Кіріспе
Францияда адам құқықтары 1958 жылы құрылған Францияның Бесінші Республикасы Конституциясының кіріспе бөлімінде және 1789 жылғы Адам және азамат құқықтары туралы декларациясында қамтылған. Франция 1948 жылғы Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияны, сондай-ақ 1960 жылғы Адам құқықтары жөніндегі еуропалық конвенцияны және 2000 жылғы Еуропалық Одақтың негізгі құқықтары туралы хартасын ратификациялаған. Бұл халықаралық құқықтық құжаттардың барлығы ұлттық заңнамадан жоғары тұрады. Дегенмен, адам құқықтарының бұзылу жағдайлары орын алып отыр. Депортация бұйрығы алған рұқсатсыз көшіп-қонғандарды ұстау орталықтарының жағдайы да сынға түсіп жатыр.
Human rights in France are contained in the preamble of the Constitution of the French Fifth Republic, founded in 1958, and the 1789 Declaration of the Rights of Man and of the Citizen. France has also ratified the 1948 Universal Declaration of Human Rights, as well as the European Convention on Human Rights 1960 and the Charter of Fundamental Rights of the European Union (2000). All these international law instruments take precedence on national legislation. However, human rights abuses take place nevertheless. The state of detention centres for unauthorized migrants who have received an order of deportation has also been criticized.
Конвенциялар мен актілер
Француз төңкерісі кезінде Үшінші сословие депутаттары 1789 жылғы 26 тамызда Бас Шартылар бекіткен Адам және азамат құқықтарының декларациясын жазды. Ағарту философиясымен және 1776 жылғы АҚШ Тәуелсіздік декларациясымен шабыттанған – Лафайет екеуінің де құрастырылуына қатысты – ол "адамның бұзылмас құқықтарын" жариялап, "Жоғарғы Күш" тарапынан қорғалады. Ол, негізінен, халыққа сөз бостандығы, ой еркіндігі, бірігу бостандығы, еркіндік, қауіпсіздік және жеке меншікке қол тигізбеу құқығын берді. Франция 1948 жылы Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясына қол қойып, ратификациялады, сондай-ақ Женева конвенцияларының барлығына да қол қойды.
Ромаларды жер аудару (2010 жылдан бері)
2010 жылы Франция үкіметі ромаларды күштеп шығарып жіберу бағдарламасын бастады. Бұл депортациялар көптеген адам құқықтары және халықаралық саяси ұйымдар тарапынан қатты сынға алынды. Еуропа Кеңесі осы қуғын-сүргінді "адамдық қадір-қасиетке қарсы" деп айыптады. Франциядан кетуге келіскендерге әр ересекке 300 евро, ал әр балаға 100 евро берілді, бірақ олар Францияға қайта оралмайтындарын жазбаша растауы тиіс болды. Франция үкіметі 2011 жылы 30 мың романы депортациялауды жоспарлаған.
Цензура
Әдетте Францияда цензура заңдары жоқ. Тарихи тұрғыдан алғанда, 1980-жылдардың басында Франсуа Миттеран оны жойғанға дейін ORTF бұқаралық ақпарат құралдарына маңызды ықпал еткен. Одан кейін құрылған CSA бұқаралық ақпарат құралдарында француз заңдарының сақталуын қадағалайды, әсіресе 1990 жылғы Гейссот заңын – нәсілшілдік және/немесе діни жеккөрушілік сөздерге тыйым салатын заңды, сондай-ақ сайлау алды кезеңде әр саяси партияға бөлінетін уақытты бақылайды. Бұдан өзге, тағы да бірнеше заңдар гомофобиялық жеккөрушілік сөздерге тыйым салады, ал 1970 жылғы заң есірткі құралдарын насихаттауға тыйым салады.
Полицияның құқық бұзушылықтары мен қамауда ұстау жағдайлары
2004 жылы Ұлттық полиция бас инспекторына жылдың алғашқы 11 айында полиция тарапынан заңсыз зорлық-зомбылық жасалғаны туралы 469 тіркелген шағым түсті, бұл 2003 жылдың осы кезеңіндегі 500 шағымнан кем. Полиция күш қолдануының 59 расталған жағдайы тіркелді, ал өткен жылы бұл көрсеткіш 65 болған. 2004 жылдың сәуір айында ЕҚҚК 1997 жылғы жасөспірімді полиция күзетінен ұрып-соққан жағдай бойынша үкіметті "адамдыққа жатпайтын және ар-ұятты төмендетуші" күйге жеткізгені үшін айыптады. Сот үкіметке Джованни Ривасқа 20 500 доллар (15 000 евро) көлемінде өтемақы және 13 500 доллар (10 000 евро) сот шығындарын төлеуді бұйырды. Париждің жанындағы Сен-Дени полиция бөлімшесінің бастығы, оның қарауындағы полиция күштері жасаған зорлау және басқа да құқық бұзушылықтар туралы айыптаулардан кейін отставкаға кетуге мәжбүр болды. 2005 жылы полиция инспекциясы осы полиция бөлімшесінде полиция қызметкерлерінің зорлық-зомбылық жасауына қатысты тоғыз тергеу жүргізді.
