Кіріспе
Каппадокия қаласы және кейіннен Катания Комана Каппадокия қаласы (τὰ Κόμανα τῆς Καππαδοκίας) және кейіннен Катания (Comana Cataoniae; көбінесе Комана Хрисе немесе Ауреа деп аталады, яғни "алтын", оны Понттың Команасынан ажырату үшін) болған. Хеттік топонимі Куманни Команаға сіңісті болуы мүмкін, бірақ бұл сәйкестік толыққанды дәлелденбеген. Оның қираған орындары қазіргі түрік ауылы Шаркөйде, Туфанбейлі ауданы, Адана облысы орналасқан.
Comana was a city of Cappadocia (τὰ Κόμανα τῆς Καππαδοκίας) and later Cataonia (Comana Cataoniae; frequently called Comana Chryse or Aurea, i. e. "the golden", to distinguish it from Comana in Pontus). The Hittite toponym Kummanni is considered likely to refer to Comana, but the identification is not considered proven. Its ruins are at the modern Turkish village of Şarköy, Tufanbeyli district, Adana Province.
Тарих
Ежелгі географтардың айтуынша, Комана Каппадокияда (кейінірек Катанияда) орналасқан. Қаланың жазуларда кездесетін тағы бір атауы – Сириялық Ай құдайы Эньоның әйгілі ғибадатханасы немесе жергілікті тілде: Ма (қ.с., Адам, Карияның Ай құдайы). Страбон мен Юлий Цезарь осы қалаға барып қайтқан; біріншісі оның Сарус (Сейхун) өзенінің терең аңғарында орналасқандығы туралы толыққанды мәлімет береді. Ежелгі заманда Маэ-Эньоның ғибадатханасының мәшһүрлігіне байланысты, ол Батыс Азияның табиғат құдайының бір түрі ретінде Маэ-Эньоның ғибадат ету рәсімдерінің үлкен салтанатпен өткізілген жері ретінде танымал болған. Бұл ғибадатханада көптеген иеродулуи (ғибадатхана құлдары) қызмет атқарған. Қаржыны қамтамасыз ету үшін үлкен мүліктер бөлініп, патшалық табыстан асып түсетін кіріс әкелген. Қала, ғибадатхананың қарауындағы қарапайым иелік болғандықтан, тікелей бас діни қызметкер басқарған, ол әрдайым билеуші Каппадокиялық әулеттен шыққан және корольге екінші орында тұрған. Страбонның заманында да ғибадатхана қызметінде 6000-нан астам адам болған, олардың арасында жергілікті қабір тастарындағы есімдерге қарағанда, көптеген парсылар да болған. Римдіктер кезінде ғибадатхана Беллонаға қайта тапсырылды және Ликомед бас діни қызметкер болып тағайындалды. Император Каракалла Команды Рим колониясына айналдырды, ал ғибадатхана қаласы кейінгі императорлардан құрмет алып, христиан дінінің ресми мойындалуына дейін осы құрметті сақтап келді. Комана Хризе, яғни «алтын» Комана, Юстинианның Новеллаларының бірінде (Nov. 31. c. 1) Понттағы Команадан ажырату үшін айтылады. Ол үшінші Армения деп аталатын бөлігінде орналасқан, онда Евфратқа жақын Мелитен де болған. Дәстүр бойынша, Орест өзінің әпкесімен бірге Таурикалық Скифиядан осы ғибадатхананың қасиетті рәсімдерін әкелген, олар Таурополь Артемидасына арналған. Орест өзінің азаптарының соңына жеткенін еске алу үшін шашын қырқып, мұнда қалдырған (ἡ πένθιμος κόμη), сондықтан гректердің халықтық этимологиясына сәйкес, бұл жердің аты Комана болған. Кейінірек, осы оқиғаға сәйкес ету үшін, ол Κόμανα деп өзгертілген. (Еустафий, Дионисқа түсіндірме, V. 694; Прокопий, Персиялық