Кіріспе
Тәуелділік қажеттілігі – "аналық қамқорлық, махаббат, ласкерлік, баспана, қорғаныш, қауіпсіздік, тамақ және жылу сияқты маңызды, бастапқы балалық қажеттіліктер". (Сеген, 1992)
Тәуелділік қажеттілігі екі құрамдас бөлікке сипатталады: (1) Ол организмнің нақты қажеттілігі, организмнің дамуы үшін міндетті түрде болуы керек нәрсе, (2) Ол жеке адамның өзі қамтамасыз ете алмайтын нәрсе. Сәбилердің тәуелділік қажеттіліктері көп екені мәлім; осы қажеттіліктердің кейбіреулері айқын, ал басқалары эпидемиологиялық зерттеулердің нәтижесінде ғана зерттеушілердің назарына түсті. Сәбилердің ең негізгі қажеттіліктері: жеткілікті тамақтандыру, сумен қамтамасыз ету, тазалық сақтау, баспана және, нақтырақ айтқанда, сәбидің дене температурасын қалыпты шекте ұстау. Екінші жағынан, нәрестелерге "аналық жылу" деп аталатын жылу сезімі мен ласкерлік қажет екені 20 ғасырдың ортасына дейін толыққанды белгілі болған жоқ. Тәуелділік қажеттіліктерінің көп бөлігі нәрестелік шақта байқалады, бірақ жасқа және жетілуге байланысты тәуелділік қажеттіліктері өзгеріп, азая бастайды. Адам жасы ұлғайған сайын тәуелділік қажеттіліктерінің айқын төмендеуі, негізінен, адамның өзіне қажетті жағдайларды жасауға қабілетті болуымен байланысты. Бұл қажеттіліктер ересек жасқа жеткенде де белгілі бір деңгейде сақталады. Ересектердің өзі өмір бойы өздері қамтамасыз ете алмайтын, тұрақты тәуелділік қажеттіліктері болады; оларға жататыны: қатысуға деген қажеттілік, махаббатқа деген қажеттілік, сондай-ақ эмоционалдық қолдау қажеттілігі. Мұндай қажеттіліктер көбінесе серіктестік арқылы қанағаттандырылады, онда екі серіктес бір-біріне тәуелді болуға үйренеді. Егер ересектерде серіктес болмаса, олардың қажеттіліктерін отбасы және/немесе достармен қарым-қатынас арқылы қанағаттандыруға болады.
Маңыздылық
Тәуелділік қажеттілігі – психологиялық, эволюциялық және этиологиялық теорияларды қамтитын маңызды психологиялық ұғым. Қажеттілік – психологияның түрлі салаларында, әртүрлі мамандықтарға ие психологтар тарапынан кеңінен зерттелген ұғым. Қажеттілік, әсіресе, жеке тұлға психологиясы саласында ерекше маңызды. Қажеттілік ұғымын "адам ішіндегі кернеу күйі" деп анықтауға болады, ал қажеттілік қанағаттандырылғанда бұл кернеу күйі азаяды (Larsen & Buss, 2008). Барлық адамдардың қажеттіліктері бар деп есептеледі, және қажеттіліктер сезімді ұйымдастырады, адамдарға олар қалаған (немесе қажет) нәрсені көруге бағыт береді (Larsen & Buss). Дене немесе психологиялық қажеттілік, сол қажеттілікті қанағаттандыру үшін қажетті іс-әрекеттерді жасауға итермелей отырып, іс-қимылды ұйымдастыруға қабілетті (Larsen & Buss, 2008). Қажеттілікті қанағаттандыру үшін шаралар алынғаннан кейін, қажеттілік азаяды, бірақ қайтадан пайда болып, жаңаруы мүмкін.
