Кіріспе

Понттың ежелгі қаласы Комана Понтика (Κόμανα Ποντική) – Түркиядағы Токат қаласының жанындағы қазіргі Ирис өзені бойында, ежелгі Понт аймағында орналасқан ежелгі қала.

Тарих

Комана Понтика Понт аймағында (қазіргі Түркияның бір бөлігі) орналасқан еді. Ол 2009 жылы жер сенсорлық радарды қолдану арқылы табылып, көп ұзамай сыртқы қабырғаларын қазу жұмыстары басталды. Түркияның Анкара қаласында орналасқан Таяу Шығыс техникалық университеті (METU) қазба жұмыстарын бақылауға алды. KARP – Komana Arkeolojik Araştırma Projesi бетін аудару. Таңдалған төрт жердің үшеуі қалалық қоныстар екені анықталды. Сыртқы қала қабырғаларынан бастап, әр қабат алынған сайын, артефакттар мен қаңқа қалдықтары Осман империясының, Византиялық гректердің, Рим империясының және гректердің болғанын көрсетті. Әрбір келесі қабатта ассириялықтардың, хеттіктердің, лидиялықтардың және киммерийліктердің болуын растау үміті бар. Бұл ежелгі қалада, хеттіктер дәуірінде Команада тұратын әйелдер қасиетті жыныстық қызметпен айналысқан, үнемі фестивальдар өткізілген. Понт аймағы Понт патшалығы ретінде 281 жылдан бастап, Митридат I Понттық патшаның (парсы Митридат әулеті) билікке келуіне дейін және 63 жылы Митридат VI Понттық патшаның Актиум шайқасында римдік генерал Помпейге жеңілуіне дейін өздігінен басқарылған. Митридат VI тұтқынға түсіп, Римге клеткада әкелінуден гөрі у ішіп, өз-өзіне қол жұмсады. Митридат VI Понттық патшалығының аумағындағы Комана Понтика – ежелгі грек (эллин) тарихы мен Жерорта теңізі тарихын қамтитын, Ұлы Александрдың өлімінен кейінгі б.з.д. 323 жылдан бастап, Рим империясының пайда болуымен белгіленген, яғни б.з.д. 31 жылғы Актиум шайқасынан және келесі жылы Египеттік Птолемей патшалығының жаулануынан кейінгі кезеңдегі үлкен храм мемлекеті болды. Токат (2009 жылғы халық санауы бойынша 129,879 адам), Токат провинциясының астанасы, бұрынғы Комана Понтикамен шектесетін жерде орналасқан. Комана Понтикадағы хеттік храм құдайы Маға арналған. Оны географ Страбон мен Юлий Цезарь аралап көрген. Понт патшасы Мабед (храм орны) төңірегіндегі үлкен жерлерді храмға сыйға берген. Жер өңделген және храм күтініш үшін барлық табысты алған. Храмды 6000 крепостной (вассалдар/қызметшілер/құлдар) күткен, олардың көп бөлігі парсылар болған (Страбон 12.3.34). Комана Понтиканы Понт патшасынан кейін екінші орында тұрған бас діни қызметкер басқарған. Митридат VI өзін Ұлы Александрдың тікелей ұрпағы деп жариялап, римдік генералдар Сулла, Лукулл және Помпейге қарсы соғысқан. Страбонның (12.3.32) айтуынша, Комана Понтика храмы Каппадокиядағы храмның көшірмесі болған және мерекелеу әдістері бірдей болған. Комананың аумағы Понт патшалары мен Рим империясы кезеңінде кеңейді. Римдегі Помпей храм жеріне 2 schoeni немесе 60 stades (11,100 метр) қосты. Нәтижесінде қаланың аумағы шамамен 4 км диаметрге жетті (Magie 1950, 371, Wilson 1960, 229). Рим императорларынан Цезарь немесе Антоний Комана храм діни қызметкерлеріне тағы төрт schoeni (22,200 метр) лайықты жер берді (Wilson 1960, 229). Бұл жаңа жерлер қаланың шығыс, оңтүстік және батыс жақтарына қосылған болуы мүмкін. Бұл жерлер Зелит және Мегалополит деп аталды. Солтүстік жағында Магнополис және Неокесарея қалалары өте жақын орналасқан деп болжауға болады, сондықтан олар шектеулі болды. Август тұсында қаланың аумағы аймақтағы civitates (қала мемлекеттері) мөлшеріне дейін кеңейгені белгілі. Комана М.С. 34–35 жылдары Понт Галатика аумағына қосылғанда, Магнополитик қаласы, ең алдымен, Комана Понтикаға енді (IGR III, 105; Waddington et al. 1904, 109). Қала Титтің (39–81 ж.с.) уақытына дейін Иерокесарея және Комана деп аталды (IGR III, 105,106). Храмның құлауы христиан дінінің таралуын жеделдетті. Атауы Комана Понтикадан Комана Понтикаға өзгертілді. Айналасындағы жерлер әлдеқайда кішкентай, бірақ орталық елді мекенге, Даксимонға қосылды. 310 жылы қаза болған Командық Базилиск Комана епископы болды. Иоанн Златоуст 407 жылы Команада, Святой Василиск шіркеуінің пресвитериумында қайтыс болды. Ма, храм мемлекетінің басты құдайы, ресми император Калигула тұсынан бастап монеталарда бейнеленген. Храмның сәулеттік бейнесі туралы жалғыз деректер – Каракалла, Септимий Север және кейінірек Траян кокилері (сурет). Бұл монеталарда тетрастиль храм бейнеленген. Токат провинциясының орталығындағы Әли Паша мешітінің құрылысында қолданылған 8 сұр бағана храмға тиесілі болуы мүмкін деп есептеледі. Сондай-ақ, Нидерландының Утрехт қаласындағы Олу мешітінде қолданылған бағаналар мен бағаналардың бастықтары да ежелгі Комана қаласынан әкелінген болуы мүмкін. Страбон Команды Дазимонит (tr) өзенінен жоғары Ирис өзенінде, Дазимон қаласынан (Осман Дазманасы, қазіргі Акчатарла, Турхалдан 8 км солтүстік-шығыста) аталған жазықта орналасқан деп көрсетеді. Энтони Брайер мен Дэвид Уинфилд Византия дәуірінде тарихи жазбалардан жоғалған Комана парсы және араб шабуылдарынан қорғану үшін жақсырақ қорғаныс ұсынған, жақын орналасқан Токатқа көшіп кеткен немесе Дазимонға, оны олар Рим Команасының эллинистік алдағысы деп санайды және жақын маңдағы эллинистік қабірлермен байланыстырады деп болжайды. Алайда, Дазимон мен Комана Казова жазығының қарама-қарсы басында жатыр (838 жылғы Анзен шайқасының орны). Пол Виттек атап өткендей, Дазимон мен Токат екеуі де 13-ғасырда Ибн Бибиде айтылған, ал Комана 1347 жылы жекелеген Комада (Κόμαδα) ретінде тіркелген. Комада атауы 14-ғасырдың Хамдаллах Мустауфи және ʿAzīz b. Ārdaşir Āstarābādī еңбектерінде кездесетін тарихи түрікше Qōmanāt сәйкес келеді (Токаттың Дөкеядан, кейінгі антикалық Эвдокиядан шығуымен салыстырыңыз) және 1919/20 жылдарға дейін жарияланымдарда кездеседі. Осыдан қазіргі Гуменек аты шыққан.

