Кіріспе
Өндірістік қуатты пайдалану деңгейі – кәсіпорынның немесе мемлекеттің орнатылған өндірістік қуатын (кәсіпорынның немесе мемлекеттің максималды өндірісін) қаншалықты пайдаланатынының өлшемі. Бұл, орнатылған жабдықпен өндірілген өнім мен, егер қуат толыққанды пайдаланылса, осы жабдықпен өндірілуі мүмкін әлеуеттік өнім арасындағы қатынас. Формуласы – белгілі бір кезеңдегі нақты өнімді, сол кезеңдегі толық қуатқа бөлу, нәтижесін проценттік түрде көрсету.
Capacity utilization or capacity utilisation is the extent to which a firm or nation employs its installed productive capacity (maximum output of a firm or nation). It is the relationship between output that is produced with the installed equipment, and the potential output which could be produced with it, if capacity was fully used. The Formula is the actual output per period all over full capacity per period expressed as a percentage.
Инженерлік және экономикалық шаралар
"Құрылымдық қуатты пайдалану коэффициентінің" ең көп қолданылатын анықтамасы – нақты өндірістің мүмкін өндіріске қатынасы. Бірақ мүмкін өндіріс кем дегенде екі түрлі жолмен анықталуы мүмкін.
Инженерлік анықтама
Бірі – "инженерлік" немесе "техникалық" анықтама, соған сәйкес, әлеуетті өнім – қолда бар капиталмен қысқа мерзімде өндірілетін өнімнің ең жоғары мөлшерін көрсетеді. Осылайша, қуатты пайдаланудың стандартты анықтамасы – бұл кәсіпорындардың нақты өндірісі мен қолданыстағы жабдықтармен және қондырғылармен бірлік уақыт ішінде өндірілетін ең жоғары өнім арасындағы қатынастардың (салмақталған) орташа көрсеткіші (Жохансон, 1968). Өнімді физикалық бірліктермен немесе нарықтық құнмен өлшеуге болады, бірақ көбінесе ол нарықтық құнмен өлшендіріледі. Дегенмен, өндіріс көлемі арта келе, және өндірістің абсолютті физикалық лимитіне жетпес бұрын, көптеген кәсіпорындар өндірістің орташа құнының өсуін сезінуі мүмкін, тіпті қолданылатын жабдықтар мен қондырғылар деңгейінде өзгеріс болмаса да. Мысалы, қосымша кезеңдерді іске қосу, жабдықтарға қосымша күтім жасау және т.б. себептермен орташа құнның артуы мүмкін.
Экономикалық анықтама
Сондықтан, кейде "экономикалық" пайдалану деңгейі деп аталатын баламалы тәсіл – нақты өндірістің орташа өндіріс шығындары көтеріле бастайтын деңгейге қатынасын өлшеу болып табылады. Бұл жағдайда, сауалнамаға қатысқан фирмалардан қолданыстағы жабдықтар мен қондырғыларды пайдалана отырып, бірлік өндіріс шығындарын арттырмай, өндірісті қаншаға арттыру мүмкін екендігі туралы сұралады (Берндт және Моррисон, 1981). Әдетте, бұл көрсеткіш "инженерлік" көрсеткіштен шамамен 10 пайыздық тармаққа жоғары болады, бірақ уақыт қатары көрсеткіштері уақыт өте келе бірдей динамиканы көрсетеді.
Өлшем
Экономикалық статистикада қуатты пайдалану әдетте өнім өндіретін салалардағы кәсіпорындар деңгейінде сараланады. Нәтижелер сала және жалпы экономика бойынша орташа пайыздық көрсеткіштер түрінде ұсынылады, онда 100% толық қуатты білдіреді. Бұл көрсеткіш кейде «жұмыс істеу деңгейі» деп те аталады. Жұмыс істеу деңгейі жоғары болса, бұл «толық қуат» деп аталады, ал егер жұмыс істеу деңгейі төмен болса, «артық қуат» немесе «бос қуат» жағдайы туындайды. Алынған көрсеткіштер көбінесе индекстерге айналдырылады. Қызмет көрсету салалары үшін қуатты пайдалануды өлшеу әлдеқайда қиын. Экономистер арасында қуатты пайдаланудың статистикалық өлшемдерінің дұрыстығы туралы пікірталас болып тұрады, себебі көп нәрсе сауалдардың дұрыстығына және өндірісті өлшеуге қолданылатын бағалау принциптеріне байланысты. Сонымен қатар, өндірістің тиімділігі жаңа технологиялардың енгізілуіне байланысты уақыт өте келе өзгеруі мүмкін. Мысалы, Майкл Перлеман 1989 жылы жарық көрген «Кейнс, инвестициялық теория және экономикалық баяулау: ауыстыру инвестицияларының және q коэффициенттерінің рөлі» атты кітабында АҚШ Федералдық резервтік жүйесінің өлшемдері аса көп ақпарат бермейді деп мәлімдеген. Оның пікірінше, 1980 жылдардың басына дейін американдық бизнес көптеген қосымша қуаттылықпен жұмыс істеген. Сол кезде 80%-ға жуық деңгейде жұмыс істеу кәсіпорынның қуаттылығының шегіне жақындағанын көрсететін. Алайда, содан бері компаниялар өте тиімсіз қуаттылықтарының көп бөлігін жойды. Осының салдарынан, қазіргі 77% қуатты пайдалану деңгейі тарихи 70% деңгейіне тең келеді.
Экономикалық маңызы
Егер нарықтағы сұраныс артатын болса, қуатты пайдалану деңгейі жоғарылайды. Егер сұраныс нашарласа, қуатты пайдалану деңгейі төмендейді.