Батыс Африканың сөйлейтін барабаны

Кіріспе

Батыс Африканың құм сағаты пішіндес барабаны

Сөйлейтін барабан – Батыс Африкадан шыққан, құм сағаты пішіндес барабан, оның тоны адам сөйлеуінің ырғағы мен мәнерін имитациялауға реттеліп тұрады. Иоруба халқының "дюндүн" қысым барабандарының бес түрі және Асанти (Ашанти) тайпасының "атумпан" мен "фонтомфромы" ерекше атақты. Олар хабарды 32 шақырымға дейін жібереді, ал басқа барабаншылар оны жылдам таратып, жаңалықты жеткізеді.

Тарих

Құм сағаты тәрізді сөйлейтін барабандар Батыс Африканың гриоттары мен хауса халқы қолданған ең көне музыкалық аспаптардың бірі болып табылады. Нигерияның оңтүстік-батысы мен Бениндегі йоруба және Гананың солтүстігіндегі дагомба халықтары сөйлейтін барабанға негізделген өте күрделі музыка жанрын дамытты. Сөйлейтін барабандардың көптеген түрлері пайда болды, олардың көпшілігі жоғарыда айтылған сипаттамаға сай келеді. Бірте-бірте құм сағаты пішіндес емес, көптеген түрлері пайда болды және оларға Дунан мен Фонтомфром сияқты арнайы атаулар берілді. Әтеш сайқырағанда, егер ол төрт там-тамның арасында Вунг биіне лайық деп табылса, шаат сүндетке дейін демалып, ұйықтайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, тама (Серер жунжунгі сияқты) Сенегамбия патшаларының гриоттары арнайы жағдайларда, мысалы, соғыс кезінде (қаруға шақыру), патшалар өз халқына үндеу жасағанда, және Серер еліндегі ерекше жағдайларда – Тахомпадағы (19 ғасырдағы шабуыл) және Наудуру шайқасында шейіттікке шақыру үшін қолданылды. Бұл шайқаста жеңілген серерлер (Сенегамбияның мұсылман имамдарынан) мұсылман күштеріне бағынудың орнына өз-өзіне қол жұмсады. "Жом" сөзі серер тілінде "қадір-қасиет" деген мағынаны білдіреді.

Аянғалу

Аянгалу – йоруба халқының алғашқы барабаншысы деп есептеледі. Ол қайтыс болғаннан кейін құдайға айналдырылып, қазір Оришалардың қатарына кіреді. Йоруба дінін ұстанатындар оны барлық барабаншылардың қамқоршы рухы деп санайды және ол муза бейнесінде барабаншыларды жақсы ойнауға шабыттандырады. "Аян" сөзі йоруба тілінде барабаншы деген мағынаны білдіреді. Сондықтан кейбір йорубалық фамилияларда Аянбиси, Аянбаде, Аянтунде, Аянванде сияқты "Аян" префиксі кездеседі. Бұл префикс оның иесін Аянгалудың құпияларының мұрагерлік сақтаушысы ретінде таниды. 20-шы ғасырда «сөйлейтін барабан» Батыс Африканың танымал музыкасының бір бөлігіне айналды. Ол Сенегалдың Mbalax музыкасында, Нигерияның Фуджи және Джужу музыкасында қолданылады (онда ол «дùндүн» деп аталады, оны Манде халқының «дундүн» бас барабанымен шатастыруға болмайды). Сөйлейтін барабан сондай-ақ, тойлар, жерлеу рәсімдері, жеке шаралар сияқты салтанатты шараларда қолданылады, ең бастысы – африкалық топтар оны өздерінің музыкалық аспаптарының құрамына жиі қосады.

