Кіріспе
Мехмед Джемалудин Эфенди Чаушевич (28 желтоқсан 1870 - 28 наурыз 1938) – босниялық мұсылман дін ғалымы, ойшыл, педагог, реформатор, журналист, аудармашы және тіл білгісі, Югославия Корольдігі кезеңіндегі төртінші Бас мүфти (Реис уль Улема). Ол 20-шы ғасырдағы ең маңызды және ықпалды босниялық мұсылман тұлғаларының бірі болды.
Ерте өмір
Мехмед Джемалудин Чаушевич Боснияның солтүстік-батысында, Босанска Крупа қаласының жанындағы Арапуша ауылында дүниеге келді. Оның алғашқы білімін әкесі, жергілікті ислам дін қызметкері Али Хожа берді. Шамасы барда, Чаушевич жақын орналасқан Бихач қаласының медресесіне қабылданды, онда қаланың бас оқытушысы және муфтиясы Мехмед Сабит Рибич оның назарына ілікті.
Білім
Ол он жеті жасында исламтану бойынша жоғары білім алу үшін Стамбулға жіберілді. Осман астанасында Чаушевич исламтанудан жоғары бағамен білім алып, кейін империяның құқық мектебіне, Мектеб-и Хукуққа түсті. Осы жерде ол империяда соңғы бірнеше онжылдықта жүзеге асырылып жатқан жаңарумен танысты. Мектеб-и Хукуқта оқып жүрген жаз айларында шақыру бойынша Боснияға түрлі шараларда сөз сөйлеу үшін барып қайтқандығы туралы мәліметтер бар. Оның осы кездегі лекцияларынан Чаушевичтің діни және қоғамдық реформа идеяларына құлықты екендігі көрінеді. Сонымен қатар, ол біраз уақыт Қайырда болып, белгілі араб реформаторы Мұхаммед Абдудың (1849-1905) лекцияларын ара-арасында тыңдады. Бұл лекциялар Чаушевичке зор әсер еткен сияқты, өйткені ол Абдуды кейінгі жазбаларында "Ustaz i muhterem" – "Құрметті ұстаз" деп атайды. 1901 жылы Мектеб-и Хукуқты бітірген соң Чаушевич Стамбулдан Боснияға оралды.
Upon graduating from the Mekteb i Hukuk, in 1901, Čaušević departed from Istanbul and returned to Bosnia.
Босния мен Герцеговинаға оралу
ХХ ғасырдың басында Босния мен Герцеговинада зор мәдени және саяси өзгерістер орын алды. Осы кезеңде Джемaлудин Чаушевич дәстүрлі ислам теологиясымен қатар, қазіргі заманғы ғылым мен ой-пікірде білімі мол және қабілетті тұлға ретінде танылды. Босниялық мұсылман қоғамы дәстүрлі түрде қарсы келген күштердің (Австрияның, кейін сербтер басымдығындағы Югославияның) билігінде болудың психологиялық күйзелісіне төтеп беруге тырысты. Осының салдарынан ондаған мың босниялық мұсылман отанын тастап, мұсылман үкіметі бар жерлерге, хижрет (көшіп кету) арқылы пана іздеді. Әрине, бұл көші-қон Босния мен Герцеговинаның демографиялық құрамында маңызды өзгерістерге, сондай-ақ Босния мен Герцеговинаның мұсылман қоғамынан білімді адамдардың көптеп кетуіне әкеп соқты. Бірақ, білімді және діншіл адамдардың Осман империясының қалдықтарына қарай өз жерлерін тастап кетуі жиі кездесетін кезде, Джемaлудин Чаушевич керісінше әрекет етті – Стамбулдағы тұрақты жерін тастап, Боснияға қайтып келді. Ол ел зор және ауыр өзгерістерге ұшыраған, босниялық мұсылман халқының болашағы күмәнді болған қиын кезеңде көмектесу үшін осы қадамға барыды.
