or cargol jueu, measures about
Lissachatina fulica (formerly Achatina fulica) and other species in the family Achatinidae, giant African snails, can grow up to in length. Their native range is south of the Sahara in East Africa. This snail was purposely introduced into India in 1847. An unsuccessful attempt was made to establish it in Japan in 1925. It has been purposely and accidentally transported to other Pacific locations and was inadvertently released in California after World War II, in Hawaii, and later in North Miami, Florida, in the 1970s. In many places, it is a serious agricultural pest that causes considerable crop damage. Also, due to its large size, its slime and fecal material create a nuisance as does the odor that occurs when something like poison bait causes large numbers to die. The U. S. has made considerable effort to eradicate these snails. The U. S. Department of Agriculture has banned the importation and possession of live giant African snails. However, they are still sought after as pets due to the vibrant "tiger stripes" on their shells. Giant African snails can be farmed, but their requirements and their farming methods differ significantly from those of the farming of Helix species.

Биология

Шалқардың биологиясын түсіну дұрыс шаруашылық техникаларын қолдану үшін негізгі мәселе. Сондықтан, осыны ескере отырып, оның биологиясы осы жерде сипатталған.

Анатомия

Жеуге жарамды құзқаздың анатомиясы "Құзқаз" мақаласында сипатталған.

Өсу

Бір популяциядағы және бірдей жағдайларда кейбір ұлулар басқаларына қарағанда жылдам өседі. Кейбіреулерінің жетілуіне екі есе көп уақыт кетеді. Бұл түрдің жабайы табиғатта қолайсыз ауа-райы мен басқа да қиындықтарды бастан кешіруіне көмектеседі. Ұлулардың өсуіне бірнеше фактор әсер етеді, оның ішінде популяция тығыздығы, стресс (ұлулар шуға, жарыққа, дірілге, санитарлық емес жағдайларға, үзілісті тамақтануға, қолға тигізуге және т.б. сезімтал), жем, температура мен ылғал, сондай-ақ қолданылатын өсіру технологиясы. Жаңадан туған ұлудың қабығының мөлшері жұмыртқаның көлеміне байланысты, себебі қабық жұмыртқаның беткі қабығынан қалыптасады. Ұлу өскен сайын қабығы да біртіндеп үлкейеді. Соңында қабықтың ашылуында кеңейтім немесе нығайту жиегі пайда болады. Бұл ұлудың жетілгенін көрсетеді, енді қабық өспейді. Өсу қабықтың мөлшерімен өлшенеді, өйткені ұлудың дене салмағы тіпті 100% ылғалдылықта да өзгереді. Өсу қарқыны әрбір популяция тобындағы жеке ұлулар арасында айтарлықтай өзгеше болады. Ересек ұлудың мөлшері, өсу қарқынымен байланысты, сонымен қатар әртүрлі болады, сондықтан ең жылдам өсетіндері әдетте ең ірі ұлулар болады. Ірі, сау ұлулардан алынған жұмыртқалар да жылдам өсіп, үлкен болады. Құрғақшылық өсуді тежейді және тіпті белсенділікті тоқтатады. Жазда ауа тым ыстық және құрғақ болғанда, ұлу белсенділігін тоқтатып, қабығын жауып, салқын және ылғалды ауа-райы қайтып келгенше ұйықтайды (эстивация). Кейбір ұлулар ағаш діңгектерінде, тіреулерде немесе қабырғаларда топтасып эстивациялайды. Олар бетке жабысып, қабықтың ашылуын жауып қояды. Ұлулардың ең жоғары белсенділігі (тамақтану және осыған байланысты өсу) күн батқаннан кейін бірнеше сағаттан соң, температура төмендеп, судың мөлшері (шытырман жауын түрінде) артқан кезде байқалады. Күндіз ұлулар әдетте паналауға тырысады.

