Кіріспе

Зарпаниту (сонымен қатар, Ṣarpānītu деп латын әрпімен жазылады) – Месопотамия құдайы, Мардуктың әйелі саналған. Оның мінезі туралы көп мәлімет жоқ, алайда кейінгі дереккөздер оның жүктілікпен байланысты екенін, және күйеуі сияқты оған да құдайлардың патшайымы сияқты рөлдер жүктелуі мүмкін екенін көрсетеді. Алғашқыда оған Бабылға жақын Зарпан ауылында табынып, кейіннен Бабыл қаласы да оның құлшылық орталығы болған.

Атауы

Зарпаниту есімінің ең көп тараған сына жазуы дзар па ни тум болды. Джереми Блэк пен Энтони Грин оны Ṣarpānītu деп латын әрпіне көшіргенімен, бұл таңдауды Уилфред Г. Ламберт сынға алды. Ол, сына жазуы z және ṣ дыбыстарын ажыратпаса да, бұрынғы нұсқаға қолдау көрсететін қосымша дәлелдер әр түрлі ғылыми этимологиялар мен арамей әліпбиінде жазылған мәтіндерде кездеседі. Арамей тіліндегі zrpnt жазуы Сефире таңбаларынан белгілі. Пауль Ален Болиу, Эндрю Р. Джордж, Джоан Гудник Вестенхольц және Такайоши Осима (Reallexikon der Assyriologie-дегі тиісті мақаланың авторы) сияқты авторлар да атауды z әрпімен латын әрпіне көшіруді жақтайды. Дегенмен, ṣ әрпінен басталатын латын әрпіне көшірулер ассириологиялық әдебиетте жиі қолданылады. Зарпаниту есімінің аккад тіліндегі шығуы бар. Екі түрлі этимология бастапқы дереккөздерде жақсы құжатталған: «Зарпан қаласының ханым» және «ұрпақ тудырушы» (zēr bānītu сөзінен). Бүгінде бұл есім, бастысы, Вавилонның жанындағы Зарпан топонимінен алынған деп есептеледі, бірақ халық этимологиясы бойынша, Ашурбанипал кітапханасынан табылған фрагментті тақташадағы мифте айтылғандай, ол құдайшаның атымен аталған. Оны «күміс» деп түсіндіруге әрекеттер жасалған, бірақ бұл көзқарас негізсіз деп есептеледі.

Қосымша атаулар

Еруа және Папнунанки деген екі есім, бастапқыда Асаллухидің жұбайына берілген, б.з.д. XVIII ғасырда оның күйеуі Мардук сол құдаймен теңестірілгеннен кейін Зарпанитудың аттары ретінде қолданыла бастады. Алайда, бұл дәстүр әлі Ежелгі Вавилонның кейінгі құдайлар тізіміне дейінгі "А = Анум" құжатында көрсетілмеген, онда бұл есімдердің екеуі де бір құдайға қатысты деп айтылған, бірақ Зарпанитумен байланыстырылмаған. "Эруа" теонимі Зарпаниту ретінде оқылатын сумерограмма немесе эпитет ретінде қолданылуы мүмкін, ал "Папнунанки" әдетте оның стандартты атының орнында пайда болады. Самсу Дитананың билік кезіндегі мәтінде ертедегі мысал табылды, онда ол шумер тілінде жазылған формуласында Зарпанитуды "Папнунанки" деп атайды, бұл оның ізашарлары Суму ла Эл, Хаммурапи және Самсу илунадан өзгеше, олардың барлығы осы тілде жазылған мәтіндерде оның негізгі атын қолданған. Құдайлар тізімінде Зарпанитудың қосымша аттары "Елагу" және "Лахамун" деп көрсетілген, олар тиісінше Елам және Дилмун елдерінде қолданылған. Алайда, 1930 жылдары де атап көрсеткендей, "Елагу" Елам емес, тек Месопотамия мәтіндерінде ғана кездеседі. Екінші атау, кейде Ассириологиялық әдебиетте Дилмун құдайларының тізімінде келтірілгенімен, 1990 жылдарға дейін, тек Месопотамиядан алынған дереккөздерде ғана белгілі.