Азық-түлік
2020 жылдың 2 желтоқсанында Франция үкіметі мұсылмандарға қарсы дискриминациямен күресетін "Франциядағы исламофобияға қарсы ұжым" (CCIF) атты ҮЕҰ-ны таратып жіберді. Human Rights Watch және басқа да халықаралық адам құқықтары ұйымдары мен заңгерлер CCIF-тің терроризмге қарсы шаралардың кемсітушілік әсерін құжаттаудағы маңыздылығын мойындады. "Идеал републикан" (республикалық идеал) француз азаматтарының құқықтарында теңдікке қол жеткізуді мақсат етеді. Осы мақсатта ұлттық санауда этникалық немесе діни статистиканы жинауға тыйым салынған. Бұл француз Республикасындағы жергілікті азшылық тілдері мен ұлттық сананың төмендеуі туралы пікірталастарға әкелді. Бұрынғы француз полициясының барлау қызметі болған Direction centrale des renseignements généraux (Жалпы барлау орталық дирекциясы) мәліметінше, 2004 жылы Францияда 1513 нәсілшілдік немесе антисемиттік оқиға тіркелді, оның ішінде 361 зорлық-зомбылық актісі. Антисемиттік оқиғалар ең көп тіркелді – 950 оқиға, оның ішінде 199 зорлық-зомбылық актісі. Магриб халқына қарсы 563 оқиға тіркелді, оның ішінде 162 зорлық-зомбылық актісі. Париж аймағы ең көп зардап шекті. 2007 жылы мұндай оқиғалар 9%-ға азайды. 2019 жылдың мамыр айында Францияның Сирияда тұтқындалған "Ислам мемлекеті" джихадистеріне байланысты француз азаматтарының балаларына көрсеткен "адамдық емес қарым-қатынасы" Париждің Балалар құқықтары жөніндегі БҰҰ конвенциясы бойынша міндеттемелерін бұзғанын көрсетті.
Азшылықтың мәдениеттілігі
Революцияға дейін стандартты француз тілі (Langue d'Oïl диалектісі) Франция аумағының жартысынан сәл көбінде ғана қолданылған. Батыс Бретаньде, Оңтүстік Фландрияда, Эльзас-Лотарингияда және Францияның оңтүстік жартысының көп бөлігінде (Окситанияда) жергілікті халықтың өзгеше мәдениеттері болған. Бретон тілі – уэльс тіліне жақын кельт тілі, Эльзас-Лотарингия неміс тілді аймақтың бір бөлігі болса, ал окситан – жеке роман тілі. Революциямен бірге Республиканың күшейген орталықтандыруы нәтижесінде мемлекет барлық мектептер мен университеттерде стандартты француз тілін оқытуды және мемлекеттік органдарда француз тілін ғана қолдануды міндеттеді. Жергілікті тілдер мен мәдениетті насихаттауға рұқсат берілді, бірақ оларға қатаң шектеулер қойылды, нәтижесінде жарияланымдар шығару, сабақтар ұйымдастыру немесе бұқаралық ақпарат құралдары арқылы тарату өте қиын болды.
Дінге деген еркіндік
Францияда дін бостандығы 1789 жылғы Адам және азамат құқықтары туралы декларацияда жазылған конституциялық құқықтармен кепілдендірілген. Бірақ, іс жүзінде үкімет діни көріністерді қоғамдық орындарда шектейді. Мысалы, мемлекеттік мектептерде крест немесе хиджап сияқты діни белгілерді тағу әдетте заңсыз. Сонымен қатар, Франция Үшінші Республикадан бастап католицизмге қарсы ұзақ тарихы бар, және шамамен сондай ұзақтықта антисемитизммен де байланысы болған.
Әйелдер құқықтары
Франция 1944 жылғы 21 сәуірде әйелдердің сайлау құқығын заңдастырды. 1967 жылғы 28 желтоқсанда Нойвирт заңымен шаралар қолдану құралдары заңдастырылды. 1974 жылы жастарға олар анонимді және тегін түрде қолжетімді болды. 1975 жылғы 17 қаңтардағы Veil заңымен жүктіліктің алғашқы 12 аптасында аборт заңдастырылды.
Интерсексуалдық құқықтар
Францияда интерсекс адамдар келісімсіз медициналық араласулардан қорғау және кемсітушілікке қарсы қорғау саласында маңызды олқылықтарға тап болады. Интерсекс белсенділерінің қысымына және Біріккен Ұлттар Ұйымының шартты органдарының ұсынымдарына жауап ретінде Сенат 2017 жылдың ақпан айында интерсекс адамдарға қатысты зерттеу жүргізді. Онда кейбір медициналық тәжірибелерді маңызды түрде өзгерту қажеттігі, сондай-ақ мәжбүрлі медициналық емдеуге ұшыраған адамдарға өтемақы төлеу талап етіледі. Гаетан Шмит деген азамат «нейтралды жыныс» ("sexe neutre") деп тіркелу үшін сотқа жүгінді, бірақ 2017 жылдың мамырында Кассациялық сот оның талабын қабылдамады.
Адам саудасы
Еуропада адам саудасы адам құқықтары мәселесі ретінде кеңінен танылды (толық мақала: Адам саудасы). Коммунизмнің аяқталуы және Кеңес Одағы мен Югославияның құлауы адам саудасының өсуіне әсер етті, ал құрбандардың көп бөлігі зорлықпен проституцияға мәжбүрленген әйелдер. Франция – негізінен Орталық және Шығыс Еуропадан, сондай-ақ Африкадан еңбек және сексуалдық құлдық мақсатында саудаға түсетін адамдардың, көбінесе әйелдердің, транзиттік және соңғы пункті. Франция үкіметі адам саудасын жою бойынша минималды стандарттарды толық сақтайды. Франция үкіметінен 2003 жылғы Ішкі қауіпсіздік заңының іске асырылуы адам саудасының құрбандарын қайтадан зардап шектірмеуі үшін, шетелдік проституткалардың тексеруін күшейту арқылы сауда құрбандарын дұрыс анықтап, оларды саудадан қорғау талап етілді.