Кіріспе

Ислам дінінің ықпалымен жазылған әдебиет – мұсылман халқының исламдық мәдени көзқарасқа негізделген, немесе исламды бейнелейтін әдебиет. Ол кез келген тілде, кез келген елде немесе аймақта жазылуы мүмкін. Оған түрлі әдеби формалар кіреді, соның ішінде исламдық кеңес беру әдебиетінің ғылыми емес түрі – адабтар, және әр түрлі көркем әдеби жанрлар.

Анықтама

Ислам әдебиетінің анықтамасы пікірталас тудырады. Кейбір анықтамалар, егер туындыны исламдық тұжырымдамаға бейімдеуге болады болса, тіпті мұсылман емес автордың туындысы болса да, мұсылман көпшілігі тұратын елде жазылған кез келген нәрсені "исламдық" деп қарастырады. Осы анықтама бойынша, индонезиялық, сомалилік, пәкістандық және парсы әдебиеттері сияқты санаттардың бәрі ислам әдебиетіне жатады. Екінші анықтама автор мұсылман болса, туындының діни мазмұнына қарамастан, барлық туындыларды қарастырады. Бұл анықтаманы қолдайтындар мұсылман автордың ислами тұлғасын оның туындыларын бағалаудан бөліп қарастыруға болмайды дейді, тіпті автор туындысына діни мағына беруді көздемесе де. Тағы бір анықтама ислами құндылықтарға немесе Құран мен хадисте айтылған оқиғаларға, тұлғаларға және жерлерге баса назар аударатын туындыларды маңызды деп санайды. Кез келген балама анықтама ислам әдебиетінің мұсылмандар мен олардың ізгі амалдары туралы әдебиет екенін айтады. Кейбір ғалымдар исламдық және ислам емес әдебиеттер арасындағы айырмашылықтарды бағалаудан асып, түрлі заманауи ислам әдебиеттерінің романдық сипатын салыстыру және ұлтшылдық сияқты саяси тақырыптармен байланысты тұстас нүктелерді зерттеуге көшкен.

Көркем әдебиет

Ислам әлеміндегі ең танымал көркем шығармалардың бірі – «Мың бір түн» кітабы (Араб түндері), ол көптеген ерте халық ертегілерінің жинағы, парсы патшайымы Шехерезаданың сериялы түрде айтқан әңгімелерінің негізінде құрастырылған. Бұл жинақ 10 ғасырда қалыптасып, 14 ғасырда соңғы түріне жеткен; әңгімелердің саны мен түрі бір қолжазбадан екіншісіне өзгереді. Көптеген араб фантастикалық ертегілер ағылшын тіліне аударылғанда «Араб түндері» деп аталды, тіпті олар «Мың бір түн» кітабының ешбір нұсқасында кездеспесе де, ал кейбір ертегілер Еуропада «Араб түндері» деп белгілі, бірақ араб тіліндегі қолжазбаларда жоқ. Көптеген еліктемелер жазылды, әсіресе Францияда. 12 ғасырда Ибн Туфаил әл-Газалидің «Философтардың қайшылығы» еңбегіне жауап ретінде «Хайй ибн Яқдан» немесе «Философ автодидакт» (Өзін-өзі оқытқан философ) романын жазды. Роман аралда өмірге келген басты кейіпкерді бейнелейді, дін мен философияның үйлесімділігін және ізденісшіл жанның қадір-қасиетін көрсетеді. Сол ғасырда Ибн әл-Нафис Ибн Туфаилдің еңбегіне жауап ретінде «Теолог автодидакт» (Өзін-өзі оқытқан теолог) романын жазды; бұл роман пайғамбарлық аянның ұқсастығын қорғайды. Бұл екі туындының да басты кейіпкерлері – жабайы балалар (Хайй ибн Яқдхандағы Хайй және «Теолог автодидакттағы» Камил), олар өздігінен білім алған және шөл аралында уақыт өткізген. «Философ автодидакттың» латын тіліндегі алғашқы аудармасы 1671 жылы Эдвард Пококк кіші дайындаған, содан кейін 1708 жылы Саймон Оклидің ағылшын тіліндегі аудармасы, сондай-ақ неміс және голланд тілдеріндегі аудармалар жарық көрді. Роберт Бойльдің аралда өтетін философиялық романы «Табиғатты зерттеуге ұмтылушы» осы туындыдан шабыттанған болуы мүмкін. 19 ғасырдан бастап көркем романдар мен әңгімелер Осман империясының әдеби ортасында кең таралды. Оның ерте үлгісі – 1872 жылы Шемсетин Самидің «Таашуқ у Талағат ве Фитнат» («Талағат пен Фитнат махаббаты») романы. Осы кезеңнің басқа маңызды романдары – Әли Әзиз Ефендидің үш бөлімнен тұратын «Мухаяйелат» романы, ол джин мен перилердің өмірдегі қарапайым жағдайлардан алынған контексттен шығатын мазмұнына қарамастан, лаконикалық стильде жазылған. Араб және ассириялық тілдерінде жазылған ежелгі әңгімеге сүйене отырып, автор өз еңбегінде суфизм, харуфизм және бекташи дәстүрлерін терең білетіндігін көрсетеді. «Мухаяйелат» 19 ғасырдың Танзимат кезеңінде пайда болған жаңа түрік әдебиетінің алғашқы белгісі саналады.