Кейіпкер

Зарпанитудің мінезі туралы көп мәлімет жоқ. Джоан Гудник Вестенхольц оның және Ташметумның жай ғана «құдайлардың әйелдерінің прототипі» болғанын ұсынды. Кейінгі дереккөздерде ол бала туумен байланысты аналық бейне ретінде сипатталуы мүмкін. Ол Эруа деген атпен жүктілікке байланысты қадірленген құдай ретінде табынылды. Б.з.д. бірінші мыңжылдықта Зарпаниту Мардуктың әйелі ретінде жоғары дәрежелі құдайға айналды, бұл оған қолданылған эпитеттерде көрінді, мысалы, bēlet («ханым»), bēltīya («әйелім»), šarratu («патшайым»), bēlet Bābili («Вавилон ханым»), šarrat Bābili («Вавилон патшайымы»), bēlet Esagil («Есагил ханым») немесе šarrat Esagil («Есагил патшайымы»). Кейбір жағдайларда ол Мардуктың әйелдік серігі ретінде бейнеленді, оның сипаттамалары ұқсас болды, соның ішінде болжам жасаумен байланысы және пантеондағы құдайлар патшайымы сияқты теңдес позициясы бар. «Мистикалық гептадтар архиві» деп аталатын жазбаларда ол «құдайлардың бикесі» (dbe let i la a ti) деп аталды, бұл Бабылдың соңғы кезеңіндегі ең жоғары тұрған әйел құдайы екенін көрсетеді. Сонымен қатар, ол Мардукқа тәуелділігін жариялаған билеушілердің патшалық мәлімдемелеріне енгізілмеді.

Отбасы және соттар

Сарпанитудің Мардуктың жұбайы ретіндегі мәртебесі Самсуилунаның жылнамасында осы екі құдайға жасалған сілтемеде көрінеді. Оларды бір-бірімен жұптастыру дәстүрі б.з.д. үшінші мыңжылдықта қалыптасқан болуы мүмкін, және олар Вейднердің құдайлар тізімінде бірге кездеседі. Осы жанрға жататын басқа мәтіндер де оларды біріктіреді, бірақ Ниппурден табылған ежелгі Вавилон құдайлар тізімдері олардың арасындағы байланысқа ешқандай сілтеме жасамайды. Керісінше, Зарпанит осы жағдайда Инаннамен байланысты құдайларды тізімдейтін бөлімге орналастырылған, бұл Джоан Гудник Вестенхольцтың пікірінше, оған тән емес. Зарпанитудың Мардукқа шарапат етушілердің атынан тілек тілеуге қабілетті екеніне сенді, бірақ Селин Дебурс бұл қызметті бейнелейтін мәтіндер оны екіұшты жағдайда көрсетуі мүмкін екенін атап өтеді, себебі ол одан көмек сұрағандарды мақтаған да, жамандаған да болатын, бұл Мардуктың өзінің кешірімді де, жазалайтын тұлға ретінде бейнеленуімен сабақтас. Мардуктың әйелі саналғандықтан, Зарпанит Эаның келіні деп есептелді. Набу Зарпаниту мен Мардуктың ұлы саналды. Бұл құдай бастапқыда соңғысының құдайлық "визирі" (суккал) ретінде қарастырылды, мысалы, Орта Ассириялық An = Anum мәтінінде көрсетілгендей, бірақ кейінірек дәстүрде осы құдайдың отбасының мүшесі болды. Екі кішкентай құдай, Ṣilluš ṭāb және Katunna, Зарпанитудың шаштарын күтушілері саналды және оларды "Эсагилдің қыздары" деп атауға болады, бұл олардың осы ғибадатханада құлшылық етілген негізгі құдайлардың қыздары ретіндегі мәртебесін көрсетеді. Олар Эилисиггада ("әдемі тартымдылық үйі") құрметтелді, бұл ғибадатхана Эрабрири ғибадатханасында орналасқан, болжам бойынша Вавилонда. "Құдайлық қыздар" деп аталатын ұқсас жұптар басқа қалалардан да белгілі: Борсипа (Казбаба және Канисура, "Эзиданың қыздары"), Кута (Дадумушда және Белет или, "Эмесламның қыздары"), Киш (Иқби дамик және Хуссини, "Эдубаның қыздары"), Сиппар (Мами және Нинегина, "Е баббардың қыздары"), Дилбат (Ипте бита және Белет Эанни, "Е ибби биннің қыздары") және Ларса (Манну шанинушу және Ларсам ити, "Еу Нигубланың қыздары"). Мифтік жаратылыс уридимму (шумер тілінен аударғанда ur idim, "құйрықты арыстан") Зарпаниту мен Мардуктың екеуінің де есік сақшысы ретінде сипатталуы мүмкін, ал кейінгі сиқырлы дұғада шарапат етушінің атынан осы екі құдайға тілек тілеуді сұрайды. Осы екі құдайға арналған гимнде де осы жаратылыс туралы айтылады, бірақ бұл жағдайда ол Энума Элиште бейнеленгенінің әсерін көрсететін контекстте пайда болады.

