Кіріспе

Мәдени мұсылмандар, сонымен қатар номиналды мұсылмандар, дінін практикаламаған мұсылмандар немесе діни міндеттерін орындамайтын мұсылмандар деп те аталады, бұл мұсылман деп танылатын, бірақ дінге сенбейтін және дінін ұстанбайтын адамдар. Олар дінсіз, зайырлы немесе дінге ұмытылуы мүмкін. Алайда, бұл ұғым консервативті исламдық қауымдастықтарда әрдайым қабылдануға ие емес. Мәдени мұсылмандар бүкіл әлемде, әсіресе Балқан, Орталық Азия, Еуропа, Магриб, Таяу Шығыс, Ресей, Түркия, Сингапур, Малайзия, Индонезия және АҚШ-та кездеседі. Мализ Рутвен (2000) «мәдени мұсылман» және «номиналды мұсылман» терминдерін былайша талқылады:

Дегенмен, мұсылман сөзінің екінші мағынасы бар, ол бірінші мағынаға көлеңке түсіруі мүмкін. Мұсылман – мұсылман әкеден туған адам, ол өз ата-анасының діни идентификациясын қабылдайды, бірақ міндетті түрде осы дінге байланысты нанымдар мен тәжірибелерге бойұсынбайды, дәл сол сияқты еврей өзін еврей деп сипаттауы мүмкін, бірақ Танахты немесе Халаханы сақтамайды. Мұсылман емес қоғамдарда мұндай мұсылмандар зайырлы жеке тұлға ретінде танылуы және осымен байланысты болуы мүмкін. Осман империясының билігінде исламды қабылдаған славян ұрпақтары – Босния мұсылмандары, әдетте, дұғаға қатысу, алкогольден бас тарту және әлемнің басқа бөліктеріндегі сенуші мұсылмандармен байланысты басқа да әлеуметтік тәжірибелерге аса мән бермейді. Олар бұрынғы Югославия коммунистік режимі кезінде православиелік сербтер мен католик хорваттардан ажырату үшін ұлты бойынша мұсылмандар деп ресми түрде белгіленді. «Мұсылман» деген белгі олардың этникалық және топтық жақындығын көрсетеді, бірақ міндетті түрде олардың діни нанымдарын білдірмейді. Бұл шектеулі контексте (Еуропа мен Азиядағы мұсылман азшылықтарына қатысты болуы мүмкін) мұсылман болу мен атеист немесе агностик болу арасында қайшылықтар болмауы мүмкін, дәл сол сияқты еврей атеистері мен еврей агностиктері де бар. Мұсылманның осы зайырлы анықтамасы (кейде «мәдени мұсылман» немесе «номиналды мұсылман» терминдері қолданылады) әлі де көп дау тудырып отыр. Ғұлама Г. Хусейн Рассул (2015) «мәдени мұсылман» деген атауды былайша талқылады:

Мұсылман ретінде танылған, бірақ діни емес адам – мәдени мұсылман ұғымы консервативті исламдық қауымдастықтарда әрдайым қабылдануға ие емес. Әдетте, діни рәсімдерді орындайтындар сенуші деп есептеледі, ал орындамайтындар сенуші немесе сенбеуші болуы мүмкін.

Демография

Бірнеше елде өзін мұсылман деп жариялаған адамдар дінді аз дәрежеде өкілдейді. 2012 жылы Pew Research Center зерттеу орталығының әлемдегі мұсылмандармен жүргізген сұхбатына сәйкес, Әзірбайжанда сұхбаттасқандардың шамамен 1%-ы, Албанияда 5%-ы, Өзбекстанда 9%-ы, Қазақстанда 10%-ы, Ресейде 19%-ы және Косоводе 22%-ы аптасына бір немесе одан да жиі мешітке баратынын мәлімдеді. Сол зерттеуге сәйкес, 2012 жылы Албанияда сұхбаттасқандардың 15%-ы және Қазақстанда сұхбаттасқандардың 18%-ы діннің өмірінде өте маңызды екенін айтты, ал Қазақстанда сұхбаттасқандардың 2%-ы, Албанияда 4%-ы, Косовода 10%-ы, Босния және Герцеговинада 14%-ы, Қырғызстанда 14%-ы, Өзбекстанда 16%-ы және Әзірбайжанда 21%-ы күніне бес уақыт намаз оқитынын хабарлады.

