Оңтүстік Америкадағы Инка архитектурасы

Кіріспе

Оңтүстік Америкадағы Колумбияға дейінгі архитектура

Инка архитектурасы Оңтүстік Америкадағы Колумбияға дейінгі ең маңызды архитектура болып табылады. Инкалар қазіргі Боливияда б.з.д. 2-ғасырда негізделген Тиуанакудан архитектуралық мұраны қабылдады. Архитектуралық стильдің ерекшелігі – жердің топографиясын және қолданыстағы материалдарды жобаның бір бөлігі ретінде пайдалану. Инка империясының астанасы Кускода инка архитектурасының көптеген мысалдары сақталған, бірақ инка қабырғаларының көпшілігі испан отарлау құрылыстарына енгізілген. Мачу-Пикчудың (Мачу-Пикчу) әйгілі патшалық елордасы инка архитектурасының сақталған мысалы болып табылады. Басқа маңызды орындарға Саксайуаман және Оллантайтамбо жатады. Инкалар континенттің батыс бөлігін қамтитын кең жол жүйесін де жасады және олардың ерекше архитектурасын бойымен орналастырды, осылайша шекара бойындағы императорлық билігін көрнекті түрде бекітті. Инка ғимараттарында қолданылатын материал аймаққа байланысты болды, мысалы, жағалауда үлкен тікбұрышты саз блоктарын, ал Анд тауларында жергілікті тастарды пайдаланды. Инка архитектурасындағы ең көп таралған пішін – ішкі қабырғалары жоқ және ағаш арқалықтар мен сабанмен жабылған төртбұрышты ғимарат. Бұл негізгі жобаның бірнеше нұсқасы болды, соның ішінде екі еңкейген шатырлар, бір немесе екі ұзын жағы ашық бөлмелер және ұзын қабырғамен бөлісетін бөлмелер. Төртбұрышты ғимараттар инка ғимараттарының барлығында, қарапайым үйлерден бастап сарайлар мен храмдарға дейін, әртүрлі мақсаттарда қолданылды. Дегенмен, инка ғимараттарында, әсіресе Перудің орталық аймағынан тыс аймақтарда қисық қабырғалардың кейбір мысалдары бар. Екі қабатты ғимараттар сирек кездесетін; егер олар салынған болса, екінші қабатқа бірінші қабаттан емес, сырттан баспалдақпен немесе биік жерден кірген. Қабырға ашықтары, есіктер, нишалар және терезелер көбінесе трапеция тәрізді пішінге ие болды; олар әшекейлеудің бір түрі ретінде қос немесе үш жақты жақтаулармен жабдықталуы мүмкін. Басқа безендіру түрлері аз болды; кейбір қабырғалар боялған немесе металл пластиналармен әшекейленген, сирек жағдайларда қабырғалар кішкентай жануарлармен немесе геометриялық өрнектермен ойылған. Инка архитектурасындағы ең көп таралған композициялық форма – канча, үш немесе одан да көп төртбұрышты ғимараттарды орталық ауланың айналасына симметриялы түрде орналастырылған төртбұрышты қоршау. Канча бірліктері қарапайым тұрғын үйлердің, сондай-ақ храмдар мен сарайлардың негізін құрағандықтан, әртүрлі мақсаттарға қызмет етті; сонымен қатар, бірнеше канча инка елді мекендерінде блоктарды құру үшін біріктірілуі мүмкін. Инка архитектурасындағы осы кешендердің маңыздылығының куәсі – Инка астанасы Кусконың орталық бөлігі үлкен канчалардан, соның ішінде Куриканча мен Инка сарайларынан тұратын. Канчаның ең жақсы сақталған мысалдары Урубамба өзенінің бойында орналасқан Инка елді мекені Оллантайтамбода кездеседі. Инка архитектурасы әдемі тас қалауымен кеңінен танымал, онда дәл кесілген және пішінді тастар цементсіз тығыз орналастырылған ("құрғақ"). Алайда, осы атаққа қарамастан, көптеген Инка ғимараттары, жоғарыда сипатталғандай, шын мәнінде дала тастары мен саздан жасалған. 1940 жылдары американдық археолог Джон Х. Роу Инканың әдемі тас қалауын екі типке бөлді: тікбұрышты тастардан тұратын қатарлы және иррегулярлы пішіндегі блоктардан тұратын көпбұрышты. Қырық жылдан кейін перулік сәулетші Сантьяго Агурто Роу анықтаған санаттарды бөліп, төрт кіші типті құрды:
Ұялы көпбұрышты қабырға: кішкентай блоктардан
Ашлар көпбұрышты қабырға: өте үлкен тастардан
Қоршалған қатарлы қабырға: онда тас блоктары тізбектелмеген
Шөгінді қатарлы қабырға: онда тастар көлденең қатарларда орналастырылған (яғни, ашлар)
Бірінші екі тип маңызды ғимараттарда немесе периметрлік қабырғаларда, ал соңғы екеуі көбінесе терраса қабырғаларында және өзен арналарында қолданылды. Грациано Гаспарини мен Луиза Марголистің айтуынша, Инка тас қалауы Инка империясынан бірнеше ғасыр бұрын салынған қазіргі Боливиядағы археологиялық орын Тиуанаку архитектурасынан шабыт алған. Олардың пікірінше, этнотарихи мәліметтерге сәйкес Инкалар осы ескерткіштерге таңғалып, өз ғимараттарын салуда жақын маңдағы аймақтардан келген көптеген тас өңдеушілерді жұмысқа алды. Осы сілтемелерден басқа, олар Тиуанаку мен Инка архитектурасының арасындағы кейбір формальды ұқсастықтарды анықтады, соның ішінде кесілген және жылтыратылған тас блоктарының, сондай-ақ қос жақтаулардың қолданылуын. Бұл гипотезаның бір мәселесі – Тиуанаку құлауы мен Инка империясының пайда болуы арасындағы үш жүз жыл бойы тәжірибені қалай сақтаған деген сұрақ. Шешім ретінде Джон Хисслоп Тиауанако тас қалаушылық дәстүрі Танақа Танақа сияқты Тітикака көлі аймағындағы орындарда сақталғанын айтты, онда Инка көпбұрышты қабырғаларын еске түсіретін қабырғалар бар. Инка архитектурасына екінші маңызды ықпал – Тиуанакумен бірдей кезеңде болған Уари мәдениеті болды. Энн Кендаллдың сөзіне сәйкес, Уари Куско аймағында төртбұрышты қоршауларды салу дәстүрін енгізді, ол Инка канчасының дамуына үлгі болды. Осы дәстүрлер Уаридің құлдырауынан кейін де Куско аймағында сақталғанына дәлел бар, мысалы, Чокекирау (Чуки К'ирау) сияқты орындардағы қоршаулар, ол Инка астанасынан оңтүстік-шығысқа қарай 28 шақырым қашықтықта орналасқан.