соғыстар, I. 17). Қала антикалық дәуірде Col. Aug. Comana және Col. Iul. Aug. Comanenoru немесе Comainoru деген жазулары бар монеталар соққан. Бұл жер Шаркёй немесе Шар (көбінесе Шахр деп жазылатын) деп аталады, ол Анти-Таурустағы Сарус (Сихун) өзенінің жоғарғы ағысындағы ауыл, негізінен армян халқы қоныстанған, бірақ кейінірек Авшар түркілері мен черкестердің қоныстарымен қоршалған. Бұл жер ежелгі заманда да, қазіргі уақытта да маңыздылығын сақтап келеді, себебі ол батыс Анти-Таурус тауларының басты асуының шығыс жағында орналасқан, Куру Чай арқылы өтетін және Кесария Мазакадан (қазіргі Кайсери) Мелитенге (қазіргі Малатия) дейінгі жол Септимий Севердің империяның шығыс шекарасына бағытталған басты әскери жолына айналған. Шардағы қазіргі уақытта сақталған қалдықтарға өзеннің сол жағалауындағы театр, әдемі римдік есік және көптеген жазулар кіреді; бірақ үлкен ғибадатхананың нақты орны әлі анықталған жоқ. Севердің жолының көптеген іздері бар, соның ішінде Кемердегі көпір және көптеген маңызды белгілер, кейбіреулері бастапқы орнында, ал енділері зираттарда қайта пайдаланылған.
Дін тарихы
Бұл Кіші Азиядағы Рим католиктерінің титулярлық кафедрасы болып қала береді. Әулие Базилиск Командада қаза тауып, сол жерге жерленген; Әулие Хризостомның тарихшысы Палладий айтуынша, ол қаланың епископы болған, бірақ бұл күмәнді. Оның епископы Элпидий 325 жылы Никея соборында қатысқан. Леонтий, жартылай ариан, император Жовиан тұсында кафедраны басқарды. Епископ Гераклий 451 жылы Халкидон соборында пайда болды: Комана сол кезде Армения Секунданың метрополиясы Мелитенге бағынышты болды; содан бері ол XII ғасырға дейінгі епископтар тізімінде осылай көрсетілген. Тағы екі епископ белгілі: Хормиз немесе Мормиздас шамамен 458 жылы (император Леоға хат; сондай-ақ Фотий, Biblioth., Cod. 51) және Теодор 553 жылы өткен Бесінші Экуменикалық соборда. Комананың қираған орындары Гүксуннан (Кокусс) солтүстік-батысқа қарай он шақырым жерде, Осман вилайеті Аданада орналасқан (Лекиен, I, 447; Уильям Митчелл Рамзи, Кіші Азияның тарихи географиясы).
Бір атаулы епархиялар
Нео-Кесарияның қарастығындағы Комана есімді тағы бір епископтық орын Понт Полемониакуста орналасқан; онда Ма құдайына арналған ғибадатхана да болған және ол Hierocaesarea, яғни «Кесарьдің қасиетті қаласы» деп аталған. Оны Сулла б.з.д. 83 жылы басып алды. Лекиен (I, 517) алты епископты атап көрсеткен; алғашқысы – қасиетті Григорий Ғажапкердің тағайындауымен көмір сатушы Александр. Бұл қала қазіргі Гоменек немесе Гоманак болып, Нео-Кесариядан (Никсар) оңтүстік-батысқа қарай, Осман империясының Сивас вилайеті аумағында орналасқан. Лекиен (I, 1009) Памфилия Примадағы тағы бір Комананы, Сайдтың қарастығындағысын айтады; оның нағыз аты Конана. Монтан заманында өмір сүрген Зотикус Каппадокиядағы Комананың емес, Памфилиядағы Конананың немесе Понттағы Комаманың епископы болған. Конаналық Косма 680 жылы Константинополдің үшінші соборына қатысқан. Конана қазіргі Гуненге айналды, ол Осман империясының Адана вилайетіне қарасты.