Шымыр шұға өрнектер: Шығыс кілемдерінің тарихы мен мәдениеті

Шығыс кілемдері: мата түрлері, қолдан жасалған өрнектер, тарихы, географиясы. Жүн, жібек, мақтадан тоқылған, әртүрлі мақсатта қолданылады. Кілемдер туралы толық ақпарат!

33 мин оқу

100%

Дереккөз: Oriental rug — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Текстиль түрі – қапталды тоқылған шығыс кілемдері

Шығыс кілемі – әртүрлі тұрмыстық және символдық мақсаттар үшін жасалған ауыр мата. Ол "Шығыс елдерінде" үйге пайдалану, жергілікті сату және экспорттау үшін өндіріледі. Шығыс кілемдері жібек, жүн, мақта, джут және жануарлардың түктерін пайдалана отырып, қапталды немесе қапталсыз тоқылуы мүмкін. Мысалдары, жастықтардан бастап үлкен бөлме көлеміндегі кілемдерге дейін, сондай-ақ жүк таситын сөмкелер, еденге төсеулер, жануарларға арналған әшекейлер, ислам намаз кілемдері ('Джай'намаз'), яһудилердің Тора сандығына арналған жамылғылар (парохет) және христиан алтарь жамылғыларын қамтиды. Жоғары орта ғасырлардан бері шығыс кілемдері олардың шығу тегі мәдениеттерінің, сондай-ақ еуропалық және кейін солтүстік американдық мәдениеттердің ажырамас бөлігі болып табылады. Географиялық тұрғыдан алғанда, шығыс кілемдері Мароккодан Солтүстік Африка арқылы Таяу Шығысқа, Орталық Азияға және Солтүстік Үндістанға дейін созылатын "Кілем белдеуі" деп аталатын аймақта жасалады. Оған Қытайдың солтүстігі, Тибет, Түркия, Иран, Магриб, Кавказ, Үндістан және Пәкістан сияқты елдер кіреді. Оңтүстік Африкада 1980 жылдардың басында 1990 жылдардың ортасына дейін Куинстаун қаласына жақын Ілинге ауылында да шығыс кілемдері тоқылған. Шығыс кілемдерін жасауда әртүрлі мәдениеттердің, елдердің, нәсілдердің және діндердің өкілдері қатысады. Бұл елдердің көпшілігі бүгінде ислам әлемі деп аталатын аймақта орналасқандықтан, шығыс кілемдері көбінесе "Ислам кілемдері" деп аталады, ал "шығыс кілемі" термині көбінесе ыңғайлылық үшін қолданылады. Иран кілемдері "парсы кілемдері" деп белгілі. 2010 жылы Иранның Фарс провинциясындағы, Иранның Кашан қаласындағы "кілем тоқудың дәстүрлі шеберлігі" және Әзірбайжан Республикасындағы "әзірбайжан кілем тоқу өнері" ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілді.

Ұялы кілемнің пайда болуы

Киіздің бастауы белгісіз, себебі киіздер тозуға, бүлінуге және жәндіктер мен кеміргіштердің әсеріне ұшырайды. Қалыпты кілемнің пайда болуына қатысты кез келген теорияны қолдайтын археологиялық дәлелдер аз. Сақталған ең көне кілем фрагменттері кең географиялық аймаққа және ұзақ уақытқа тараған. Киіз кілемдер, бұрынғы еден төсемелерінен, яғни киізден немесе "қосымша жіп орау" деп аталатын техникадан дамыған болуы мүмкін. Жазық киіз кілемдер жіптерді тығыз тоқу арқылы жасалады, нәтижесінде қысқа қалыңдығы жоқ тегіс бет пайда болады. Киіз тоқу техникасы одан әрі дамып, "қосымша жіп орау" тоқу техникасына айналды, бұл техника соумак пен ілмекті тоқымаларды жасауға мүмкіндік береді. Ілмекті тоқу тоқушыға қарап тұрған жіптерді құрайтын жіптерді тікше арқылы өткізу арқылы жасалады, соның салдарынан ілмектер пайда болады. Содан кейін тікше алынып тасталады, ал ілмектер жабық күйде қалдырылады немесе қорғаныш тікшесінің үстінен кесіледі, нәтижесінде нағыз қалыңды кілемге ұқсас кілем шығады. Әдетте, қолмен тоқылған қалыңды кілемдер жіпті әрқайсысына жеке-жеке түйіп, әр түйіннен кейін жіпті кесіп тастау арқылы жасалады. Мата содан кейін бір немесе бірнеше жіптерді тоқу ("ату") арқылы тұрақтандырылады және тарақпен соғылып тығыздалады. Бұл қалыңды кілемдерді қосымша жіп орау техникасын білетін адамдар жасаған болуы мүмкін.