Синкретизм

Ассирияда Зарпанитуды Шеруамен сәйкестендіруге болады, бұл олардың әрқайсысының жұбайлары Мардук пен Ашур арасындағы синкретизмді көрсетеді, ол алғаш рет Сеннахирим тұсында құжатталған және ассириялық құдайдың аты мен екіншілік аты Эруа арасындағы фонетикалық ұқсастықпен жеңілдетілген. Біздің заманымыздан бұрынғы VIII және VII ғасырларда Уруктың жергілікті теологиясын Вавилонға бағындыруға тырысылды, вавилондық билеушілер Вавилонның Иштар мен Уруктың Иштар екеуін де Зарпанитумен теңестіруге ұмтылды. Пол Ален Болиу Уруктан алынған Эанна архивінде Мардук-апла-иддин II мен Набополассардың билік ету кезеңіндегі мәтіндерде, әдетте Зарпаниту деп аталатын *bēltīya* атағы, оның орнына Иштарды білдіретін контексте қолданылады деп атап өтті. Ол екеуін біріктіру әрекеті, Урукқа қарсы Вавилонның үстемдігін қайта орнату үшін б.з.д. VIII ғасырда басталған болуы мүмкін деп болжайды, өйткені Набу-шума-ишкунның билік етуі туралы кейбір деректер Иштардың бейнесі Эаннадан алынып тасталғанын және оны басқа құдаймен алмастырғанын көрсетеді, ол шежірешілер тарапынан «жарамсыз» деп танылды, ал түпнұсқасы б.з.д. VI ғасырында Небукаднешшар II арқылы ғана қайта орнатылды. Мүмкін, кейбір синкретикалық күш-жігерлер Иштар есімін құдайлар үшін жалпы термин ретінде қолданудан туындаған шатасуға негізделген, мысалы, Гилгамеш жырларының XI тақташасынан белгілі, сондай-ақ жалпы атау *bēltu*-ді жазу үшін сумерлік формасы Инаннаға сілтеме жасайтын логограмманы қолдану. Кейінгі вавилондық дереккөздерде Зарпаниту мен Вавилонның Иштар екі бөлек құдай ретінде көрінеді, мысалы, Мардук пен Зарпаниту арасындағы қарым-қатынас туралы мәтінде, «Махаббат жырлары» деп аталады, Вавилонның Иштар ғашықтың рөлін атқарады. Алайда, Зарпаниту, Мардук және Уруктың Иштар арасындағы қарым-қатынас жаңа вавилондық Урукта ұқсас болғандығына ешқандай дәлел жоқ.