Гигиеналық

Жақсы гигиена аурудың таралуын болдырмайды және бұлдақтардың денсаулығы мен өсу қарқынын жақсартады. Тамақ бұзылмау үшін күнделікті ауыстырылады. Топыраққа құрттар қосылса, бұл қораның таза болуына көмектеседі. Паразиттер, нематодалар, трематодалар, саңырауқұлақтар және микроартроподтар бұлдақтарға зиян келтіруі мүмкін, және бұл мәселелер бұлдақтар тығыз қоныстанғанда жылдам тарауы мүмкін. Pseudomonas aeruginosa бактериясы ішек инфекциясын тудырады, ол тығыз бұлдақ қорасында тез таралуы мүмкін. Мүмкін болатын жыртқыштарға: егеуқұйрықтар, тышқандар, құрлы қазқыштар, скунстар, мысықтар, құстар, бақалар мен жабайылар, кесірткелер, жүретін жәндіктер (мысалы, кейбір қоңыздар мен шыңғыршық түрлері), кейбір шыбықтар, мыңаяқтар және тіпті кейбір ет жейтін бұлдақ түрлері, мысалы Strangesta capillacea жатады.

Халық тығыздығы

Халық тығыздығы шаяндарды табысты өсіруге де әсер етеді. Шаяндар тым тығыз орналасқанда немесе қоршаудағы шырыш көп жиналғанда көбеймейді. Шырыш, көрінетін болса, фермон сияқты әрекет етеді және көбеюді тоқтатады. Екінші жағынан, шамамен 100 шаяннан тұратын топтар, бірнеше шаян ғана бірге ұсталғаннан гөрі жақсы көбейеді. Бәлкім, олардың таңдауға көбірек әлеуетті жұбайлары бар шығар. Тығыз қоныстанған аймақтағы шаяндар, азық мол болған жағдайда да, баяу өседі және өлім-жітім көрсеткіші жоғары болады. Осының салдарынан, олар кішкентайрақ ересек шаяндарға айналады, олар аз мөлшерде жұмыртқа салады, әр жұмыртқадағы жұмыртқа саны азаяды және жұмыртқадан шаяндардың шығу деңгейі төмендейді. Кішкентай ересек шаяндар арзанға сатылады. Шаян шаруашылығында кішірейіп қалу жиі кездеседі және бұл, негізінен, мұрагерлік факторларға емес, өсіру жағдайларына байланысты.

Тамақтандыру

Тамақтандыру маусымы сәуірден қазанға дейін (жергілікті климатқа байланысты өзгерсе мүмкін), жазда "тоқтау кезеңі" болады. Барлық құтыршақтар жей алатындай етіп, тамақты бір кішкентай үйірге жинап қоймаңыз. Құтыршақтар қатты тамақты тілшесімен (радула) қарып жейді. Тамақтану белсенділігі ауа райына байланысты, сондықтан құтыршақтар әр күн сайын тамақтанбайды. Құрғақ ауа райында кешкі суару тамақтануға ынталандыруы мүмкін, себебі ылғал құтыршақтардың қимылдауына көмектеседі.

Климат

Қылымық өсіру үшін ылғалдылығы жоғары (75% -дан 95% -ға дейін) жұмсақ климат ең қолайлы, бірақ көптеген сорттар температураның кең диапазонына төтеп бере алады. Көптеген сорттар үшін оңтайлы температура. Температура төмендегенде, құлыштар қыстап жатады. Одан төмен температурада құлыштар белсенді болмайды, ал одан да төменде өсу тоқтатылады. Температура тым жоғары көтерілсе немесе жағдай тым құрғақ болса, құлыштар жазда ұйқыға кетеді. Жел құлыштар үшін зиянды, себебі ол ылғалдың булануын жылдамдатады, ал құлыштар ылғалды сақтауы керек. Құлыштар ылғалды, бірақ су толып жатқан жерлерде емес, жақсы өседі, сондықтан жақсы дренажға ие топырақ қажет. Зерттеулер көрсеткендей, топырақтың су сыйымдылығының 80% және ауа ылғалдылығының 80% жоғары (қараңғы уақытта) ең қолайлы жағдайлар болып табылады. Көптеген шаруалар ауа мен/немесе топырақтағы тиісті ылғалдықты сақтау үшін тұман түзілетін құрылғыларды пайдаланады. Сондай-ақ, жүйеде тірі өсімдіктер болса, жапырақтарын уақыт-уақытпен ылғалдандыру қажет.