Inca architecture is the most significant pre Columbian architecture in South America. The Incas inherited an architectural legacy from Tiwanaku, founded in the 2nd century B. C. E. in present day Bolivia. A core characteristic of the architectural style was to use the topography and existing materials of the land as part of the design. The capital of the Inca empire, Cuzco, still contains many fine examples of Inca architecture, although many walls of Inca masonry have been incorporated into Spanish Colonial structures. The famous royal estate of Machu Picchu (Machu Pikchu) is a surviving example of Inca architecture. Other significant sites include Sacsayhuamán and Ollantaytambo. The Incas also developed an extensive road system spanning most of the western length of the continent and placed their distinctive architecture along the way, thereby visually asserting their imperial rule along the frontier. The material used in the Inca buildings depended on the region, for instance, in the coast they used large rectangular adobe blocks while in the Andes they used local stones. The most common shape in Inca architecture was the rectangular building without any internal walls and roofed with wooden beams and thatch. There were several variations of this basic design, including gabled roofs, rooms with one or two of the long sides opened and rooms that shared a long wall. Rectangular buildings were used for quite different functions in almost all Inca buildings, from humble houses to palaces and temples. Even so, there are some examples of curved walls on Inca buildings, mostly in regions outside the central area of Peru. Two story buildings were infrequent; when they were built the second floor was accessed from the outside via a stairway or high terrain rather than from the first floor. Wall apertures, including doors, niches and windows, usually had a trapezoidal shape; they could be fitted with double or triple jambs as a form of ornamentation. Other kinds of decoration were scarce; some walls were painted or adorned with metal plaques, in rare cases walls were sculpted with small animals or geometric patterns. The most common composite form in Inca architecture was the kancha, a rectangular enclosure housing three or more rectangular buildings placed symmetrically around a central courtyard. Kancha units served widely different purposes as they formed the basis of simple dwellings as well as of temples and palaces; furthermore, several kancha could be grouped together to form blocks in Inca settlements. A testimony of the importance of these compounds in Inca architecture is that the central part of the Inca capital of Cusco consisted of large kancha, including Qurikancha and the Inca palaces. The best preserved examples of kancha are found at Ollantaytambo, an Inca settlement located along the Urubamba River. Inca architecture is widely known for its fine masonry, which features precisely cut and shaped stones closely fitted without mortar ("dry"). However, despite this fame, most Inca buildings were actually made out of fieldstone and adobe as described above. In the 1940s, American archaeologist John H. Rowe classified Inca fine masonry in two types: coursed, which features rectangular shaped stones, and polygonal, which features blocks of irregular shape. Forty years later, Peruvian architect Santiago Agurto established four subtypes by dividing the categories identified by Rowe:
Cellular polygonal masonry: with small blocks
Ashlar polygonal masonry: with very large stones
Encased coursed masonry: in which stone blocks are not aligned
Sedimentary coursed masonry: in which stones are laid out in horizontal rows (i. e., ashlars)
The first two types were used on important buildings or perimeter walls while the last two were employed mostly on terrace walls and river canalization. According to Graziano Gasparini and Luise Margolies, Inca stonemasonry was inspired by the architecture of Tiwanaku, an archaeological site in modern Bolivia built several centuries before the Inca Empire. They argue that according to ethnohistorical accounts the Incas were impressed by these monuments and employed large numbers of stoneworkers from nearby regions in the construction of their own buildings. In addition to these references, they also identified some formal similarities between Tiwanaku and Inca architecture including the use of cut and polished stone blocks, as well as of double jambs. A problem with this hypothesis is the question of how expertise was preserved in the three hundred years between the collapse of Tiwanaku and the appearance of the Inca Empire and its architecture. As a solution, John Hyslop has argued that the Tiahuanaco stonemasonry tradition was preserved in the Lake Titicaca region in sites such as Tanqa Tanqa, which features walls resembling Inca polygonal masonry. A second major influence on Inca architecture came from the Wari culture, a civilization contemporary to Tiwanaku. According to Ann Kendall, the Huari introduced their tradition of building rectangular enclosures in the Cusco region, which formed a model for the development of the Inca kancha. There is evidence that such traditions were preserved in the Cusco region after the decline of the Wari as is attested by the enclosures found at sites such as Choquequirao (Chuqi K'iraw), 28 kilometers southeast of the Inca capital.

