Кіріспе
Кувейт шейхтігінің 7-ші билеушісі шейх Мұбарак әл-Сабах (1837 ж. шамамен – 28 қараша 1915 ж.) (الشيخ مبارك بن صباح الصباح) "Ұлы" (مبارك الكبير) лақап атымен, сондай-ақ "Аралдың арысы" (أسد الجزيرة) деп белгілі болды. Ол 1896 жылдың 18 мамырынан 1915 жылдың 28 қарашасындағы өліміне дейін Кувейт шейхтігінің жетінші билеушісі болды. Мұбарак жартылай бауыры Мұхаммед әл-Сабахты өлтіргеннен кейін таққа отырды. Қазіргі Кувейттің қалыптасуындағы маңызды рөлімен танымал, Кувейт мемлекетінің конституциясы Кувейт әмірінің биліктегі әл-Сабах отбасынан болуын талап етеді. Мұбарак әл-Сабах әулетінің жетінші билеушісі болды. Мұбарак сондай-ақ, одан кейін билік құрған Жабер мен Сәлім есімді Кувейттің екі билеушісінің әкесі болды, олардың ұрпақтары әл-Жабер және әл-Сәлім әл-Сабах отбасы тармақтарын құрады, және Кувейттің барлық келесі билеушілері мен премьер-министрлерінің атасы саналады. Мұбарак 1899 жылдың 23 қарашасында Ұлыбританиямен Англо-Кувейт шартына қол қойып, өзі мен оның мұрагерлері британ үкіметінің келісімінсіз шетелдік агенттер мен өкілдерді қабылдамауға, жерді беруге немесе сатуға міндеттенді. Осы келісім және Кувейт пен әл-Сабах отбасына одан берілген кепілдік оны қазіргі Кувейттің негізін қалаушы ретінде тануға негіс болды. 1903 жылы неміс саяхатшысы Герман Бурхарт Мұбаракты суретке түсірді, ол қазір танымал фотосурет болып табылады.
Sheikh Mubarak Al Sabah (c. 1837 – 28 November 1915) (الشيخ مبارك بن صباح الصباح) "the Great" (مبارك الكبير), nicknamed "The lion of the peninsula" ( أسد الجزيرة), was the seventh ruler of the Sheikhdom of Kuwait, from 18 May 1896 until his death on 18 November 1915. Mubarak ascended the throne upon killing his half brother, Muhammad Al Sabah. Known for his significant role in shaping modern Kuwait, the constitution of the State of Kuwait mandates that the Emir of Kuwait must be a descendant of Mubarak from the ruling Al Sabah family. Mubarak was the seventh ruler of the Al Sabah dynasty. Mubarak was also the father of two rulers of Kuwait who succeeded him, Jaber and Salim, from which the Al Jaber and Al Salim in the Al Sabah family branches originated respectively, and is the paternal ancestor of all successive rulers and prime ministers of Kuwait. Mubarak signed the Anglo Kuwaiti Treaty with Great Britain on 23 November 1899, pledging himself and his successors not to receive foreign agents or representatives or to cede or sell territory without the approval of the British government; with this agreement, and the guarantee it represented to Kuwait and the Al Sabah family, he is regarded as the founder of modern day Kuwait. German explorer Hermann Burchardt photographed Mubarak in 1903, in what is now an iconic photograph.
Ерте өмір
Мұбарак 1837 жылы Кувейттің ықпалды әл-Сабах әулетінде дүниеге келді, ол Шейх Сабах II Әл-Сабахтың (1859-1866 жылдары билеген) ұлы болды. Ол қажетті жасқа жеткен соң, Кувейт әскерінің ат әскерінің командирі ретінде көптеген операцияларда, соның ішінде бірнеше Осман империясының жорықтарында қызмет етті – ең белгілілері 1871, 1892 және 1894 жылдары Хаса, Катар және Оңтүстік Иракқа жасалған жорықтар. Ұзақ қызметі үшін Мұбарак 1879 жылдың тамыз айында Катиф және Оңтүстік Иракқа жасаған жорығы үшін «Истабл-и амирае паеси» («Императорлық сарайдың жетекші аттысы») атағын алды. Катардағы жорықтары үшін оған тағы төрт Османдық құрмет белгісі берілді, бірақ оның үлесінің маңыздылығы күмәнді.