Тарих
Тәуелділік қажеттілігі туралы түсінік, белгілі психологтар Генри Мюррей мен Абрахам Маслоудың қажеттіліктер туралы идеяларынан туындаған болуы мүмкін деп болжам жасауға болады. Мюррейдің сөзіне сәйкес, қажеттілік – «белгілі бір жағдайларда нақты бір жауап беруге дайындық немесе мүмкіндік» (Мюррей, 1938). Мюррей адамның негізгі қажеттіліктерінің тізімін ұсынды. Әрбір қажеттілік "(1) нақты бір тілек немесе ниет, (2) белгілі бір эмоциялар жиынтығы және (3) нақты бір әрекетке бейімділік" (Larsen & Buss, 2008) сипатталады деп есептелді. Мюррей адамдардың әрқайсысының жеке басы үшін ерекше қажеттіліктер иерархиясы бар деп сенді (Larsen & Buss, 2008). Әр адамның әртүрлі қажеттіліктері әртүрлі күш деңгейінде болатыны айтылады. Маслоу пікірінше, қажеттілік ұғымын ең алдымен адамның мақсаттарымен анықтауға болады (Larsen & Buss, 2008). Маслоу өзін-өзі дамытуға, «адамның өзінің ерекшелігіне сай, оның қабілеттілігінің шегінде өсуі» процесіне берілгендігін жеткізді (Larson & Buss, 2008). Маслоу қажеттіліктердің иерархиялық түрде ұйымдастырылғанына сенді, мұнда негізгі қажеттіліктер иерархияның төменгі жағында орналасса, ал өзін-өзі дамыту қажеттілігі – жоғары жағында тұрады. Мюррей мен Маслоу анықтаған қажеттіліктер (физиологиялық қажеттіліктер, қауіпсіздік қажеттіліктері, қарым-қатынас қажеттіліктері, құрмет қажеттіліктері, өзін-өзі дамыту қажеттіліктері) тәуелділік қажеттілігі тұжырымдамасында қамтылған маңызды қажеттіліктермен сәйкес келеді.
Тіркелу теориясының маңыздылығы
Тәуелділік қажеттіліктері кейде жалғау теориясымен байланысты болуы мүмкін. Жақсылық – бұл бір адамды екінші адаммен уақыт пен кеңістікке қарамастан байланыстыратын терең және тұрақты эмоционалды байланыс. (Айнсворт, 1973; Боулби, 1969) Жақсылықтың алғаш рет нәресте мен оның негізгі күтушісі арасында пайда болатыны есептеледі. (Хетерингтон және Парк, 1999) Гарри Харлоу және оның дамыту психологиясы саласындағы зерттеулері көрсеткендей, нәресте мен күтуші арасындағы жақсылық нәрестенің психологиялық дамуы үшін өте маңызды және жылы және жауап беретін анамен физикалық байланыс талап етеді. (Larsen & Buss, 2008) Осы алғашқы тәжірибелер мен нәрестенің негізгі күтушіге реакциялары кейінірек ересектер арасындағы қарым-қатынастар үшін жұмыс моделіне айналады. (Larsen & Buss, 2008) Сондықтан, жақсылық пен тәуелділік қажеттілігін байланыстыратын нақты қорытындылар жасауға болады; аналық, махаббат, ласкөйлік, баспана, қорғау, қауіпсіздік, тамақ және жылу сияқты (тәуелділік қажеттілігі) нәрестелік кезеңдегі маңызды қажеттіліктер, нәресте мен оның негізгі күтушісі арасындағы өзара әрекеттесуден туындауы мүмкін. Негізгі күтушінің нәрестеге көрсететін күтім деңгейі мен стиліне байланысты үш түрлі жақсылық стилі – сенімді, қашықтандырылған және амбивалентті жақсылық пайда болуы мүмкін.
Қосымша бөліну
Тәуелділік қажеттіліктерін биологиялық және әлеуметтік қажеттіліктерге жіктеуге болады.
Биологиялық қажеттіліктер
Биологиялық қажеттіліктер – зияннан қорғану, тамақ ішу және дене температурасын реттеу сияқты негізгі тіршілік қажеттіліктері; олар дене функцияларын жақсарту және қалыпқа келтіруге арналған механизмдер.