Поэзия

Мәдени мұсылман поэзиясына ислам метафоралары мен әр түрлі аймақтардың жергілікті поэзиялық формалары, соның ішінде ежелгі исламға дейінгі дәуірден бастау алатын араб дәстүрі – қасида әсер етеді. Суфи дәстүрлерінің кейбіреуі құлшылыққа арналған өлеңдерімен белгілі. Араб поэзиясы бүкіл мұсылман поэзиясына үлкен ықпал етті. Сол сияқты, парсы поэзиясы да қазіргі Иран шекарасынан тыс, әсіресе урду, бенгал сияқты оңтүстік Азия тілдерінде кең таралды. Парсы поэзиясының ең көп таралған түрі – ғазал, ол жетіден он екі тармақтан тұратын, махаббат тақырыбындағы және моноримдік схемамен құрастырылған қысқа өлең. Урду поэзиясы байлығымен, жанрлардың көптігімен және мушаиралар, қаували және ғазал орындау арқылы тікелей қоғамдық өнер көрсету дәстүрімен танымал. Фердоусидің «Шахнаме» – Иранның ұлттық эпосы, парсы тарихының мифтік және батырлық әңгімелерінің қайта баяндауы. Әмір Арсалан да танымал парсы мифтік әңгімесінің бірі. 15 ғасырдан бастау алған бенгал поэзиясы нафспен ішкі күрестер, ислам космологиясы, тарихи шайқастар, махаббат және қоғаммен қарым-қатынасқа қатысты өмірлік идеялар тақырыптарын көрсетеді. Шах Мұхаммед Сагир, Алаул, Абдул Хаким, Сәйед Сұлтан және Даулат Қазидің тарихи еңбектері бенгал халық поэзиясын парсы-араб әңгімелері мен тақырыптарымен үйлестіріп, Бенгалдың мұсылман мәдениетінің маңызды бөлігіне айналдырды. Джинналар – шиит исмаили мұсылмандары оқитын құлшылық гимндері немесе өлеңдер. Италия әдебиетінің ең ұлы эпосы саналатын Данте Алигиеридің «Құдай комедиясы» ислам эсхатологиясы бойынша араб еңбектерінен, тікелей немесе жанама түрде, ахирет туралы көптеген ерекшеліктер мен эпизодтарды алды: Хадис және Китаб әл Мирадж (1264 жылы немесе одан сәл бұрын латын тіліне «Liber scalae Machometi» – «Мұхаммедтің баспалдағы» деп аударылған) Мұхаммедтің жұмаққа көтерілуі және Ибн Арабидің рухани жазбалары туралы.

Исламдастырудағы рөлі

Кейбір ғалымдардың зерттеулері мұсылман тұлғалары мен қоғамдардың исламдануына, әртүрлі жанрлар – мұсылман тарихнамасы, исламдық кеңес әдебиеті және басқа ислам әдебиеттері арқылы заңдылық беру арқылы әлеуметтік, мәдени және саяси мінез-құлықты түсіндіруді мақсат етеді.

