Кіріспе

Румынияның совет оккупациясы кезеңі 1944 жылдан 1958 жылдың тамызына дейінгі мерзімді қамтиды, осы кезеңде Кеңес Одағы Румынияда маңызды әскери күшін сақтап тұрды. 1918 жылдан кейін Румынияның иелігінде болған, 1940 жылы Кеңес Одағына қосылған аумақтардың тағдыры Бессарабия және Солтүстік Буковинаның Кеңес оккупациясы туралы мақалада жеке қарастырылады. 1944 жылғы Шығыс майданның шабуылы кезінде Кеңес Армиясы сол жылдың сәуір және тамыз айлары аралығында болған қарулы қақтығыстар нәтижесінде Молдавияның солтүстік-батыс бөлігін басып алды, ал Румыния сол кезде нацистік Германияның одақтасы болып қала берді. Румынияның Екінші дүниежүзілік соғыста тарап ауысқаннан кейін, 1944 жылдың 23 тамызында Михаил I патша бастаған төңкеріс салдарынан қалған аумақтар басып алынды. Сол күні король Румынияның Одақтастарға қарсы барлық әскери әрекеттерін бір жақты түрде тоқтатқанын, Одақтастардың қарусыз ету туралы ұсынысын қабылдағанын және Осі державаларына қарсы соғысқа қосылғанын жариялады. Ресми қарусыз ету туралы ұсыныс әлі ұсынылмағандықтан, Қызыл Армия 1944 жылдың 12 қыркүйегінде Мәскеу қарусыз ету келісіміне қол қойылғанға дейін Румынияның көп бөлігін жау территориясы ретінде басып алды. 1947 жылғы қарусыз ету келісімі және кейіннен Париж бейбіт шарты Румыниядағы Кеңес әскери күшінің болуына заңдық негіз берді, ол 1958 жылға дейін жалғасты, 1946 жылы шамамен 615 000 адамға жетті. Кеңес және румын коммунистері 1944 жылдың тамызындағы оқиғаларды 1952 жылғы Румыния Конституциясында «Румынияның даңқты Кеңес Армиясымен азат етілуі» деп атады, ал 23 тамыз (1944 жылғы төңкеріс күні) Фашизмнен азаттық күні ретінде тойланды. Алайда, көптеген батыстық және румындық антикоммунистік дереккөздер «Румынияның совет оккупациясы» терминін қолданады, кейбіреулері оны 1944 жылдан 1958 жылға дейінгі кезеңнің барлығына қолданады.

Аумақты басқару тарихы мен басталуы

1940 жылдың маусым айында Кеңес Одағының ұлтаматумына жауап ретінде Бессарабия мен Солтүстік Буковинадан әскерлерін шығарып алғаннан кейін, Румыния нацистік Германиямен одақ құрып, Кеңес Одағына соғыс жариялады. Румын әскерлері 1941 жылдың маусым айында Германияның жоғарғы бас қолбасшылығының басшылығымен Барбаросса операциясының аясында Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1940 жылдың маусымында Кеңес Одағына қосылған аумақтарды қайта басып алғаннан кейін, румын әскерлері Оңтүстік Украинаны Оңтүстік Буг өзеніне дейін басып алды. Алайда, Румынияның шығыс науқаны апатқа ұшырады, әсіресе Сталинград шайқасында. 1943 жылдың соңына қарай Қызыл Армия Кеңес аумағының көп бөлігін қайта басып алып, нацистік Германия мен оның одақтастарын жеңу үшін КСРО шекарасынан батысқа қарай жылжыды. Осы жағдайға байланысты Кеңес әскерлері Румынияға еніп, Солтүстік және Шығыс Молдавияны басып алды. 1944 жылдың 23 тамызында король Михаил барлық ірі партиялардың қолдауымен мемлекеттік төңкеріс жасап, Ион Антонескудің нацистік үкіметін құлатты және Румыния армиясын одақтастар жағына бұрды. Осының нәтижесінде, 1947 жылдың 30 желтоқсанында король Михаил темір перденің артындағы тағынан басқан соңғы монарх атанды. Төңкеріс Қызыл Армияның Румынияға қарқынды түрде енуіне жағдай жасады, совет әскерлері румындарды әлі де жау күші ретінде қарастыра берді. Үш аптадан кейін, 1944 жылдың 12 қыркүйегінде, «Мәскеу диктат еткен талаптар бойынша» қарулы келісімге қол қойылды. Төңкеріс, тиімді түрде, «капитуляцияға», «шартсыз» «бағынуға» тең болды. Король Михаилның отты тоқтату туралы бұйрығынан кейін, 12 қыркүйекке дейін 114 000-ға жуық адам қамтылған, Қызыл Армия Румыния аумағының көп бөлігін басып алды. Одақтастармен жасалған келісім шарттарына сәйкес, Румыния Кеңес Одағы, АҚШ және Ұлыбритания өкілдерінен құралған Одақтас Бақылау комиссиясының бағынысына өтті, ал Кеңес әскери басшылығы де-факто басым билікке ие болды. Бессарабия мен Солтүстік Буковина қайтадан Кеңес Одағының құрамына енді. Басқыншылықтың басында совет әскерлерінің румын әйелдерін тоналау және зорлау фактілері тіркелді, бұл Германияны басып алу кезінде зорлаудың кең таралуының алғы көрінісі болды. Бүгінгі күнге дейін бұл мәселе өте сезімтал болып қала береді. Мысалы, 2018 жылдың соңында Румыниядағы Ресей елшілігі «Румынияда Қызыл Армияға қарсы қарапайымдау науқаны жүргізіліп жатқанын» айыптап, совет әскерлерін «Румынияны азат етушілер» емес, «қарақшылар мен зорлаушылар тобы» ретінде көрсетуге тырысты. Тарихшылар Ро және Вадим Гузун бұл мәлімдемелерге күмәнмен қарады, соңғысы «КСРО Румынияны басып алды, бөліп, советтендірді. Қызыл Армияның жасаған зұлымдықтарын шындыққа қайшы келетін сөздермен жасыруға болмайды» деп мәлімдеді.