Ойын техникасы

Дауыстың биіктігі сөйлеудің дыбыстық үлгісін имитациялау үшін өзгертіледі. Бұл барабанның қабығына түсірілетін кернеуді өзгерту арқылы жасалады: барабанның екі жағы ортақ кернеулі арқанмен байланысқан. Барабанның белдігі орындаушының қолы мен қабырғалары арасында бекітіледі, сондықтан қысылғанда барабан қабығы қатайып, бос күйіндегіден жоғары дыбыс шығарады; бір соққының ішінде дыбыс биіктігін өзгерту арқылы дірілдейтін дыбыс тудыруға болады. Осылайша барабан адам сөйлеуінің дыбыс биіктігін, күшін және ырғағын жатқа ала алады, бірақ дауысты және қосымша дыбыстардың ерекшеліктерін жасай алмайды. Еуропалықтар сөйлейтін барабандарды байланыс құралы ретінде 18 ғасырдың бірінші жартысында байқады. Хабар бір ауылдан екінші ауылға, жылқымен келе жатқан адамнан гөрі жылдам жеткізілуі мүмкін еді. 19 ғасырда миссионер Роджер Т. Кларк «сигналдар дәстүрлі және поэтикалық сипаттамасы бар әдеттегі тіркестердің дыбыстық үлгілерін көрсетеді» деп түсіндірді. Көптеген африкалық тілдер тоналды, яғни сөздің мағынасын анықтауда дыбыс биіктігі маңызды рөл атқарады. Мысалы, йоруба тілінде үш негізгі тон бар: төмен, орта және жоғары, бұл сол-фа-ми ноталарына ұқсас; осы үш тонның әртүрлі интонациялары әртүрлі хабарларды жеткізу үшін қолданылады. Йоруба музыкасы мен мәдениетінде барабанның қалай сөйлейтініне де осы үш негізгі тон мен олардың интонацияларының қағидасы қолданылады. Дегенмен, серер тілі және оған жақын сенагамб тілдері, басқа Нигер-Конго тілдерінен айырмашылығы, тоналды емес. Мәселе дауысты және қосымша дыбыстарды қолданбай, тек дыбыс биіктігі арқылы күрделі хабарларды қалай жеткізу болды. Африкаға эмигрант болған ағылшын Джон Ф. Каррингтон 1949 жылы жарық көрген «Африканың сөйлейтін барабандары» атты кітабында африкалық барабаншылардың қалайша үлкен қашықтықтарға күрделі хабарларды жеткізе алатынын түсіндірді. Төменгі тонды «ерлер» деп, ал жоғары тонды «әйелдер» деп атайды, барабаншы фразалар мен үзілістер арқылы хабар береді, олар 4-5 шақырымға дейін жете алады. Бұл процесс әдеттегі сөйлемді жеткізуден сегіз есе ұзаққа созылуы мүмкін, бірақ көрші ауылдарға шабуыл немесе салтанаттар туралы хабар беру үшін тиімді болды. Ол барабанда ойналған әрбір қысқа сөзбен бірге қосымша фраза қосылатынын анықтады, ол сөйлеуде артық болар еді, бірақ барабан сигналының мағынасын толықтыратын контекст беретін.

The pitch of the drum is varied to mimic the tone patterns of speech. This is done by varying the tension placed on the drumhead: the opposing drum heads are connected by a common tension cord. The waist of the drum is held between the player's arm and ribs, so that when squeezed the drumhead is tightened, producing a higher note than when it is in its relaxed state; the pitch can be changed during a single beat, producing a warbling note. The drum can thus capture the pitch, volume, and rhythm of human speech, though not the qualities of vowels or consonants. The use of talking drums as a form of communication was noticed by Europeans in the first half of the 18th century. Detailed messages could be sent from one village to the next faster than could be carried by a person riding a horse. In the 19th century Roger T. Clarke, a missionary, realised that "the signals represent the tones of the syllables of conventional phrases of a traditional and highly poetic character." Many African languages are tonal; that is, the pitch is important in determining the meaning of a particular word. The Yoruba language, for instance, has three principal tones, low, medium, and high, analogous to tonic sol fa notes do, re, and mi; different inflections of the three tones are then used to convey different messages. The same plan of three principal tones and their inflections also applies to how the drum talks in Yoruba music and culture. However, the Serer language and its relative Senegambian languages are not tonal, unlike almost all other Niger Congo languages. The problem was how to communicate complex messages without the use of vowels or consonants but simply using tone. An English emigrant to Africa, John F. Carrington, in his 1949 book The Talking Drums of Africa, explained how African drummers were able to communicate complex messages over vast distances. Using low tones referred to as male and higher female tones, the drummer communicates through the phrases and pauses, which can travel upwards of 4–5 miles. The process may take eight times longer than communicating a normal sentence but was effective for telling neighboring villages of possible attacks or ceremonies. He found that to each short word that was beaten on the drums, an extra phrase was added, which would be redundant in speech but provided context to the core drum signal.