Әлеуметтік қажеттіліктер
Әлеуметтік қажеттіліктер – "белгілі бір қажеттіліктерге байланысты ынталандыруларға эмоционалдық жауаптарды белсендіретін психологиялық процестер" (Reeve, 2009). Көзбен байланысқа, күтушілер мен жақындарынан жағымды эмоцияларды білдіруге және құшақтауға деген қажеттілік – эмоциялық қауіпсіздік сезімін күшейтетін кез келген нәрсе – әлеуметтік қажеттілік ретінде қарастырылуы мүмкін. Әлеуметтік қажеттіліктердің төрт негізгі түрі бар: билік, жетістік, жақындық және байланыс. Билікке құштар адамдар үстемдік құруға, жоғары мәртебеге және/немесе өздерінің кәсіптерінде, отбасында немесе әлеуметтік топтар мен ұйымдарда жоғары лауазымдарға қол жеткізуге тырысады. Бұл адамдар көшбасшылық рөлдерін іздейді және көбінесе бақытты және қанағаттанған болады, егер олар бақылауда болса. Жетістікке жетуге құштар адамдар міндеттерді іздеуге және орындауға дайын. Бала кезінде ата-анасының ықпалымен жетістікке жетуге деген құштарлық күшейе түседі. Жақындық қажеттіліктері байланыс қажеттіліктерімен байланысты. Жақындық қажеттіліктерін басқалармен жақын, жеке қарым-қатынаста болғанда сезінуге және қанағаттандыруға болады. Жақындық қажеттіліктерін қанағаттандыру жеке тұлғаның депрессияға шалдығу ықтималдығын азайтуға, сондай-ақ бас тартудан қорқуын жеңілдетуге көмектеседі. Байланыс қажеттіліктері – адамдардың әлеуметтік топқа қатысу және "қатыстық" сезімін сезінуге деген қажеттілігі; байланыс қажеттіліктері көбінесе мінез-құлықты қабылдаумен байланысты. Адамдардың басқалардан ұнауын және мақұлдауын қалауы – табиғи нәрсе. Сондай-ақ, адамдардың айналасындағылармен салауатты және жағымды қарым-қатынасты сақтауға құштарлығы да туа біткен қасиет.
Тәуелділік қажеттіліктері қанағаттандырылмаған жағдайда не болады
Адамның аналық қамқорлық, махаббат, ласкылық, баспана, қорғау, қауіпсіздік, тамақ және жылу сияқты өмірлік қажеттіліктері жеке тұлға үшін өте маңызды. Егер осы тәуелділік қажеттіліктері қанағаттандырылмаса, әсіресе адам жас кезінде, эмоционалдық, психологиялық және физикалық проблемалар туындауы мүмкін. Сонымен қатар, ең қатал жағдайларда (әдетте, биологиялық қажеттіліктер ескерілмегенде) ақыл-ойының жетілмеуі, тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Жалпы алғанда, тәуелділік қажеттіліктері қанағаттандырылмаса, адамның жасына қарамастан, депрессия, қайғы және жалғыздық сезімдері пайда болуы мүмкін.
Негізгі тәжірибелер
Тәуелділік қажеттілігінің маңыздылығын зерттеген көптеген тәжірибелер жылдар бойы жүргізілді; осы жерде үш ықпалды тәжірибелер баяндалған.
Гарри Харлоу маймыл эксперименті
1957 жылы осы зерттеу жүргізілген кезде Гарри Харлоу тәуелділік және махаббат туралы қазіргі теорияларды сынап көрді. Осы уақытта Харлоу мен оның командасы махаббаттың нәресте мен анасы арасындағы тамақтану байланысы арқылы дамитынын айтты; бұл түсінік отбасы мүшелеріне де қатысты. Сондай-ақ, адамдар мен басқа әлеуметтік жануарлар жыныстық қатынасты реттеу үшін ұйымдасқан қоғамдарда өмір сүреді деп есептелді. Махаббат пен күтім туралы ұғымға қызығушылық танытқан Харлоу осы теорияларды тексеру үшін маймылдармен жұмыс істеді. (Бергер, 2005)
Харлоудың маймылдармен жасаған тәжірибесінде, жаңа туған маймылдар дүниеге келгеннен кейін дерлік бірден аналарынан айырылды. Олар кейін 1) сымнан немесе 2) жұмсақ матамен жабылған ағаштан жасалған «аналармен» өсірілді. Бір тәжірибеде сымнан және ағаштан жасалған аналар бір клеткаға қойылды, бірақ тек біреуінің ғана емшегі болды, нәресте одан сүт іше алды. Кейбір маймылдар сымнан жасалған анасынан, ал басқалары матадан жасалған анасынан сүт ішті. Бергердің сөзіне сүйенсек, Харлоу тіпті сымнан жасалған ана тамақ көзі болған жағдайда да маймыл баласы көбірек уақытын матадан жасалған анасымен өткізетінін анықтады. Харлоу сондай-ақ матадан жасалған ана маймыл баласына тек тамақ ғана емес, сонымен қатар жайлылық пен қауіпсіздік сезімін де сыйлай алатынын тапты. Харлоудың бұл оқиғаға жасаған түсіндірмесі – матадан жасалған анаға деген ұнату, ана мен бала арасындағы қарым-қатынаста махаббаттың, эмоцияның, күтімнің және тәуелділіктің маңыздылығын көрсетеді.