1947 жылғы Париж бейбітшілік келісімдері

Оралмастық келісімнің күші 1947 жылдың 15 қыркүйегінде Румыниямен жасалған Париж бейбіт шартының күшіне енуімен тоқтады. Жаңа шарттың 21-бабының 1-тармағы Румыниядағы кеңестік әскери күштердің қалуына заңдық негіз берді: Осы шарт күшіне енгеннен бастап 90 күн ішінде барлық одақтас күштер Румыниядан шығарылуға тиіс, бірақ Кеңес Одағы Аустриядағы кеңестік оккупациялық аймағымен кеңестік армияның байланыс желілерін сақтау үшін қажетті қарулы күштерді Румыния аумағында қалдыруға құқылы. Париж конференциясындағы Румыния делегациясын Сыртқы істер министрі Георге Тэтареску басқарды. Румыниямен бейбіт шарт 1947 жылдың 10 ақпанында Сыртқы істер министрлігінің Салон де л’Орлоге залында қол қойылды. Румыния тарапынан төрт өкіл – Георге Тэтареску, Лукрециу Петреску, Штефан Войтек және Думитру Дэмэчану қол қойды. Одақтас елдерден АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джеймс Ф. Бёрнс, Кеңес Одағы Сыртқы істер министрі Вячеслав Молотов және Ұлыбритания Сыртқы істер және Достастық істері министрі Эрнест Бевин қол қойды.

Ақпараттық қызметтердің қайта ұйымдастырылуы

1944 жылдың 23 тамызындағы оқиғалардан кейін коммунистер ішкі істер министрлігіне ірі көлемде еніп кірісті. 1944 жылдың қазан айынан бастап Румыниядағы НКВД операцияларының бастығы полковник Николай Петрович Зудов болды. Халық қауіпсіздігі бас басқармасы (румынша аббревиатурасы: DGSP, бірақ көбінесе Securitate деп аталады) 1948 жылдың 30 тамызындағы 221/30 қаулысымен ресми түрде құрылды. Securitate SMERSH арқылы құрылды, оған бар болған барлау агенттіктерін тарату және оларды Шығыс Еуропаның Кеңес оккупациялаған елдерінде совет үлгісіндегі органдармен алмастыру жұмысы тапсырылды. Румыниядағы SMERSH бөлімін 1948 жылға дейін бұрынғы НКВД оперативтігі Александру Никольщи басқарды. Оның жарияланған мақсаты – «демократиялық жеңістерді қорғау және Румыния Халық Республикасының ішкі және сыртқы жаулардан қауіпсіздігін қамтамасыз ету» болды. Securitate-нің алғашқы директоры – совет барлаушысы Георге Пинтилие. Александру Никольщи (сол кезде генерал) және тағы бір совет офицері, генерал-майор ро, директордың екі орынбасары болды.

Немістерді шығару

Қызыл Армия 1945 жылдың қаңтарында Румыниядан 70 000-ға дейін Трансильвания саксондарын күштеп шығаруға қатысты. 1944 жылдың қазан айында Сэнатеску үкіметі, Одақтас контролдік комиссиясының өтініші бойынша, неміс тегінен шыққан жас румын азаматтарын қамауға кірісті, олар кейін кеңес қолбасшылығының қарамағына берілді. Одақтас комиссиясының өтінішімен Радеску үкіметі Трансильвания саксондарын пойызбен КСРО-ға мәжбүрлеп тасымалдауға бұйрық берді. 1945 жылдың 13 қаңтарындағы наразылық хатында Радеску үкіметі румын үкіметінің өзінің барлық азаматтарын, этникалық шығуына қарамастан, қорғауға міндетті екенін растады және Трансильвания саксондарын депортациялаудың заңдық негізі жоқ екенін мәлімдеді. Күштеп шығарылғандар 1945 жылдың соңынан 1949 жылға дейін Румынияға қайта оралуға мүмкіндік алды, бірақ шамамен 10 000 адам күштеп шығару кезінде немесе КСРО-да қаза болды деп есептеледі. Мұндай депортациялар 1949 жылы Төртінші Женева конвенциясымен тыйым салынды.