Қазақстан

Ғалымдардың пікірінше, Албаниядағы мұсылмандардың көпшілігі «атаулы» немесе «мәдени» мұсылмандар болып табылады. 2012 жылы Pew зерттеу орталығының албан мұсылмандары арасында жүргізген сауалнамасында дін тек 15%-ы үшін маңызды болды, ал 7%-ы намаз оқыды, шамамен 5%-ы мешітке барды, 43%-ы зекет берді, 44%-ы Рамазан айында ораза ұстады және 72%-ы Құдайға және Мұхаммед пайғамбарға сенетінін білдірді. 2008 жылы Тиранада жүргізілген медициналық зерттеуде діни ұстаным мен жедел коронарлық синдром арасындағы байланысқа қатысты сұрақтарға жауап берген мұсылмандардың 67%-ы дінді мүлдем сақтамайтыны анықталды. Діни орындарға тұрақты бару (кем дегенде екі аптада бір рет) төмен деңгейде (6%) болды, ал апта сайын бару өте сирек кездесті (2%). Бізге сұрақ қойылған мұсылмандардың арасында аптасына кемінде 2-3 рет жиі намаз оқу көрсеткіші шамамен 17% болды, ал күніне бірнеше рет намаз оқу (иманды мұсылмандарға талап етілетін) өте сирек (2%) болды. Рамазан айында тұрақты түрде ораза ұстау да төмен деңгейде (5%) болды. Албаниядағы тағы бір зерттеуге сәйкес, еркектердің 36,8%-ы ғана сүндеттелген, мұсылман отбасынан шыққандар арасында бұл көрсеткіш 46,5%-ды құрайды, тіпті мұсылмандар үшін бұл дерлік барлық исламдық дәстүрлердің бірі болып саналады.

Алжир

Алжирліктердің арасында дінді қатаң сақтаушылардың саны аз, ал кабил халқы діни емес, секулярлық деп есептеледі. Алжир берберлері діни амалдарында қатаңшыл болмайды және со-аталған саяси исламға қарсы тұруға бейім, олар "мәдени мұсылмандар" немесе "атақты ғана мұсылмандар" деп сипатталған.

Австралия

Көптеген Австралия мұсылмандары өздерін дінсіз, формалды немесе мәдени мұсылман деп сипаттайды.

Әзірбайжан

Әзірбайжан – көбінесе шиит мұсылман елі, халқының 96 пайыздан астамы мұсылман. Ғалымдардың пікірінше, Әзірбайжан мұсылмандарының көпшілігі «атаулы» немесе «мәдени» мұсылмандар болып табылады. 1998 жылғы сауалнама нәтижесінде Әзірбайжандағы шын ниетпен сенушілердің үлесі шамамен 7 пайызға бағаланды, бұл атеисттердің санынан (шамамен 4 пайыз) сәл жоғары. Көптеген адамдар исламды қатаң тыйымдар мен талаптарды сақтамай, немесе ұлттық өзін-өзі анықтаудың маңызды бөлігі ретінде қарастырады. 2009 жылғы Gallup сауалнамасы бойынша, Әзірбайжан мұсылман әлеміндегі дінге ең аз көңіл бөлген елдердің бірі. Сауалнамаға қатысушылардың 54 пайызы діннің өміріндегі маңыздылығын аз немесе мүлдем жоқ деп санайды. Сол сауалнамада респонденттердің тек 21 пайызы ғана діни қызметтерге қатысқан. Gallup International мәліметінше, әзербайжандықтардың 34 пайызы ғана діни ғұрыптарды сақтайды. 2005, 2008 және 2015 жылдары жиналған деректер бойынша Әзірбайжан ең аз діни елдердің 13-ші орнында тұр. Ел Конституциясы бойынша зайырлы мемлекет болып табылады. BBC News тілшісі Джеймс Рейнольдстың сөзіне қарағанда, Әзірбайжанның зайырлы үкіметінің мақсаттарының бірі – «саяси исламның таралуын тежеу».