Мысал

"Үйге қайтып кел" деген хабарды домбырашылар былай түсіндірер: "Аяқтарыңды бастап кеткен жолға қайтар, аяқтарыңды бастап кеткен жолға қайтар, аяқтарың мен тізеңді төменге, бізге тиесілі ауылға орналастыр". Жеке сөздер сөз тіркестерімен беріледі. Мысалы, "Ай" сөзі "Ай Жерге қарайды" деп ойнатылса, "соғыс" сөзі "құбыжықтарға назар аударатын соғыс" деп ойнатылады. Қосымша сөз тіркестері негізгі хабарды немесе барабанның соққыларын түсіну үшін мағына жасайды. Бұл сөз тіркестерін ретсіз қолдануға болмайды, барабан ойнауды үйренген оқушыларға әр сөзбен сәйкес келетін нақты сөз тіркестері үйретілді. Осы себепті барабан тілінде сөйлеуді үйрену қиын болды және оған уақыт бөлгісі келетін адам аз болды. Қосымша барабан соққылары мағынаның күдіктілігін азайтады. Айырықша жағдай, Батыс барабанның қалай жұмыс істейтінін түсінген кезде, Африкада оны қолдану азайды. Сонымен қатар, сөздердің мағынасы да жоғалып кетті. Каррингтонпен болған сұхбатта ол жиі қолданылмаған сөздердің сәйкес сөз тіркестерінің ұмытылатынын түсіндірді. "Жас қыз" ырғағын естігенде, домбырашылар оның балық аулау торларына арналған сөз тіркесі екенін ойлады. Финнеган атап өткендей, барабан арқылы жіберілген хабарлар тек қана пайдалы хабарлармен шектелмеді. Барабан тілдері әдеби формалар үшін де қолданылды, мысалы, мақалдар, мадақтаулар, тарихи өлеңдер, жоқтаулар және кейбір мәдениеттерде поэзияның кез келген түрі. Ритуалдық формалар мен белгілі бір адамдардың барабан аттары ауызша әдебиеттің бір түрін құрады. Ашанти немесе Йоруба сияқты халықтардың арасында барабан тілі мен әдебиеті өте жоғары деңгейде дамыған. Бұл мәдениеттерде барабан ойнау арнайы және көбінесе тұқым қуалайтын кәсіп болды, ал барабан тілі мен әдебиетінің қабылданған сөздік қорын меңгерген сарапшы домбырашылар патша сарайына бекітілді.

Құрылыстың егжей-тегжейі

Барабандардың өлшемдері этникалық топтар арасында әр түрлі, бірақ барлығы бірдей негізгі конструкцияны ұстанады. Серер, волоф және мандинка халықтарының тамасы кішірек өлшемдерімен ерекшеленеді, барабанның жалпы ұзындығы және барабан басының диаметрімен сипатталады. Бұл басқа сөйлейтін барабандарға қарағанда әлдеқайда жоғары дыбыс тудырады. Ал йоруба және дагомба халықтарының Lunna және Dùndún ансамбльдеріндегі барабандардың ұзындығы және барабан басының диаметрі аралығында болады. Йоруба сөйлейтін барабан ансамбльдерінде, бұл үлкен барабандар тамаға ұқсас кішкентай барабандармен бірге қолданылады, олар йоруба тілінде ганган деп аталады.