Дін

Зарпаниту, болжам бойынша, бастапқыда Вавилон қаласына жақын орналасқан Зарпан қаласында құрметтелген, бірақ ол осы елді мекеннің өзінен де жақсы танымал. Ол Сиппардан (BM 66534) алынған нео-вавилондық (немесе кейінгі) топографиялық мәтіннің фрагментінен белгілі, онда оның қала қақпалары айтылады, сондай-ақ Зарпанитумен байланысын растайтын фрагментарлық мифтен де мәлім. Вавилон да оның құлшылық орталығы болды, ол Мардукқа арналған Есагил ғибадатхана кешенінде құлшылық етілді, «көктемнің бұғысының үйі» (E dara anna) немесе «молшылықпен нұрланған үй» (E ḫili ĝar) аттарымен белгілі бір бөлмеде. Оның ішіндегі орны «көктемнің және жер астының құпияларының үйі» (Eḫalanki) деп аталды. Зарпаниту туралы ең ерте нақтырақ белгілі мәлімет Суму-ла-Эльдің тәуелділік жылдығының жиырма төртіншісінде кездеседі, ол оның бейнесін бейнелейтін мүсіннің жасалуын еске түсіреді. Оның тағы бір ертедегі айғағы Самсу-илунаның тәуелділік жылдығының он тоғызыншысында табылады, онда оның және Мардук үшін тақтар жасалғаны айтылады. Самсу-илуна немесе Хаммураби тұсында дайындалған культтік затқа қатысты жазуда Зарпаниту, Мардук және Есагил туралы айтылады. Бұл жазу Ниппурден табылған көшірмеден белгілі, және Дуглас Фрейннің сөзіне сүйенсек, ол сол оқиғаға қатысты болуы мүмкін. Көне Вавилон кезеңінен келген хаттарда Зарпаниту туралы көптеген сілтемелер кездеседі, онда ол Иштар, Аннунитум, Нинсианна, Гула және Аямен қатар ең көп айтылатын қасиеттердің бірі болып табылады. Вавилонның Жаңа жыл (акиту) салтында, Мардуктың Набуходоносор I тұсында пантеон басшысы лауазымына көтерілуінен бұрын, Зарпаниту Мардук, Набу, Наная, Сутиту, Забаба, Бау, Нергал, Лас және Маммитуммен бірге тойларда болған қасиеттердің бірі ретінде тізілген. Саргон II-нің (722–705 ж.б.д.) сол жердегі акиту фестиваліне қатысқанын еске түсіретін жазуларының бірінде ол сыйлықтарды алған қасиеттердің арасында Зарпанитуды атайды. Ашурда құлшылық етілген қасиеттердің тізімінде Зарпаниту осы қаладағы Гула ғибадатханасында тұратын деп саналатын он тоғыз қасиеттің бірі болғаны көрсетілген, ал оның орнына Аннунитумды қойған нұсқасы көне жазу қатесі деп есептеледі, өйткені қасиеттер тізбесінде Еа, оның әйелі Дамкина және Мардук та бар. Зарпанитуды шақыратын теофоралық есімдер нео-вавилондық кезеңнен келген дереккөздерде белгілі, бірақ көбінесе оларды әйелдер ғана алып жүрген, Бау, Гула, Иштар, Наная немесе Нингал сияқты басқа көптеген қасиеттерді шақыратын есімдерге қарағанда, олар ерлер үшін де кездеседі. Тек екі ерекше жағдай белгілі: Арди Сарпаниту және Арди Эруа, екеуі де оның негізгі атымен және эпитетімен шақыратын еркек теофоралық есімдер. Олар ерекше деп саналады.

Месопотамиядан тыс жерлер

Угарит мәтіндерінің корпусында Зарпаниту Ламаштуға қарсы дұғада есімдерін тілге тиек етеді, онда ол Мардукпен бірге Ану мен Анту, Энлил мен Нинлил, Эа мен Дамкина және Папсуккал мен Амасагнудимен қатар айтылады. Бұл осы жерден табылған, стандартты клинописьпен жазылған он екі мәтіннің бірі, олардың ұқсас Месопотамия туындыларынан үлгі алғаны болжанады. Ламаштуға қарсы Месопотамия дұғаларының корпусында жеке сөйлемдерге тікелей сәйкес келетін үзінділер табылды. Эмарда Зарпаниту тек колофондарда кездеседі.

Мифология

Әдеби мәтіндерде Зарпаниту көбінесе Мардукпен бірге кездеседі. Зарпанитуға арналған қысқа мифте Зарпан қаласы оның атымен аталып, кейін Энлиль оған сыйлық ретінде бергені айтылады, мұнда Энлиль оның әкесі ретінде танылады. Содан кейін Еа оның қасиеттерін мақтап, ұлы Мардукқа оның оған лайықты екенін және олар теңізді бірге билеуі керектігін ұсынады. Бұл миф бөлігін көрсететін болжам бар. Зарпаниту Ludlul bēl nēmeqi-де де еске алынады, онда басты кейіпкер оған Кахилисуда ("көтеріліс қақпасы") дұға етеді, бұл Эсагилдегі оның ғибадатханасының қақпасы деп есептеледі. Эндрю Р. Джордж бұл есімнің Ашурбанипал мен Набуходоносор II-нің жазбаларында да кездесетінін көрсетеді. Такайоши Осима Мардукқа арналған неоассириялық мифте Дамкианна есімінің, әдетте Еаның әйелі Дамкинаның түрі деп саналатын, Зарпанитуға сілтеме жасау үшін қолданылатынын, сондай-ақ осыған ұқсас жағдайды растайтын кеш дұға бар екенін айтады. Уилфред Г. Ламберт басқаша түсіндірме ұсынады, ол оны осы контексте Дамкина ретінде қарастыру керек деп санайды және мәтіннің ерекшелігіне сүйене отырып, оның Мальгиумнан шыққан болуы мүмкін екенін, онда бұл құдай Кассит кезеңінде патшалық жазуларда кеңінен танылған деп болжайды. Бұл оқиға Мардук пен оның одақтастары мен Энлиль бастаған Ниппур құдайлары арасындағы қақтығысты суреттейді, ол ақыр соңында Дамкианнаның араласуымен Мардуктың пайдасына шешіледі, бірақ оның қандай нәтиже бергені белгісіз.