SovRoms (қалыптасу)

SovRoms – екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Румыния аумағында құрылған, 1954–1956 жылдарға дейін жалғасқан совет-румын бірлескен кәсіпорындары. 1945 жылғы 8 мамырда Мәскеуде осы кәсіпорындарды құру туралы екі елдің арасындағы келісімге қол қойылды. Теория бойынша, осы кәсіпорындардың мақсаты соғыстан кейінгі қайта құру жұмыстарын қаржыландыру еді. Бірақ шын мәнісінде, олардың басты мақсаты – Кеңес Одағын ресурстармен қамтамасыз ету болды. Жалпы алғанда, бұл кәсіпорындар Румынияның ресурстарын азайтуға себеп болды, сонымен қатар, келісім шарты бойынша талап етілген соғыс өтемақылары да осыған қосылды. 1945 жылғы 16 қаңтарда Бухарестте қол қойылған өтемақылар туралы келісімде Кеңес Одағы 1938 жылғы бағамы бойынша долларды негізгі валюта ретінде белгіледі. Доллардың құнсыздануына байланысты, шын мәнісінде, өтемақылардың сомасы 384 миллион долларды құрады. SovRoms құруға Кеңес Одағының үлесі көбінесе неміс жабдықтарын Румынияға жүйелі түрде қымбат бағамен қайта сатудан тұрды. Румыниядан Кеңес Одағына жіберілген тауарлардың жалпы құны 2 миллиард долларға бағаланды, бұл Кеңес Одағы талап еткен соғыс өтемақысынан әлдеқайда көп болды. 1952 жылға қарай Румыния экспортының 85%-ы Кеңес Одағына бағытталды. Оның бастапқы жұмыс күші 15 000 саяси тұтқыннан тұрды. Олардың көпшілігі радиациялық уланудан қайтыс болғаннан кейін, олардың орнына жергілікті шаруалар келді, олар радиоактивті материалмен жұмыс істеп жатқанын білмеді. 1952–1960 жылдар аралығында Румыния Кеңес Одағына құпия түрде 17 288 тонна уран кенін жеткізді, ол, кем дегенде, Кеңес Одағының атом бомбасын жасау жобасында пайдаланылды. Уран өндіру 1961 жылға дейін жалғасты. Барлық кен өңдеу үшін шетелге жіберілді, бастапқыда Эстон ССР-інің Силламе қаласына; содан кейін уран концентраты тек Кеңес Одағында ғана қолданылды. 1944 жылғы оқиғалардың куәгері Михаил Себастьян болды. Оның күнделігінде (Күнделік, 1935–1944: Фашистік жылдар) ол Бухаресттегі атмосфераны былайша сипаттады: «Санғақтап, қорқыныш, күмән. Ресейлік сарбаздар әйелдерді зорлайды (кеше Дина Коча айтқандай). Сарбаздар көліктерді тоқтатып, жүргізушілер мен жолаушыларды түсіріп, рульге отырып, кетеді. Дүкендер тоналды. Бүгін түстен кейін Захарияда олардың үшеуі сейфті бұзып, сағаттарды алып кетті (Сағат – олардың ең жақсы көретін ойыншығы)». Себастьян Кеңес әскері Румынияны басып алғаннан кейін бірнеше аптадан кейін трамвай апатында қайтыс болды. 2004 жылы американдық драматург Дэвид Оберн «Михаил Себастьянның күнделіктері» атты бір актерлік пьеса жазды. Ол сол жылы Нью-Йоркте дебют жасады, басты рөлді актер Стивен Кункен ойнады. «25-ші сағат». Виргиль Георгиудың ең танымал кітабы неміс және совет оккупациясы кезінде жас шаруа Йохан Морицтің тағдырын көрсетеді. Йоханды әйелі Сюзаннаға құмарлық танытқан полиция капитаны еңбек лагеріне жібереді. Алдымен оны еврей деп айыптайды. Кейіннен нацистік офицер оны «құтқарып» алып, неміс пропагандасының моделі ретінде жұмыс істеуге мәжбүрлейді. Соғыстан кейін түрмеге қамалып, орыс тұтқындары қатты ұрып-соққаннан кейін, одақтас күштер нацистерге жұмыс істегені үшін соттайды. 1967 жылы Карло Понти осы кітап негізінде фильм түсірді. Анри Вернель режиссерлік еткен фильмде Энтони Куинн Йохан, ал Вирна Лизи Сюзанна рөлінде ойнады.