Құрылыс әдістері

Үлкен құрылыс жобаларына ерекше еңбек күші қажет болды. Инка империясы Инка үкіметіне еңбек түрінде берілетін, Мита деп аталатын құрмет көрсету жүйесін қолданды, ол 15-ден 50 жасқа дейінгі барлық еркектерден ірі қоғамдық құрылыс жобаларында жұмыс істеуді талап етті. Гислоптың айтуынша, инкалардың сапалы тас қалауының "құпиясы" – осындай энергияны қажет ететін ескерткіштерді жасайтын көптеген адамдарды ұйымдастыруға қабілетті әлеуметтік құрылым болды. Су инженері Кен Райт инканың құрылыс жұмысының 60 пайызы жер астында жасалғанын айтады. Инкалар қалаларын жергілікті материалдармен, әдетте әк тас немесе гранитпен салған. Бұл қатты тастарды кесу үшін инкалар тас, қола немесе мыс құралдарды қолданды, көбінесе тастарды табиғи жарықтар бойымен бөліп алды. Тастарды арқанмен тартқан адамдар тобы жылжытты, бұл туралы хроникашы Фелипе Гуаман Пома де Аяланың суреттерінде көрсетілген. Сиеза Де Леон "4000-ы тас қазып, кескен; 6000-ы оларды былғары мен қымыздан жасалған үлкен кабельдермен сүйреп әкеткен" деп жазды. Тастарды жермен қапталған пандустар арқылы өз орнына жылжытты. Силустанидегі аяқталмаған шалупаның әлі де пандусы бар. Әке Кобо Инка құрылысшыларының Куско соборын салу кезінде осыған ұқсас пандус қолданғанын көрді. Содан кейін тастарды тастың түбінде орналасқан көтергіштерге байланған арқанмен көтеріп, орнына қойды. Түзетуді көзбен немесе сығымдалатын шаңның көмегімен, мысалы, лалли өсімдігінің (Barnadesia horrida) кептірілген шырыны арқылы жасауға болатын. Сондай-ақ, құм немесе пемза сияқты абразивті материалдар қолданылған болуы мүмкін. Кейбір зерттеушілер бұрыштардың шеттеріндегі бетті тегістеуді пирит кендерінің шламынан және кальций оксалаты бар өсімдіктерден тұратын химиялық "балшықпен" байланыстырды. Тиобациллус тұқымдасына жататын кейбір бактериялар сульфидті минералдарды өңдеп, жанама өнім ретінде күкірт қышқылын шығарады; оксалатпен кешендесу қоспаның тозу әлеуетін арттырады. Бұл инканың тас қалау процесінің заманауи сипаттамаларымен сәйкес келеді.