Пазырык: ең алғашқы сақталған кілем

Ең көне қолмен тоқылған, дерлік толығымен сақталған және техникалық және дизайндық жағынан толық бағалауға мүмкіндік беретін кілем – б.з.д. V ғасырға жататын Пазырык кілемі. Оны 1940 жылдардың соңында орыс археологы Сергей Руденко және оның командасы тапқан. Кілем Сібірдің Алтай тауларындағы Пазырык аймағындағы скифтердің қабірлерінде мұздап сақталған қабірлік заттардың бір бөлігі болды. Пазырык кілемінің қайдан шыққандығы әлі де даулы, көптеген кілем тоқу елдері оның өздерінен шыққан деп санайды. Кілемді бояу үшін Моңғол даласынан алынған өсімдіктер мен жәндіктердің бояулары қолданылған. Ол қайда жасалғанына қарамастан, симметриялық түйіндермен тоқылған әсем өрнектері мен күрделі суреттері сол кездегі кілем тоқу өнерінің жоғары деңгейін көрсетеді. Кілемнің дизайны болашақта стандартты шығыс кілемі дизайнына айналатын негізгі құрылымды көрсетіп тұр: қайталанатын өрнектермен, күрделі дизайндағы негізгі жиекпен және бірнеше қосалқы жиектермен шектелген алаң.

Түркістан, Сирия, Ирак және Ауғанстаннан алынған үзінділер

Марк Аурель Штайн атты зерттеуші Қытайдың Шығыс Түркістан аймағындағы Турпан қаласында біздің заманымыздың төртінші немесе бесінші ғасырына жататын, жазық тоқылған кілемдерді тауып алды. Бұл аймақ бүгінге дейін кілемдерді өндіріп келеді. Кілем үзінділері Лоп-Нур аймағында да табылды, олар симметриялық түйіндермен тоқылған, әр қатар түйіндерден кейін 5-7 араласқан тоқыма, жолақты өрнекпен және түрлі-түрлі түстермен. Қазір олар Лондондағы Виктория және Альберт мұражайында сақтаулы. Ресейдің Алтай Республикасы, Онгудай ауданындағы Башадардағы қорым қазбаларынан С. Руденко, Пазырық кілемін тапқан зерттеуші, біздің заманымыздан бұрынғы үшінші немесе төртінші ғасырға жататын кілем үзінділерін қазды. Олар бір шаршы дециметріне шамамен 4650 асимметриялық түйінмен тоқылған, өте нәзік тоқуды көрсетеді.

Сириядағы Дура Европос және Ирактағы Ат Тар үңгірлерінен біздің заманымыздың бірінші ғасырларына жататын басқа да үзінділер табылды, олар симметриялық және асимметриялық түйіндермен тоқылған. Бұл сирек табылған заттар біздің заманымыздың бірінші ғасырына дейін Батыс Азияда бояу және кілем тоқудың барлық дағдылары мен техникалары белгілі болғандығын көрсетеді. Ауғанстанның солтүстік-шығысындағы, Саманган провинциясынан шыққан деген мәлімет бар кілем үзінділері көміртегі-14 әдісімен зерттелді, нәтижесінде олардың II ғасырдың басы мен ерте Сасани кезеңіне жататыны анықталды. Осы үзінділердің кейбіреулерінде жануарлардың суреттері бейнеленген, мысалы, әртүрлі бұғылар (кейде Пазырық кілемінің дизайнын еске түсіретін шеруде бейнеленген) немесе қанатты мифтік жаратылыс. Жүн, тоқыманың негізі, жіптері және қалың қабаты үшін қолданылады, жіп дөңгелектеу тігілген, ал үзінділер парсы және алыс шығыс кілемдеріне тән асимметриялық түйінмен тоқылған. Әр үш-бес қатар сайын тоқылмаған жүн, мата және былғары жолақтары тоқылған. Бұл үзінділер қазір Кувейттегі Дар-аль-Атар-әл-Исламиядағы Аль-Сабах коллекциясында сақталуда.