География

Комана Гүменек ауылының оңтүстігіндегі табиғи төбеде, Есілiрмақтың (көне Ирис) батыс жағалауында, Токаттан солтүстік-шығысқа қарай 9 шақырым жерде, Никсарға (көне Неокайсарея) қарайтын жолда орналасқан (Проц. Перс. i.17.14). Бұл үлкен төбе аймақтағы өнімді мал өсіруге басымдық ететіндігі қабырға қалдықтарынан болжамдалады. Осы кішкентай, пішіні анықталмаған тастар ғибадатхана қабырғасының іргетасын құраған болуы мүмкін деп есептеледі. Ғибадатхананың Есілiрмақ өзенінің арғы жағымен жоғалған көпір арқылы байланысқандығы туралы пікір бар, және бұл көпірдің су реттегішінде 2004 жылғы зерттеулер кезінде расталды. Төбенің маңындағы құнарлы жерлер ғибадатхана мемлекетінің экономикалық құрылымында маңызды рөл атқарған болуы керек (Страбо 12.3.34). Анық айтқанда, бұл жер заманауи суару каналдары мен жаңа салынған тас жолдардың салдарынан зардап шекті.

Андерсон экспедициясы (189699)

1899 жылдың шілде айының соңғы жартысында Англияның Оксфорд университетінің Христиан шіркеуінің мүшесі Дж. Г. К. Андерсон Кіші Азияның орталық және шығыс аймақтарын зерттеді, Понт арқылы саяхаттады. Ежелгі парсы және рим карталарын пайдаланып, Понт таулары арқылы аңғарлармен өтетін жолдарды ұстанған, парсы патшасы Дарий I (б.з.д. 549–486 жж.) бастап салған және Римдіктер Понт патшалығы пайда болғанға дейін күтіп келген егжей-тегжейлі типографиялық карталар жасалды. Митридат VI қайтыс болғаннан кейін аймақ Рим мен Византияның бақылауына өтті. Византиялықтардың жеңілісі мен Константинопольдің құлауынан кейін Комнен әулеті билігінде Требизонт империясы құрылды, бірақ оны Осман империясы жаулап алды. Римдіктер аймақтан бас тартқаннан кейін жолдарды күтіп ұстау ісі дерлік тоқтатылды. 1899 жылы Андерсон Понт аймағында өгіз арбасымен саяхаттады, онда көптеген бастапқы жолдар сақталған еді. Ол қамалдардың, көпірлердің және храмдардың болуын анықтап, жазды. Оның серігі Дж. А. Р. Мунро Д. Г. Хогартпен бірге «Кіші Азияның шығысындағы қазіргі және ежелгі жолдар» атты кітап жариялады, онда «Понттағы жолдар, патшалық және римдік» деген тарау бар еді. Олардың карталары екі мың жыл өткен соң да эрозия салдарынан кейбір өзгерістермен бастапқы жолдардың әлі де қолданыста екенін көрсетті. Олар Түркияның Токат облысындағы Бизериде, Комана-Понтикадан шамамен 15 миль қашықтықта орналасқан армян монеталарын тапты. Команадағы қара мәрмәр кенінен табылған тастар көптеп кездесті. Команада Ирис өзенінен өтетін көпірдің жанында үйінді табылды. Бір жазуда осы жердің Комана екені көрсетілген.