Рене Шпиц жетімдер зерттеуі
Сәбидің тәуелділік қажеттілігі құбылысы алғаш рет Рене Спицтің жетімдерді зерттеуінде байқалды. Осы зерттеу барысында зерттеушілер жетімдер үйінде тәрбиеленген нәрестелердің өлім көрсеткіші жоғары екенін анықтады. Тамақтанудың жеткіліксіздігі, жұқпалы аурулар сияқты айқын факторлар жойылғаннан кейін, зерттеушілер жетімдер үйіндегі нәрестелерді күтіп отырған медбикелердің, нәрестелерге өз аналарынан көретін қамқорлық деңгейіне жақын күтім көрсетуінен өлім көрсеткішін айтарлықтай төмендетуге болатынын анықтады. Спицтің жетімдерді зерттеуі екі топ балаға бағытталды, зерттеу нәресте кезінен басталып, балалар 12 жасқа толғанға дейін жалғасты. Бірінші топ балалар жетімдер үйінде тәрбиеленді; бұл топтағы балалар ерекше күтім алған жоқ, тіпті күтімшімен жеке уақыт өткізу де болмады. Екінші топта әрбір нәресте түрмеде жазасын өтеп жатқан әртүрлі әйелдерден жеке күтім алды; бұл күтімшілер балалардың өмірінің алғашқы жылында олармен бірге болды. Әр топтағы балалар екі жасқа толғанда, олардың арасында күрт айырмашылықтар байқалды. Эксперимент нәтижелері айқын ерекшеліктерді көрсетті. Жетімдер үйінде тәрбиеленген, азын-малын күтім алған балалар түрмеде тәрбиеленген балаларға қарағанда даму жағынан қалып қойды. Тек 26 бала ғана жүре алды, ал көбісі сөйлей алмады. Балалар үйінің кейбір балаларында зиякерлік қабілетінің жетіспеушілігі байқалды және олар өз жастарында психологиялық және әлеуметтік жағынан жетілмеген. Ал түрмедегі топтағы балалардың көпшілігі өз жас тобы үшін толық даму деңгейіне жетті. Бұрын анықталған тәуелділік қажеттіліктері – "аналық сезімге, сүйіспеншілікке, қамқорлыққа, баспанаға, қорғауға, қауіпсіздікке, тамаққа және жылуға қатысты бастапқы, нәрестелік қажеттіліктер" (Сеген, 1992). Бұл қажеттіліктер қанағаттандырылмаған жағдайда психологиялық, эмоционалдық, физикалық және байланыс проблемалары туындауы мүмкін. Бұл Спицтің жетімдерді зерттеуінде көрсетілді. (Шепард, 2013)
Тіркелу түрлері
Ата-ананың сүйіспеншілігі балада алғашқы қарым-қатынас ретінде қалыптасады, бұл қарым-қатынас адамның кейінгі дамуына терең, ұзақ мерзімді әсер етеді (Колин, 1991). Баланың қорғаушы тұлғаға жақындығы және қауіпсіздік сезімі осы тұлғаны баламен байланыстырады. Бұл тұлға баланың болашақта басқа да сенімді қарым-қатынастар құруының негізін қалайды. Қарым-қатынастың төрт негізгі түрі бар: сенімді, алаңдаушы/алдын алушы, алаңдаушы/екіұшты және ұйымдаспаған/бағдарсыз. Сенімді байланыс орнаған нәрестелерде, олар үшін осы тұлға тиімді қауіпсіз база болып табылады. Олар әлемді зерттей алады және тіпті оларға бейтаныс ортада болғанда қысқа уақытқа бөлініп кетуге төтеп бере алады. Олар осы тұлғаның қайта оралатынын біледі және уайымдауға аз немесе мүлдем орын жоқ. (Колин, 1991)