Қаптамадан тоқылған кілемдердің шығу тегі туралы қазіргі түсінік

Түйінделген қабатты тоқылған кілемдерді, әрине, қосымша жіп орау техникасымен таныс адамдар жасаған болуы мүмкін. Пазырық кілімі (симметриялық), Шығыс Түркістан және Лоп Нур (көрсетілген бір-бір түйін), Ат Тар (симметриялық, асимметриялық, асимметриялық иілген түйін), және Фустат фрагменттері (иілген қабат, бір, асимметриялық түйін) сияқты бір-бірінен қашық жерлердегі кілемдердің әртүрлі түйін түрлері, осы техниканың әртүрлі орындарда және уақыттарда дамығанын көрсетеді. Сондай-ақ, түйінделген қабатты кілемдерді алғашқыда жануарлар терісін үйдің еденін жабу үшін еліктеуге тырысқан көшпелілер тоқыған ба, әлде олар отырықшы халықтардың өнімі ме деген пікірталас бар. Түркістанның оңтүстік-батысындағы елді мекендегі әйелдердің қабірлерінен бірнеше пышақ табылды. Бұл пышақтар түрікмен тоқымашыларының кілемді қию үшін қолданғандарына ұқсас. Түркімен кілемдерінің кейбір ежелгі мотивтері сол аймақтағы ерте керамикадағы өрнектерге ұқсайды. Бұл табыстар Түркістанның қабатты тоқылған кілемдерді өндірген алғашқы орындардың бірі болуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ ол жалғыз орын болмаған. Ежелгі дереккөздер мен археологиялық жаңалықтарды ескере отырып, қабатты кілемнің қосымша жіп орау тоқу техникасының бірінен дамығаны және алғашқыда отырықшы халықтар тоқығаны ықтимал. Бұл техника, әрине, әртүрлі орындарда және уақыттарда жеке дамыған. Орталық Азиядан көшпелі топтардың қоныс аудару кезінде техника мен суреттер кейінірек "кілемдік белдеу" болар аймаққа тараған болуы мүмкін. Исламның пайда болуымен, көшпелі топтардың батысқа қарай қоныс аударуы Таяу Шығыстың тарихын өзгерте бастады. Осы кезеңнен кейін түйінделген қабатты кілемдер исламның ықпалымен өнердің маңызды түріне айналды және көшпелі тайпалар тараған жерлерде "Шығыс" немесе "Ислам" кілемдері ретінде таныла бастады.

Өндiру

Шығыс кілемдері тоқыма станогында қолмен тоқылады, олардың құрамында негізінен жүн, мақта және жібек сияқты табиғи талшықтардан жасалған иілгіштер, тоқымалар және қаптар болады. Әсем кілемдерде алтын немесе күміс жіптер тоқылған. Қаптама жіптері қолмен немесе машинамен тоқылған жіптерден тұрады, олар иілгіштер мен тоқыма негізге түйіледі. Әдетте, қаптама жіптері әртүрлі табиғи немесе синтетикалық бояулармен боялады. Тоқу аяқталғаннан кейін кілемнің шеттері бекітіліп, тегіс бет алу үшін қаптар қысқа кесіледі және жуылады, соның ішінде түстерін өзгерту үшін қосымша химиялық ерітінділер қолданылуы мүмкін.

Материалдар

Кілем тоқуда қолданылатын материалдар және олардың үйлестірілу әдісі әртүрлі кілем тоқу аймақтарында өзгеше болады. Көбінесе қой мен ешкінің жүні қолданылады, кейде түйенің жүні де пайдаланылады. Яқ пен жылқының қылы Қиыр Шығыста қолданылған, бірақ Таяу Шығыс кілемдерінде сирек кездеседі. Мақта кілемнің негізі ретінде, сондай-ақ қалың тоқу үшін де қолданылады. Жібек құрттарынан алынған жіп көркемдік кілемдер үшін қолданылады.

Жүн

Шығыс кілемдерінің көпшілігі қой жүнінен тоқылған. Оның сипаттамалары мен сапасы қойдың түріне, климаттық жағдайларға, жайылымдарға және жүнді қашан және қалай қырқу және өңдеуге қатысты жергілікті дәстүрлерге байланысты әр аймақта өзгеше болады. Таяу Шығыста кілем жүні көбінесе майлы құйрықты және қалың құйрықты қой тұқымдарынан алынады, олар денелерінің сәйкес бөліктерінде май жиналуымен ерекшеленеді. Қойдың жүнінің әртүрлі бөлімдерінен алынған жүннің сапасы, қалың әрі кермек қой шашы мен жұмсақ жүн талшықтары арақатынасына байланысты әртүрлі болады. Курдистан мен Тибеттен алынған жүн ең жақсы сапалы деп есептеледі, онда олар керк – қозының мойны мен қолтығынан алынған қысқы жүнді және пашмина – пашмина ешкісінің жүнін пайдаланады. Әдетте, қойлар көктемде және күзде қырқылады. Көктемгі қырқудан алынған жүн сапасы жоғары болады. Кілем тоқуда қолданылатын ең төмен сапалы жүн – "тері жұны", ол өлген жануардың терісінен химиялық түрде алынады.