Ойын стилі

Ойын стилі барабанның құрылысымен және әр тілдің тональды ерекшеліктерімен тығыз байланысты. Фулани және манде тілдерінде сөйлейтін халықтар шоғырланған аймақтар мен дәстүрлі манде емес аймақтар арасындағы ойнау стильдерінде айқын айырмашылық бар. Сенегал, Гамбия, батыс Мали және Гвинея сияқты батысқа қарайғы аймақтардағы басым ойнау стилі – таяқ ұстаған қолмен барабанға жылдам соққылар жасау және еркін қолдың араласуы арқылы қысқа дыбыстарды шығару. Бұл стиль көбінесе Сенегалдың танымал Mbalax жанрында естіледі. Шығыс Мали, Буркина-Фасо және Ганадан Нигер, батыс Чад және Нигерияға қарай (Фулани және манде тілдерінде сөйлейтін көпшілік аймақтардан басқа) сөйлейтін барабанның ойнау стилі таяқ ұстаған қолмен барабан табанына соққы беріп, ұзақ және тұрақты ноталарды шығаруға негізделген, ал еркін қол соққыдан кейін дыбысты басу және тональды өзгерту үшін қолданылады. Бұл ойнауға серпімді, резеңкедей дыбыс текстурасын береді, ол осы аймақтағы тілдерде қолданылатын ауыр және күрделі дыбыстарды имитациялайды (Нигер-Конго тональды тілдерінің кестесін қараңыз). Бұл ерекше стиль осы аймақтың танымал музыкасында, әсіресе сөйлейтін барабан жетекші аспап болып табылатын Нигерияның йоруба халқының Фудзи музыкасында анық естіледі. Кейбір этностық топтарда әр адамға белгілі бір адамдарға тікелей хабарламалар жіберуге болатын "барабан аты" берілген. Камерунның булу халқынан алынған мысалдар: "Қаншалықты әдемі киінсең де, махаббат – жалғыз маңызды нәрсе" немесе "Жоғарғы орман егесінің баласы жоқ, үй егесінің баласы жоқ". Сөйлейтін барабан ойнаушылары хабарламаны алушының атын, содан кейін жіберушінің атын және хабарламаны барабанмен соғу арқылы жіберді.

Популярлы музыкада қолдану

King Crimson "Talking Drum" трегі үшін Larks' Tongues in Aspic альбомында сөйлейтін барабанды қолданды. Том Уэйтс "Trouble's Braids" әнінде сөйлейтін барабанды қолданды, бұл ән Swordfishtrombones альбомынан алынған. Эрика Баду New Amerykah Part One (4th World War) альбомындағы "My People" әнінде сөйлейтін барабанды қолданды. Сикиру Адепожу – Нигериядан шыққан сөйлейтін барабан шебері, ол Grateful Dead, Stevie Wonder және Carlos Santana сияқты әртістермен бірлесіп жұмыс істеген. Нана Васкончелос, перкуссия шебері, 1980 жылдардың басында сөйлейтін барабанды ойнауды бастады және содан бері оны пайдаланып келеді. Fleetwood Mac тобының мүшесі Мик Флитвуд 1975 жылы шыққан, бір атпен аталатын альбомындағы "World Turning" әнінде және осы әннің концерттік орындалуларында сөйлейтін барабанды қолданды. Дэвид Бёрннің "Американ Утопия" Бродвей мюзиклі мен HBO концерттік фильмінде шоу барысында бірнеше әнде тама ойнаушысы қатысты.

Танымал мәдениетте

Patapon ойындарының сериясында ойыншы өзінің ізбасарларымен төрт «Сөйлейтін барабан» арқылы байланыс жасайтын құдай рөлінде болады. Әрқайсысының өзіне тән ерекше дыбысы бар: «Pata», «Pon», «Don» және «Chaka». Dead Like Me телесериалында сөйлейтін барабан – қайтыс болғандардың өмірін құрметтеу тәсілі ретінде талқыланады. Оларды 1959 жылғы «Кеңіздің хикаясы» фильмінде, Одри Хепберн сол кездегі Бельгия Конгосына келгенде де естіуге болады. Grateful Dead тобының барабаншысы Билл Кройцман кейде топтың концерттеріндегі «барабан» бөлімінде сөйлейтін барабанды ойнаған. 2018 жылғы «Қара пантера» фильмінің музыкасында сөйлейтін барабан маңызды рөл атқарады. Людвиг Горанссон жазған музыкада фильмнің басты кейіпкері Т’Чалламен (Чадвик Бозман сомдаған) байланысты лейтмотивтің негізгі бөлігі ретінде сөйлейтін барабандар қолданылады.