Алаңдаушы/алдын алушы байланыста, нәресте байланыс орнатушы тұлғаның (әдетте ата-ананың) жауап беруіне алаңдайды. Сөйтін нәресте өзінің алаңдауын басқару үшін қорғаныш стратегиясын дамытады. Осы жағдайды бастан өткерген нәрестеге жауап алатынына өте аз немесе мүлдем сенім болмайды; сондықтан нәресте күтім іздегенде, одан бас тартуды күтеді. Мысалы, егер нәресте аш болса, ол ешкімге айтпайды/айқайламайды, өйткені ол ешкімнің осы қажеттілігін қанағаттандырмайтынын күтеді. (Колин, 1991)
Алаңдаушы/екіұшты байланыста, нәрестеде байланыс орнатушы тұлғаға қатысты алаңдау, ашу және аралас сезімдер байқалады; бұл әсіресе нәресте бейтаныс ортада байланыс орнатушы тұлғадан қысқа уақытқа бөлінгеннен кейін айқын көрінеді. (Колин, 1991)
Ұйымдаспаған/бағдарсыз нәрестелерде, нәрестеде ажырасуды және байланыс орнатушы тұлғасымен қайта қосылуды басқарудың тұрақты стратегиясы жоқ. Кейбір нәрестелерде депрессиялық көңіл-күй, алдын алушы мінез-құлық, ашу-ыза және/немесе алаңдататын мінез-құлықтар байқалады. Осы санаттағы нәрестелер көбінесе зорлық-зомбылыққа ұшыраған. (Колин, 1991)
Қазіргі зерттеулер
Соңғы бірнеше жылда тәуелділік қажеттілігіне қатысты жүргізіліп жатқан зерттеулер көбінесе жалғасу теориясына қатысты. Жалғасу теориясының көптеген зерттеулері жеке адамның өміріндегі басқа аспектілерге қалай байланысты екендігіне назар аударады; мысалы, жеке адамның тіркелу стилі (ерте дамыған) ажырасудан кейін оның эмоцияларды көрсетуіне қалай әсер етеді немесе жеке адамның тіркелу стилі колледжде жаңа достар табу қабілетіне қалай әсер етеді. 2010 жылы Стефани Парад, Эстер Лирк және Найна Бланксон жүргізген зерттеуде адамның ата-анасына деген тіркелуі мен оның достар табу қабілеті арасындағы байланыс қарастырылды. Бұл зерттеу колледж жасындағы адамдарға бағытталған. Зерттеу барысында әлеуметтік алаңдаушылық медиатор ретінде де қарастырылды. Бұл зерттеудің нәтижелері адамның ата-анасына қаншалықты берік тіркелсе, оған дос табу да соғұрлым оңай болатынын көрсетті. Бұл нәтижелер Боулбидің тұжырымдамасына сәйкес келеді. Авторлар әлеуметтік алаңдаушылықты азшылықта ғана байқағанын анықтады. Азшылық топқа кіргендер ата-аналарымен тығыз қарым-қатынаста болған кезде әлеуметтік алаңдаушылықты аз сезінген, бұл өз кезегінде оларға жалпы алғанда көп араласуға көмектесті. (Parade, Leerke, & Blankson, 2010)
Гнилка, Эшби және Ноблдің тағы бір зерттеуінде "ересектердің тіркелу стилі және психологиялық нәтижелер, мысалы, үмітсіздік пен өмірден қанағаттану, бейімделусіз және бейімделуші кемелділікті медиатор ретінде пайдалану" қарастырылды. (Gnika, Ashby, & Noble, 2013) Нәтижелер көрсеткендей, қашушылық немесе алаңдаушылық тіркелуінің жоғары деңгейі төмен бейімделусіз кемелділікке әкеледі, бұл жалпы алғанда адамды өмірден қанағаттанбаушылық пен үмітсіздіктің жоғары деңгейіне ие болу мүмкіндігін арттырады. Бұл зерттеулер кеңесшілерге кемелділікке ұмтылумен ауыратын науқастармен жұмыс істегенде пайдалы болуы мүмкін.