Букер сыйлығы

Британдық-индийлік романист және эссеші Салман Рушдидің (1947 ж.т.) екінші романы "Түннің балалары" 1981 жылы Букер сыйлығын жеңіп алды және сыйлықтың 25 және 40 жылдығын мерекелеу кезінде екі рет "барлық жеңімпаздардың ең жақсы романы" деп танылды. 1989 жылы "Сайтандық аяттар" романындағы дінге қарсы әрекеттерге байланысты оған қатысты фетва жарияланғаннан кейін берген сұхбатында Рушди өзін белгілі бір дәрежеде діннен безген мұсылман деп атады, бірақ "басқа ешқандай мәдениеттен гөрі мұсылман мәдениетінің ықпалында болғанын" және исламды зерттеуші екенін айтты. Омандық автор Джоха Альхарти (1978 ж.т.) 2019 жылы "Аспан денелері" романымен "Ман Букер" халықаралық сыйлығын жеңіп алған алғашқы араб тілінде жазатын қаламгер болды. Кітап үш омандық қарындас және елдің құлдық тарихына арналған.

Нобель сыйлығы

1988 жылғы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы египеттік жазушы Нагиб Махфусқа (1911–2006 жж.) берілді, «оның нюанстарға толы, кейде ашық реалистік, кейде көркемдік тұрғыдан еңбекті тудыратын шығармалары арқылы бүкіл адамзатқа қатысты арабша повесть айту өнерін қалыптастырғаны үшін». Ол осы сыйлықты алған алғашқы мұсылман жазушысы болды. Дінге қатысты Махфуз өзін «иманды мұсылман» деп сипаттайды. 2006 жылғы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы түрік жазушысы Орхан Памуққа (т. 1952 ж.) «Менің атым – Қызыл» және «Қар» романдарымен танымал болғаны үшін берілді, «оның туған қаласының қайғылы рухын іздеу жолында мәдениеттердің қақтығысы мен үйлесуіне жаңа символизм ашты». Памуқ Нобель сыйлығын алған алғашқы түрік болды. Ол өзін діни және мәдени идентификацияны дінмен байланыстыратын, бірақ Құдаймен жеке байланысқа сенбейтін «мәдени мұсылман» деп атайды. Өзін мұсылман санайтыны туралы сұраққа Памуқ былай деп жауап берді: «Мен өзімді мұсылман мәдениетінен шыққан адам деп есептеймін. Әйтеуір, мен өзімді атеист деп айтпаймын. Сондықтан мен осы дінмен тарихи және мәдени идентификацияны байланыстыратын мұсылманмын. Мен Құдаймен жеке қарым-қатынасқа сенбеймін, ол трансценденттік мәселе. Мен өзімнің мәдениетіммен байланыстымын, бірақ мен Достоевский мен Сартрмен айналыса алатын, төзімділік пен зиялылыққа толы ортада өмір сүре алатыныма қуаныштымын, олар екеуі де маған зор ықпал етті».

Араб әдебиеті бойынша халықаралық сыйлық

Араб әдебиеті бойынша халықаралық сыйлық – Лондондағы Букер сыйлығы қорымен байланыста басқарылатын және Абу-Дабидегі Эмираттар қорының қолдауымен жүзеге асырылатын әдеби сыйлық. Сыйлық араб авторларының көркем прозасы үшін беріледі. Әр жыл сайын сыйлықтың жеңімпазы 50 000 АҚШ доллары, ал шорт-тізімге енген алты автордың әрқайсысы 10 000 АҚШ доллары көлемінде сыйлық алады. Сыйлықтың мақсаты – қазіргі заманғы араб көркем әдебиетінің ең жақсы туындыларын мойындап, марапаттау және аймақта және әлемдік деңгейде сапалы араб әдебиетін оқуды кеңейтуге ықпал ету. Сондай-ақ, сыйлық араб тіліндегі әдебиетті басқа да маңызды әлемдік тілдерге аудару мен насихаттауға да бағытталған. Араб әлемінен және одан тыс жерлерден таңдалған тәуелсіз сенімділер кеңесі жыл сайын алты жаңа төрешіні тағайындайды және сыйлықты басқарудың жалпы мәселелеріне жауапты.

Король Фейсал сыйлығы

Король Фейсал сыйлығы (جائزة الملك فيصل) – Король Фейсал қоры демеушілік ететін және "өз қызметімен жақсы өзгерістерге үлес қосатын адал ерлер мен әйелдерге" табыс етілетін жыл сайынғы марапат. Қор бес номинация бойынша сыйлықтар таратады: Исламға қызмет ету; Исламтану; Араб тілі және әдебиеті; Ғылым; Медицина. Осы сыйлықтардың үшеуі мұсылман әлеміндегі ең құрметті марапаттардың қатарында саналады.