Шөміштерді өсіру кезеңдері

Кейбір C. aspersum өсірушілер оны бес кезеңге бөліп қарастырады: көбейту, жауқазын шығару, жас өсімдіктер, бірінші семірту және соңғы семірту. Шалқан фермасының масштабы мен дамығандығына қарай, онда төменде сипатталған бөлімдердің кейбіреулері немесе барлығы болуы мүмкін, олар біріктірілуі немесе бөлек болуы мүмкін. Әр бөлімде жоғарыда сипатталған шаяндарды табысты өсіруге қажетті негізгі факторлар бойынша белгілі бір шамалар болады.

Қысқы ұйқы

Болашақ өндірушілерге үш айға дейін қысқы ұйқыға түсу міндетті.

Өсіру

Көптеген өсірушілер шырыштардың өздігінен жұптасуына рұқсат береді. Шырыштар оңтайлы жағдайда ұсталса, олардың көбеюі жоғары деңгейде болады және нәтижелірек аяқталады.

Майлау/өсіру

Бұл бөлімде шаяндар жас кезінен ересек мөлшерге дейін өсіріледі. Бордақылау қаптары сыртта немесе жылыжайда орналастырылуы мүмкін. Жаздың күшті ыстығы мен жеткіліксіз ылғал кейбір шаяндардың өсуін тоқтатып, деформацияға әкелуі мүмкін. Бұл мәселе жылыжайларда одан да жиі кездеседі, егер күн ғимаратты қатты қыздырса. Бордақылау қаптарының түбіне ірі құм мен жоғарғы қабатты топырақтан тұратын қабат салынады, оған сонымен қатар құрттар қосылады. Құрттар шаяндардың қалдықтарын тазалауға көмектеседі.

Жинақтау және тазарту

Жылбырлар қабығының ашылуында шет пайда болған кезде пісіп жетеді. Пісіп жетпегендердің қабықтары оңай сынылады, сондықтан олар қолданысқа жарамсыз болып саналады. C. aspersum үшін коммерциялық салмағы 8 грамм немесе одан да көп болу керек. Ең жылдам, ең ірі және дені сау жылбырлар келесі буынға өсіру үшін таңдалады. Бұл әдетте жиналған жылбырлардың 5% құрайды. Қалғаны сатуға жіберіледі. Жылбыр жұмыртқаларын да жинап, оларды өңдеу арқылы жылбыр уылдырығын (кавиар) алуға болады, бірақ оны жүйелі түрде өндіру үшін жұмыртқаларды оңай жинауға қолайлы жағдай жасайтын арнайы шаруашылық бөлімдер құрылады.

Ашық ауада өсіру фермалары

Жылбақақтарға арналған қоршаулар көбінесе шаршы емес, ұзын және тар болады. Бұл жұмысшыларға жылбақақтарға зиян келтірмей айналып жүруге және бүкіл қоршауға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Қоршау ағаш, блок, талшықты цемент плиталары немесе мырышталған болат парақтардан жасалған қабырғалары бар науа болуы мүмкін. Оны тор немесе желімен жабыңыз. Бұл жабу жылбақақтарды ішінде ұстап, құстар мен басқа да жыртқыштарды кіргізбейді. Егер қоршаудың түбі жер немесе топырақ салынған науалар болмаса, онда ол тордан гөрі қаттырақ болуы керек. Сым тордың үстіне қойылған жылбақақтар сымдардан құтылып, қаттырақ және ыңғайлы жерге өтуге тырысады.