Бангладеш

Кейбір бангладештіктер номиналды немесе мәдени мұсылмандар. 2012 жылы Pew зерттеу орталығының бангладештік мұсылмандар арасында жүргізген сауалнамасында дін 81% үшін маңызды болды, ал 39% намаз оқыды, шамамен 53% мешітке барды, 78% зекет берді (садақа), ал 96% Құдайға және Мұхаммед пайғамбарға сенетінін білдірді. 2009 жылғы сауалнама көрсеткендей, Бельгиядағы мұсылмандардың көпшілігі "дін мен мемлекеттің бөлінуін" қолдады. 2010 жылғы зерттеуде мұсылмандар діни еркіндікке үлкен мән беретіні және олардың басым көпшілігі исламнан шығуға ниет білдірген адамдардың еркіндігін жақтағаны анықталды, бірақ мұсылмандардың басқа діндегі адамдармен үйленуіне олар көңілсіздікпен қарады.

Босния және Герцеговина

Босниялықтар "мәдени мұсылмандар" немесе "прогрессивті мұсылмандар" деп сипатталған. Босния мұсылмандары басқа мұсылман топтарымен салыстырғанда көбінесе орташа, секулярлық және еуропалық бағытталған деп есептеледі. 2012 жылы Pew зерттеу орталығы босниялық мұсылмандар арасында жүргізген сауалнамада дін 36%-ы үшін маңызды болса, 14%-ы намаз оқыды және шамамен 14%-ы мешітке барып тұрды. 2017 жылы Pew Research Center жүргізген сауалнамаға сәйкес, болгар мұсылмандарының 33%-ы діннің өмірінде "өте маңызды" екенін білдірді. Сол сауалнама көрсеткендей, болгар мұсылмандарының 7%-ы бес уақыт намазды толық оқиды, 22%-ы аптасына кемінде бір рет мешітке барады, ал 6%-ы аптасына кемінде бір рет Құран оқиды.

Орталық Азия

Орталық Азиядағы мұсылмандардың көп бөлігі дінін күнделікті өмірде сақтамайды, исламмен тек атақты немесе мәдени байланыста ғана болады.

Дания

2005 жылғы сауалнамада мұсылман иммигранттарының және олардың ұрпақтарының 40%-ы діни рәсімдерге/қызметтерге қатысты, ал рим-католик иммигранттарының және олардың ұрпақтарының 60%-ы да солай істеген. 2008 жылы Түркия, Пәкістан, бұрынғы Югославия, Иран, Ирак және Сомалиден келген иммигранттар арасында жүргізілген сауалнамада 37%-ы өзін көп емес/ешқандай дінге жатпайтын деп санады, 33%-ы өзін орташа дәрежеде дінге жатпайтын деп санады, ал 24%-ы өзін өте дінге жатпайтын деп санады. 2011 жылғы сауалнама көрсеткендей, Дания мұсылмандарының 37%-ы дінді ұстанбайды.

Эстония

Ғалым 2008 жылы Эстониядағы "мәдени" атаулы мұсылмандардың саны шамамен 4500-ге жетеді деп бағалайды, сонымен қатар, дін ұстанатын мұсылмандардың саны "бірнеше жүзден аспайды".

Франция

Бір зерттеуге сәйкес, сұхбаттасқан француз мұсылмандарының тек 33% ғана өзін діншіл деп санағанын айтты. Бұл көрсеткіш 2010 жылдың қазан айында INED/INSEE жүргізген зерттеуде де осылай болған. Сонымен қатар, 20% жұма намазына мешітке барып тұратынын, 31% намаз оқитынын, ал 70% Рамазанды ұстайтынын мәлімдеді.