Extraordinary manpower would have been necessary for large construction projects. The Inca Empire employed a system of tribute to the Inca government in the form of labor, called Mit'a that required all males between 15 50 to work on large public construction projects. Hyslop comments that the 'secret' to the production of fine Inca masonry “ was the social organization necessary to maintain the great numbers of people creating such energy consuming monuments.” Spanish Chronicler Pedro Cieza De Leon wrote that Pachacuti "ordered 20,000 men sent in from the provinces" for the construction of Sacsayhuamán. Water engineer Ken Wright estimates that 60 percent of the Inca construction effort was underground. The Inca built their cities with locally available materials, usually including limestone or granite. To cut these hard rocks the Inca used stone, bronze or copper tools, usually splitting the stones along natural fracture lines. The stones were moved by teams of men pulling with ropes, as shown in the drawings of chronicler Felipe Guaman Poma de Ayala. Cieza De Leon also writes "4000 of them quarried and cut the stones; 6000 hauled them with great cables of leather and hemp." The stones were rolled to their positions using wooden beams on earth ramps. An unfinished chullpa in Sillustani still has a ramp in place. Father Cobo saw Incan builders using a similar ramp during the construction of the Cusco Cathedral. The stones would then be lifted into place with a rope sling tied to lifting bosses near the stone's base, many of which can still be seen on Incan walls. Adjustments could have been performed by eye alone or aided by the use of a compressible dust, such as the dried sap of the llawlli plant (Barnadesia horrida). Abrasive finishers, such as sand or pumice, may also have been used. Additional surface smoothing near the edges of blocks has been attributed by some researchers to a chemical etching "mortar" composed of pyrite mining slurry and plants containing calcium oxalate. Some species of bacteria from the genus Thiobacillus are able to process sulfidic minerals and produce sulfuric acid as a byproduct; complexation with oxalate increases the etching potential of the mixture. This would correspond with both contemporary descriptions of the Incan masonry process

Тағы бір құрылыс әдісі "жастық бетті" архитектура деп аталды. Инкалар үлкен, мұқият пішінделген тастарды жұмбақ тәрізді үлгілерде біріктіретін. Жастық бетті архитектура әдетте ғибадатханалар мен Мачу-Пикчу сияқты патшалық резиденциялар үшін қолданылды. Ашлар тас қалауы ең қасиетті, элиталық инка құрылыстарында қолданылды; мысалы, Аклаваси ("Таңдалған әйелдер үйі"), Кускодағы Кориканча ("Алтын қоршау") және Мачу-Пикчудағы Күн ғибадатханасы. Осылайша, инкалар ашлар тас қалауын жоғары бағалаған болуы мүмкін, мүмкін, көпбұрышты ("жастық бетті") тас қалаудан гөрі қиын деп саналған. Көпбұрышты қабырғалар эстетикалық жағынан әсерлірек болса да, ашлар тас қалауының конструкциясы қателіктерге төзбейді; егер көпбұрышты тас қалау блогының бұрышы сынса, оны сәйкес келтіруге болады, бірақ ашлар тас қалау блогы бұрынғыдай болуы керек.

Эстетика

Инка архитектурасы табиғи ортаны пайдаланумен күшті сипатталады. Инкалар өздерінің сәулет өнерін айналадағы жермен және оның ерекшеліктерімен үйлесімді біріктіре алды. Инка империясы өркендеген шағында Эквадордан Чилиге дейін созылған. Географиялық айырмашылықтарға қарамастан, инка архитектурасы салынған және табиғи ортаны көзбен араластыру қабілетінде тұрақты болды. Канинакуппирканың құрғақ тас қалау техникасы арқылы инкалар табиғи шұңқырларды жасыру, тар жарықтарға дұрыс тас орнату және нәтижесінде ландшафтті өздерінің инфрақұрылымына енгізу үшін тастарды пішіндеді.

Саясат

Инкалардың архитектурасына табиғи ортаны енгізуі және оны пайдалануы олардың өркениеттік кеңею және мәдени империализм бағдарламасындағы маңызды рөл атқарды. Инка империясының ықпалды элиталары мен билеушілерінің демеушілігі Инка құрылыстарын салудың негізгі себебі болды, ал бүгінге дейін сақталған сәулет ескерткіштерінің көп бөлігі Сапа Инканың патшалық резиденциялары немесе жылжымалы астаналары болуы мүмкін. Сапа Инка өздерінің сарайларының эстетикалық тартымдылығы арқылы империализм мен жер арасындағы өзара байланысқа негізделген саяси билігін бекітті. Бірлескен архитектуралық стиль олардың саяси кеңеюіне ажырамас, уақыттан тыс және рухани билік сезімін сыйлады. Мысалы, Чинчеро патшалық елордасында инкалар кең көлемдегі жер жұмыстарын және массивті тас құрылыстарын биік тіктеулі аңғарға бейімдеп, күшті көркемдік эффект жасады. Мачу-Пикчу сияқты таулы Инка цитадельдерінің архитектурасындай, Чинчеро резиденциясының қатал ландшафтқа үйлесімді құрылысы Инкалардың физикалық күшін көрсетті және жақындағандарға құрметті аура сыйлады.