Босния мен Герцеговинадағы исламдағы іс-әрекеттер
Сараевода тұратын ол қаладағы Үлкен гимназияда араб тілінің оқытушысы болып қызмет етті. 1903 жылдың қыркүйегінде ол Босния және Герцеговина Ислам қауымының басқару органы – Meclis i Ulema мүшесі болып сайланды. Осы тағайындалғаннан кейін Чаушевич діни білім беру мекемелерін бақылауға жауапты болды және осы міндетпен Босния мен Герцеговинаны аралап, елдегі мектептер («мектептер») мен медреселердің жағдайын тексерді. Тральжич бұл тексерулердің «алғашқысы» болғанын, тіпті олардың «босниялық мұсылмандар арасында, әсіресе діни жағынан, реформалар мен діни білімді дамыту болмаса, ешқандай прогресс болмайды» деген Чаушевичтің сенімін күшейткенін айтады. 1909 жылы Чаушевич Сараевоның шариғат мектебінде профессорлық қызметке қабылданды, ол жоғары исламдық білім беруге арналған мекеме және оны австриялықтар салған және қаржылаған. Өзінің реформалық идеалдарына берілген Чаушевич оларды жариялаудан және іске асыруға тырысудан ешқашан жалыққан жоқ. Көп ұзамай оның білім беру саласындағы құлшынысы мен ерекшелігі Босния мен Герцеговинаның барлық айманына таралды, ал Хафиз Сулейман Шарач (1850-1927) 1913 жылы reis ul ulema лауазымынан кеткеннен кейін, Чаушевич бір жылдан соң оның орнын басу үшін таңдалды. Осылайша, ол Босния және Герцеговина Ислам қауымындағы ең жоғары және беделді діни дәрежеге ие болды: «1914 жылдың 26 наурызында, Бірінші дүниежүзілік соғыстың алдында Чаушевич Босния және Герцеговинадағы Ислам қауымының рейс улемасы болып жарияланды. Ол 1930 жылға дейін осы лауазымда қалды, ол Югославия үкіметімен уақфтар (мұсылмандық қайырымдылық ұйымдары) мен Югославиядағы діни лауазымдарды басқару мәселелеріндегі келіспеушіліктерге байланысты лауазымынан бас тартты». 1930 жылы осы қызметтен зейнеткерлікке шыққаннан кейін Чаушевич исламдық зияткерлік пікірталасқа белсенді қатысып, әдеби басылымдарға (олардың кейбіреулерін өзі құрған) үлес қосты. Хафиз Мұхамед Панжамен бірге ол Құранды хорват тіліне аударды және оған болашаққа бағытталған түсіндірмелерін қосты. 1938 жылдың 28 наурызында босниялық мұсылмандардың, олардың мәдениеті мен дәстүрлерінің ағартуы мен өркендеуі үшін үміт символы ретінде кеңінен танылған Джемалудин Чаушевич қайтыс болды.
“strengthened Čaušević’s conviction that there would be no progress among Bosnian Muslims, especially in the religious sense, without reform and the advancement of religious education.”
In 1909 Čaušević accepted a position as professor in Sarajevo’s Sharia school, an institution dedicated to higher Islamic learning and which was, built and financed by the Austrians. Always true to his reformist ideals, Čaušević never ceased to declare and strive to implement them. Soon his reputation for dedication and distinction in the field of education spread throughout Bosnia and Herzegovina, and when Hafiz Sulejman Šarac (1850 1927) resigned from his position as reis ul ulema in 1913, Čaušević was selected a year later to be his successor. Thus he was presented with the highest and most prestigious religious rank within the Islamic community of Bosnia Hercegovina:
“On March 26, 1914, on the very eve of World War I, Čaušević was proclaimed the reis ul ulema of the Islamic community in Bosnia and Herzegovina. He remained in that position until 1930 when he resigned because of disagreements with the Yugoslav government over the administration of waqfs (Muslim charitable organisations) and religious positions in Yugoslavia.”
Following his retirement from this post in 1930, Čaušević continued to be an active participant in Islamic intellectual discourse through contributions to literary papers (some of which he established). Together with Hafiz Muhamed Pandža, he also translated the Qur’an into Croatian language and attached his forward looking exegesis to it. On March 28, 1938, Džemaludin Čaušević, a man widely regarded as a symbol of hope for the enlightenment and upliftment of the Bosnian Muslims and their culture and traditions, died.
Чаушевич пен басқа реформаторлардың мұрасы
Өзінің буын мұсылман реформаторлары сияқты, Джемалудин Чаушевич өз халқы үшін бірдей мақсатты көздеді және сол риторика мен әдістемені қолданды: баспа машиналарын пайдалану, әйелдерге беттерін ашуға рұқсат беру, білім беру реформаларын талап ету және т.б. Оның қолданған риторикасы Мұсылман Таяу Шығысы мен Орталық Азиядағы басқа реформалық шақыруларды еске салды. Ол өз мұсылман бауырларын салғыштық пен жеңілісшіліктің "терең ұйқысына" кеткендері үшін сынады: "Мұсылмандар терең ұйқыға кетті, еуропалықтар білімнің қаруымен және түрлі өнертабыстарымен үйлерінің алдына келгенше және құдайлық шындықты көрсеткенше ояна алмады: Білім мен білімсіздік тең бола алмайды, білім әрқашан білімсіздікті жеңеді."
“Muslims fell into a deep sleep, from which they were not able to wake up until the Europeans, with their weapons of knowledge and all sorts of inventions, came to the door of their house and demonstrated the divine truth: Knowledge and ignorance cannot be equal, knowledge always triumphs over ignorance.”
Барлық мұсылман реформаторлары үшін реформа мен жаңарудың басты нүктесі – білім болды, себебі "білім әрқашан білімсіздікті жеңеді", және мұсылмандар білімсіздікке түскен болуы керек деп сенді, өйткені еуропалықтар олардан басым түсті. Енді бұл білімді (мұсылмандар Құранды дұрыс түсіндірген кезде болған) қайтадан қалпына келтіру қажет еді, ал еуропалықтар және басқа дамыған елдер біліктілік пен дамудың үлгілері ретінде пайдаланылуы керек. Мұсылмандар бұрынғы даналықтарын қайта иемдену үшін Еуропадан үйренуі керек еді. Олардың көпшілігі шын ниетпен сенушілер болғандықтан, Құранның түпнұсқалығына күмән келтірмеді, тіпті Құранды қайта түсіндіруге тырысты, осылайша оның нағыз мағынасы білім іздеу, сонымен қатар рухани және материалдық байыту болуы керек.
Өлім
Джемалудин Чаушевич 1938 жылы, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қайтыс болды.