Индонезия

Классикалық құжаттамалар индонезиялық мұсылмандарды "номиналды" мұсылмандар немесе абанган, өмір салты исламдық емес мәдениеттерге көбірек бағытталған, және "ортодоксалды" мұсылмандар немесе исламның қатаң нормаларын ұстанатын сантрилер деп бөледі. Абанган – исламдық амалдармен қатар жергілікті және индуист-буддалық сенімдердің араласуынан пайдасқан, сондай-ақ явандық, кьявен, агам Жава немесе кебатинан деп те аталатын ежелгі мәдениеттің бір түрі саналды. 1999 жылы өткізілген зерттеуде Индонезиядағы мұсылмандардың 17,3 пайызы өздерін дінге бейжай қарап, исламдық құлшылықтарды ешқашан немесе сирек орындайтындар ретінде таныстырды.

Ирандық диаспора

Ирандық диаспора көбінесе діннен алыс және мәдени немесе формалды мұсылмандар ретінде сипатталады; олардың көпшілігі күнделікті намаз немесе ораза сияқты исламның негізгі амалдарын орындамайды және көбінесе секуляризмді қабылдаған.

Ирак

Иракта түрікмендер азшылығы көбінесе мәдени мұсылман және дінсіз, 1923 жылы құрылған Түркия Республикасынан бері мемлекет пен дін қатынастарына қатысты секулярлық түсініктерді қабылдаған.

Израиль

2016 жылы Pew Research Center жариялаған зерттеуге сәйкес, Израильде тұратын мұсылмандар, жалпы алғанда, Израильдік яһудилерге қарағанда діндар, бірақ Таяу Шығыстағы көптеген елдердегі мұсылмандарға қарағанда дінге аз бейім. Мұсылман әйелдері ерлерге қарағанда діннің өмірінде маңыздырақ екенін жиі айтады, ал жас мұсылмандар көбінесе ересектерге қарағанда дінді аз сақтайды.

Қазақстан

2012 жылы Pew Research Center жүргізген зерттеуге сәйкес, Косово албандарының басым көпшілігі мәдени/номиналды мұсылмандар. Сауалға жауап берген Косово мұсылмандарының 13% аптасына бір рет жұма намазына қатысатынын, 40% жергілікті мешітке ешқашан бармайтынын, ал 81% Құдайға және Мұхаммед пайғамбарға сенетінін айтты. Arab Barometer жүргізген шамамен 2400 марокколықтың сауалнамасы COVID-19 пандемиясының салдарынан Мароккодағы діни сенім деңгейінің жоғарылағанын көрсетті: 2021 жылы шамамен 6% «дінге жатпаймын», 39% «шамалы дінге» және 51% «дінге» жататындарын айтты, ал 2019 жылы тиісінше 13% «дінге жатпаймын», 44% «шамалы дінге» және 38% «дінге» жататындарын көрсетті. 2019 жылы 18-29 жас аралығындағы адамдардың үлесі өзін «дінге сенуші» деп санағандардың саны аз болды, олардың тек 24% осылай деп мәлімдеді. Сол 2004 жылғы зерттеуге сәйкес, исламның голландиялық мұсылмандардың, әсіресе иммигранттардың екінші буыны үшін маңызы төмендеп бара жатқаны анықталды. Бұл байқау жас мұсылмандардың исламдық рәсімдерге, ұйымдарға және намазға қатысуының азаюымен байланысты. Зерттеу сонымен қатар білім деңгейінің артуымен және «жекеленумен» бірге бұл тенденцияның жалғасатынын болжады. Дегенмен, зерттеу екінші буын иммигранттарының дінге бірінші буынға қарағанда көбірек мән беріп, оны «жеке тәжірибе» ретінде қарастыратынын көрсетті. Зерттеу соңында «мұсылман жастарының діни сенімдері голландтың христиан және еврей жастарындағы діни сенімдерден көп ерекшеленбейді» деген қорытынды жасалды.