Мұхаммед пен Джарра әл-Сабахты өлтіру
1896 жылғы 8 мамырда Мұбарак өзінің жартылай бауырлары Мұхаммед пен Жарраны өлтіріп, Кувейт тағына отыруға мүмкіндік алды. Көптеген ғалымдар Мұбарактың жартылай бауырларын өлтіргенін сендіреді, бірақ өлтірудің егжей-тегжейі әртүрлі. Джилл Кристал Мұбарактың ұлдары Жәбір мен Салым және адал жақтастарымен бірге жартылай бауырларын түнде жасырын өлтіргенін айтады. Фредерик Анскомб сондай-ақ Мұбарактың «және оның адамдарының» (оның ұлдары жоспарға қатысқан-қатыспағанын нақтыламаған) күнінің таңында жартылай бауырларын өлтіргенін мәлімдейді. Мұбарактың жартылай бауырларын өлтіруіне қатысты бірнеше теория бар. Бір теория бойынша, Мұбарактың тайпалық жорықтарға шөлге жіберілуіне жиі ренжігені болжамдалады. Үшінші теория бойынша, Мұхаммед әлсіз және «салғырт» басшы болған, ал Кувейттегі оның танымалдылығы оны жою қажеттігін тудырған. Ең сенімді теория – Мұбарак отбасылық байлық пен мүліктің өзіне тиесілі үлесін алмағанын сезінгендіктен, оған деген құштарлық пен келіспеушілік тудырған. Дегенмен, Мұбарактың өзі өлтіруші болғанына күмәнданатын Б. Дж. Слот «қиын оқиғалар мен интерпретациялар 1896 жылы Кувейтте болған жағдай туралы нақты қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді» дейді. Слот жергілікті деңгейде Мұбарактың жартылай бауырларын өлтіргені туралы айтқандарға қолдау көрсетілмегенін, және егер ол оны өлтірген болса, кек алу ісі болар едіін айтады. Мұбарак Стамбулға адалдығын үнемі жариялап отырды, бірақ Османдық кеңесінде Мұбарак пен оның туысқандыққа қарсы әрекеттеріне қатысты қызу пікірталас болды. Бұл пікірталастар Мұбарак туралы ақпараттың жетіспеуінен және оның айналасындағы шатас оқиғалардан, сондай-ақ Мұбарактың манипуляциялары мен дезинформация таратуынан туындады. Кейбір Османдық офицерлер Кувейттегі әскери әрекеттерді мәселені шешудің жолы ретінде қарастырды, әсіресе Басраның уәлісі Хамди-паша Басрадан Кувейтке араласуды ұсынды. Османдықтар Мұбаракты қаймақам деп атауға асықпады, бірақ оған 1897 жылдың желтоқсанында Мұбарак пен Басра үкіметінің Мұбарактың қарсыласы Юсуф әл-Ибраһимге қатысты дау-жанжал мен құпия келісімдерінен кейін атақ берілді. Бұл дау аймақтағы қатынастарды қауіпті деңгейге дейін тұрақсыздандырды. Жағдайдың шиеленісуі мен тұрақсыздығына байланысты Османдық кеңесі Мұбаракты қаймақам етіп тағайындау, әскери әрекеттерге қарағанда жақсы балама болады деп шешті. Тағы бір себеп – әскери араласу аймақты одан әрі тұрақсыздандырып, Осман империясының Кувейт халқының қолдауын жоюы мүмкін еді. Соңында, Османдықтар Бағдад теміржолының құрылысынан туындаған Ұлы державалардың, әсіресе Ұлыбритания мен Ресейдің аймаққа енуінен қаушады.
1901 жылғы науқан
Британдықтардың қорғауына сүйенген Мұбарак өз саясатын жүргізуге еркіндік алды және Кувейт қала тұрғындарынан жасақталған әскермен Надждқа (Орталық Арабияға) жорық жасады. Мақсаты – Рашидтердің иелігінің оңтүстік бөлігін басып алып, Мұбарактың жаңа, күдіксіз араб басшысы болу арманын іске асыру еді. Бұл жорық 1901 жылғы 17 наурыздағы Сариф шайқасына дейін белгілі бір табысқа жетті, онда Мұбарактың әскерінің көп бөлігі, оның ішінде оның інісі мен екі жүрегі жақын туысы қаза тапты. Бұл Мұбарактың арманының соңымен қатар, оның Кувейт үкіметін жоғалту қаупіне тап болуын да білдірді. Сарифтегі ауыр жеңіліс оның билігіне үлкен нұқсан келтірді. 1901 жылғы 28 мамырда ол британдық протекторат мәртебесін сұрады (британдықтар 1899 жылғы келісімнің мағынасын әлі де талқылап жатты, және ол бәрібір құпия сақталды), бірақ Кувейт төңірегіндегі халықаралық шиеленіс салдарынан ол қабылданбады. Османдықтар Мұбарактың жеңілісін пайдаланып, Кувейтті тікелей бақылауға алу үшін әскери жолмен шешуге тырысты. Османдықтар Кувейт маңындағы британдықтардың күшейіп бара жатқанының Мұбарактың британдықтармен құпия байланыста екенінің белгісі екенін түсінді. Османдықтар кедендік және порт басқарушылықтарын ашу арқылы өздерінің бақылауын және ықпалын қайта орнатуға тырысты. Осы посттар арқылы Османдықтар Мұбаракты жаңа османдық үстемдікті қабылдауға мәжбүрлеуге тырысып, осылайша Османдықтарға адалдығын көрсетуді көздеді. Алайда, британдықтар 1899 жылғы келісімнің мағынасын бекіте бастағанда Кувейттің мәртебесін жария түрде нығайтты. Бұл қақтығыс Османдық империясы мен британдықтар арасында Кувейттің мемлекеттік мәртебесі мәселесі бойынша дағдарыс тудырды.