Әйелдердің өзін-өзі өлтіруге әрекеті
Қазіргі кезде бұл салада аз зерттеу жұмыстары жүргізілуде. 1995 жылы жарық көрген бір мақалада әйелдердің өзін-өзі өлтіруі және тәуелділік қажеттіліктері зерттелген. Мақаланың негізгі назары өз-өзіне қол жұмсауға талпынған және талпынбаған жас қыздардың тәуелділік қажеттіліктеріне арналған. Сонымен қатар, өзін-өзі өлтіруге талпынғандар мен талпынбағандардың әлеуметтік байланыстары мен жақын қарым-қатынастары да қарастырылған. Авторлар өз-өзіне қол жұмсауға талпынушыларда тәуелділік қажеттіліктерінің жоғары болатынын болжады. Нәтижелер екі топта да ұқсас болды, алайда, сынаққа қатысушылардың саны жалпылау үшін жеткіліксіз болды. Мақалада тәуелділіктің кең спектрі және тәуелділіктің өзін-өзі өлтіруге тигізетін әсері бойынша болашақ зерттеулер қажеттігі ұсынылған. (Beettridge & Favreau, 1995)
Өнерге қабілеттілік
Соңғы он жылда тәуелділік қажеттілігі тақырыбындағы зерттеулер төмендеп барады. Тәуелділік қажеттілігі теориясы көбінесе байланыстылық теориясына сіңірілген.
Қорытындылар
Аналық, махаббат, ласкылық, баспана, қорғаныш, қауіпсіздік, тамақ және жылу сияқты бастапқыда нәрестелік кезеңде туындайтын қажеттіліктер, дәлірек айтқанда "тәуелділік қажеттіліктері" деп аталады, жас өсуімен және жетілуімен бірге өзгереді және азаяды. Адам жасы ұлғайған сайын, бұл қажеттіліктердің күші әдетте төмендейді және оларды жеке өзі қанағаттандыруға немесе серіктестер, отбасы мүшелері немесе достар арасындағы қарым-қатынастар арқылы толықтыруға болады. Мюррей, Маслоу, Фрейд және Харлоу бастаған тарихи зерттеулерге, сондай-ақ Сприц, Колин, Парад және т.б., Битридж және Фавро еңбектеріндегі жаңа тұжырымдамаларды қарастыра отырып, тәуелділік қажеттілігінің психологияның көптеген салаларын қамтитын маңызды психологиялық ұғым екенін анықтауға болады. Қауіпсіздік, махаббат, ласкылық және қорғаныш сияқты негізгі қажеттіліктер адамзат үшін әрқашан ең маңыздысы болып келген. Тәуелділік қажеттілігін қалай теориялық тұрғыдан қарастырғанмен, барлық адамдарда осы қажеттіліктердің бар екені мәлім. Егер бұл қажеттіліктер тиісінше қанағаттандырылмаса, онда осы жағдайда назарсыздан қалған адам терең эмоционалдық, психологиялық және тіпті физикалық қиындықтарға тап болуы мүмкін. Бүгінгі таңда тәуелділік қажеттілігі ұғымы көбінесе байланыстыру теориясымен тығыз байланысты. Қазіргі кезде байланыстыру теориясының көптеген зерттеулері адамның байланыс стилінің (балалық шақта қалыптасқан) және жылдар өткен соң өмірдің кез келген қиындықтарына (мысалы, ажырасып қалғаннан кейін эмоцияларды басқару немесе университетте достар табу) қалай төтеп беруі арасындағы байланыс бар екенін анықтауға бағытталған. Байланыстыру және тәуелділік қажеттіліктері арасында байланыс орнатуға болады: аналық, махаббат, ласкылық, баспана, қорғаныш, қауіпсіздік, тамақ және жылу (тәуелділік қажеттіліктері) үшін маңызды нәрестелік қажеттіліктер нәресте мен оның негізгі күтушісі арасындағы өзара әрекеттесуден туындайды. Байланыстыру теориясы балалық шақтан асып, ерте өзара әрекеттесулердің адамның жекелігін қалай қалыптастырғанын және оның жылдар өткен соң өмірлік жағдайлармен қалай қарым-қатынас жасайтынын қарастыруға мүмкіндік береді. Тәуелділік қажеттілігі психологтар үшін үлкен қызығушылық тудыратын (әсіресе байланыстыру теориясымен байланысты) және барлық адамдардың күнделікті өмірінде кездесетін ұғым болып табылады.