Солтүстік Кипр

Солтүстік Кипрде түрік кипрліктері көбінесе өте зайырлы және мәдени мұсылмандар ретінде қарастырылады, олар тек ерекше жағдайларда ғана мешітке барады (мысалы, тойларға, жерлеу рәсімдеріне және қоғамдық жиындарға). Кемализмнің зайырландырушы күші түрік кипрліктеріне де әсер еткен. Дінге қатысты амалдар жеке таңдаудың мәселесі саналады және көптеген адамдар дінін белсенді түрде өмірге енгізбейді. Қоғамда алкоголь жиі қолданылады және көптеген түрік кипрлі қыздары бас кимейді. Түрік кипрлі жігіттер діни сенімдеріне сәйкес жас кезінде сүндеттетіледі, алайда бұл практика діни ынтадан гөрі дәстүр-салтына байланысты көрінеді.

Норвегия

2006 жылы телеарна үшін жүргізілген зерттеулер Норвегия мұсылмандарының 18%-ы мешітке аптасына бір рет баратынын көрсетті. 2007 жылы жасалған ұқсас зерттеуде мұсылман жастарының 36%-ы мешітке айына бір реттен кем барады деп хабарлады. Ғалым Кристин Якобсеннің сөзіне қарағанда, Норвегиядағы көптеген мұсылман жастары номиналды немесе мәдени мұсылмандар, және олар өздерін тек мәдени мұраға байланысты, діни сенімге емес, солай деп санайды. 2007-2008 жылдары Ослодағы жоғары сынып оқушылары арасында жүргізілген сауалнама бойынша, мұсылмандардың 25%-ы үнемі намаз оқиды, ал 12%-ы апта сайын діни қызметтерге қатысады.

Ресей

Ғалым Михаил С. Блинниковтың пікірінше, Ресейдегі мұсылмандардың көп бөлігі "мәдени" жай ғана мұсылман, ал сұхбаттасқан ресейлік мұсылмандардың 4%-дан да азы "нағыз ислам дінін ұстанады". 2004 жылы мұсылман лидерлерімен болған әңгімелер мен сұхбаттар негізінде, Швецияда туып өскен екінші буын мұсылмандарға қатысты, "олардың діни мұсылман екенін айтуға болатын пайыздық көрсеткіші он бес пайыздан аспайды, тіпті одан да төмен болуы мүмкін" делінген. 2004 жылы Сандер "біз Швециядағы діни мұсылмандардың саны шамамен 150 000-ға жуық деуге болады" деп мәлімдеген. Гёран Ларссонның сөзіне қарағанда, "мұсылмандық мәдениетке жататын адамдардың басым көпшілігі дінсіз немесе дінге сенбейді".

Тунисі

Тунистің маңызды бір бөлігі номиналды немесе мәдени мұсылмандар деп сипатталған. Дегенмен, дін ұстанатындардың саны туралы сенімді дерек жоқ.

Түркия

2006 жылы Сабанжы университеті жүргізген сауалнамада түрік мұсылмандарының 16 пайызы өзін «өте діндар» деп, 39 пайызы «шамалы діндар» деп, ал 32 пайызы «дінсіз» деп атады. Түрік этносының көп бөлігі мәдени немесе дінге амалсыз қатысатын мұсылмандар, және олардың көптегені саяси тұрғыдан зайырлы болады. Түркиядағы рома халқы – ханафи мектебіндегі сунниттік ислам негізіндегі мәдени мұсылмандар, және олар ер балаларды сүндеттеу дәстүрін сақтайды.

Америка Құрама Штаттары

Pew Research Center-дің 2014 жылғы сауалнамасына сәйкес, американдық мұсылмандардың 1% Құдайға сенбейді. Мұсылмандардың 31% дұғаларына аптасына кемінде бір рет, ал 12% айына бір немесе екі рет жауап алады. АҚШ-та мәдени мұсылмандыққа жататын мұсылман иммигранттарының айтарлықтай бөлігі бар. Көптеген түрік-американдықтар мәдени мұсылмандар болып табылады.

Сын

Киа Абдулланың пікірінше, мәдени мұсылмандар консервативті мұсылмандар ғана емес, сондай-ақ кейбір прогрессивтілердің де сынына ұшырайды, олар мәдени мұсылмандар либерализмге жеткілікті түрде белсенді үлес қоспай және адал болмай, екі әлемнің ең жақсы жақтарын таңдап алады дейді.