Статус-кво туралы келісім
Персей Зухаф кездесуінен кейін, османдық және британдық әскери кемелерінің қақтығысы болғаннан соң, Мубарак, британдықтар мен османдықтар 1901 жылдың қыркүйегінде Статус-кво туралы келісімге қол қоюға келісті. Бұл келісім бойынша, екі тараптың да Кувейт аумағына әскер орналастыруға құқығы болмады және Кувейт әлі де Османдық империяның билігінде болды. Келісім дағдарыстың алдын алды, бірақ Османдықтардың билігі тек қағана ғана болды, ал Мубарак кейінгі жылдары өз мақсаттарын еркін іске асыра берді.
1902 жылдан кейін Мұбарак пен егемендіктің артуы
Мұбарак Кувейтке Осман империясынан бөлек билік пен тәуелсіздік алуға көмектесетін әртүрлі шаралар атқарды. 1904 жылы Мұбарак Ұлыбританияға Кувейтте почта кеңсесін ашуға эксклюзивті құқық берді, ал 1905-1906 жылдары Кувейт Османдық туының орнына өз туын көтеруі мүмкін болды. Дегенмен, почта кеңсесі де, ту да Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін іске аспады. 1907 жылдың қазан айында Мұбарак теміржол желісінің кез келген нүктесіне құқықтарды британдықтарға сатты, бұл неміс-османдық Берлин-Бағдат теміржолын портына дейін созу жоспарын тоқтатуға әкелді, бұл оларға Үнді субконтинентімен сауда жасауға мүмкіндік бермек. Мұбарак жылына 4000 фунт стерлинг алды және Ұлыбритания Кувейттің тәуелсіздігін және шейхтің билігін мойындауға уәде берді. Британ үкіметі Мұбаракты 1911 жылғы Дели Дурбарында Үнді империясы орденінің құрметті командоры (KCIE) етіп тағайындады, ал 1914 жылғы туған күнінде Үндістан жұлдызы орденінің құрметті командоры (KCSI) болып танылды. Мұбарак өзінің төңірегіндегі көршілес аймақтардың мәселелерімен де айналысты, бұл Осман және британдық тараптарда алаңдаушылық тудырды. Мұбарак жергілікті араб басшыларына британдық қару-жарақтарды қолдау көрсетіп, жасырын жеткізіп берді. 1904-1906 жылдары Осман әскері Орталық Надждтағы әл-Қасымның маңызды аймағын басып алған кезде, Мұбарак Османның қарсыласы Абдулазиз ибн Абдул Рахман Әл Саудты «күшті моральдық және материалдық» қолдау көрсетті. 1905 жылы Мұбарак саудиялықтар мен османдықтар арасында делдалдық қызмет атқарды, сонымен бірге келіссөздер кезінде саудиялық стратегияны қалыптастыруға көмектесті. Бұл көзқарастың өзгеруі, Осман империясы үшін туындаған басқа да қиындықтар мен қысымдар, соның ішінде Кувейт атынан британдықтардың лоббилеуі, 1913 жылғы Англо-Осман конвенциясына әкелді. Бұл конвенция Кувейтті Осман империясының картада белгіленген жасыл аймақтағы автономиялы қазасы және қызыл аймақтағы тәуелсіз мемлекет ретінде мойындады. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Мұбарак Османдықтарға қарсы британдықтардың жағына шықты, ал 1913 жылғы конвенция күшін жойды. Соғысқа қолдау көрсету мақсатында Мұбарак 1914 жылдың қараша айында Османдықтарды қуу үшін Умм Қаср, Сафван, Бубиян және Басраға күш жіберді. Бұл қолдаудың орнына британ үкіметі Кувейтті «британдық қорғаумен тәуелсіз үкімет» ретінде мойындады. Мұбарактың шабуылдарының нақты көлемі мен сипаты туралы ешқандай мәлімет жоқ, бірақ Османдық күштері бірнеше аптадан кейін сол позициялардан шегінді. Мұбарак жақын арада Кувейт туындағы Османдық символын алып тастап, оның орнына араб әрпімен жазылған «Кувейт» деген сөзді орналастырды.
Өлім
Мұбарактың өмірінің соңғы жылдары ол аурудың ұстамаларымен күресті. Мұбарак 1915 жылғы 28 қарашада жүрегінің нашарлығына байланысты асқынған безгек салдарынан қайтыс болды.