Бақша шаруашылықтары

Балама әдіс – 10 футтық (3 метрлік) шаршы бақшасы бар шаршы қоршау жасау. Қоршаудың ішіне шамамен алты түрлі дақыл, мысалы, қызылша және артишок отырғызыңыз. Шөміштер өздері жегісі келетін нәрсені өздері таңдайды. Пластмассадан жасалған туннельдер арзан әрі оңай шөміштерді ұстауға арналған жай, бірақ олардың ішіндегі жылу мен ылғалдылықты реттеу қиын.

Жабық фермалар

Флуоресцентті шамдар жасанды күн сәулесін беруге қолданылуы мүмкін. Әртүрлі бұқақтар күн ұзындығына әртүрлі реакция жасайды. Жарық пен қараңғылық арақатынасы олардың белсенділігіне, тамақтануына, жұптасуына және жұмыртқа салуына әсер етеді. Бұқақтарды бірнеше қабатқа орналасқан қораптарда немесе клеткаларда өсіруге болады. Ылғалды сақтау үшін автоматты су шашырату жүйесін пайдалануға болады. Өсіру клеткаларына жем салуға және су ішуге арналған шұңқырлар қажет. Бірнеше сантиметр тереңдіктегі пластикалық науалар жеткілікті; терең су шұңқырлары бұқақтардың ішінде суға батып кету қаупін арттырады. Науаларды ұсақ қиыршық тасқа қоюға болады. Кішкентай пластикалық науаларды, мысалы, гүл науаларын стерильденген топырақпен (немесе pH-ы бейтарап құмды топырақпен) толтырып, қиыршық тасқа қойып, бұқақтарға жұмыртқа салуға орын беруге болады. Бұқақтар жұмыртқа салғаннан кейін әр науа ауыстырылады. (Бір науаны екіншісінің ішіне қойып, қиыршық тасты жылжытпай-ақ, оңай көтеріп алуға болады.)

Шөміштерді өңдеу/қайта өңдеу

Шөміштерді өнеркәсіптік (әдетте "зауыттарда") және қолөнер (әдетте "асханаларда") жолдарымен өңдеуге болады. Шөміштерді өнеркәсіптік түрде өңдеу олардың сапасының күрт төмендеуіне және материалдың көп мөлшерде жоғалуына әкелуі мүмкін. Дегенмен, өнеркәсіптік өңдеудің көлемдік артықшылықтары пайда табуға мүмкіндік береді. Жеке қолөнермен өңдеу өндіріс көлемін азайтады, бірақ өнімнің сапасы көбінесе жоғары болып қалады.

Украина

2015 жылы Украинада алғашқы шаян шаруашылығы ашылды. Өндіріс сол кезде де, қазір де көбінесе экспортқа бағытталған, себебі елде шаянға сұраныс жоқ. Өндіріс көлемі (тоннада): 2018 жылы – 93 тонна; 2019 жылы – 200-300 тонна; 2020 жылы – 1000 тонна, осы жылы елде 400 шаруашылық болды. Дегенмен, 2020 жылы COVID-19 пандемиясына байланысты карантин шаралары экспортты күрт төмендетті.

Америка Құрама Штаттары

1995 жылы АҚШ-қа 24 елден импортталған шаяндардың құны 4,5 миллион доллардан асты. Бұл консервіленген немесе дайындалған, сондай-ақ тірі, жаңа, салқындатылған немесе мұздатылған шаяндарды қамтиды. АҚШ-қа шаяндарды ең көп экспорттаған елдер – Франция, Индонезия, Грекия және Қытай. АҚШ 13 елге 55 мың долларлық тірі, жаңа, салқындатылған немесе мұздатылған шаяндарды экспорттады, олардың басым бөлігі Жапонияға, Нидерландыға және Ұлыбританияға жіберілді. АҚШ Сауда департаменті АҚШ-тан дайындалған немесе өңделген шаяндардың экспорты туралы жеке статистиканы жариялаған жоқ.

Франция

COVID-19 пандемиясы 2020 жылы Франциядағы сатудың көбін тоқтатты.