Мақта

Қазіргі кездегі кілемдердің көпшілігінің негізі мақтадан жасалады, одан ілмек және тоқыма құрылады. Базардан мақта сатып ала алмайтын көшпелілер жүнді пайдаланады, одан ілмек пен тоқыма жасайды. Бұл аймақтарда мақта жергілікті өнім болмағандықтан, дәстүрлі түрде олар жүннен жасалған. Мақта жүнге қарағанда тығыз өріледі және күшті керілуге төтеп береді, сондықтан кілемнің негізі үшін мақта артықшылықты материал болып табылады. Әсіресе үлкен кілемдер еденге жақсы жатады, ал жүн тегіс қысқарып, ылғалданғанда кілем бүгілуі мүмкін. Екі немесе одан көп жіптерді бірге бұрап немесе тоқу арқылы қалың жіп жасауға болады. Әдетте, қолмен тоқылған жіптер Z бұрылысымен өріледі, ал тоқу S бұрылысымен жасалады. Мамлюк кілемдерін есептемегенде, кілемдік белдеу елдерінде өндірілетін барлық кілемдерде "Z" (сағат тіліне қарсы) бұрылған және "S" (сағат тілімен) тоқылған жүн қолданылады.

Бояу

Бояу процесі жіпті бояғыштарға жақын етуі үшін тоңазытқышқа батырып дайындаудан тұрады. Содан кейін бояғыш заттар жіпке қосылады және олар белгілі бір уақыт бойы бояу ерітіндісінде қалады. Боялған жіп ауа мен күн сәулесіне ұшыратылып кептіріледі. Кейбір түстер, әсіресе қоңыр, темір тоңазытқыштарын қажет етеді, ол матаға зиян келтіруі немесе түсін солғындатуы мүмкін. Бұл көбінесе қоңыр түске боялған жерлерде қалыңдығының жылдам тозуына және көне шығыс кілемдерінде бедерлі эффектінің пайда болуына әкеледі.

Жәндік қызылдары

Кармин бояулары коккостың *Coccus cacti* түрі және Порфирофораның кейбір түрлерінен (армян және польша кокшоты) алынатын шайырлы секрециялар арқылы өндіріледі. Кошениль бояуы, "лак" деп аталатын бұл бояу бұрын Үндістаннан, кейін Мексика мен Канар аралдарынан экспортталған. Маддер (*Rubia tinctorum*) өсірілмейтін Батыс және Солтүстік-Батыс Персия сияқты аймақтарда жәндік бояулары жиі қолданылған. Кермес – тағы бір кең таралған қызыл бояу, ол ұсатылған, кептірілген аналық коккостың денесінен алынады. Таяу Шығыста көптеген адамдар бұл бояуды ең құнды және маңызды бояулардың бірі деп санаған.

Синтетикалық бояулар

Қазіргі заманғы синтетикалық бояулардың арқасында кез келген түс пен реңктерді алуға болады, сондықтан дайын кілемде табиғи немесе жасанды бояу қолданылғанын анықтау қиынға түседі. Заманауи кілемдер мұқият таңдалған синтетикалық түстермен тоқылуы мүмкін және көркемдік пен тұтынушылық құндылықты ұсынады.

Қалқыма

Бір түстің шағын ауытқулары абраш деп аталады (түрікше abraş, сөзбе-сөз мағынасында, "дақты, ала"). Абраш дәстүрлі боялған шығыс кілемдерінде кездеседі. Оның пайда болуы кілемді бір тоқымашы тоқығандығын көрсетеді, ол кілемді аяқтау үшін жеткілікті боялған жіп дайындауға уақыты мен мүмкіндігі болмаған. Жүннің шағын партиялары ғана уақыт-уақытпен боялатын. Бір жіп аяқталғанда, тоқымашы жаңа боялған жіппен жұмысын жалғастыратын. Жаңа партия боялғанда түстің нақты бір реңі қайта кездеспейтін болғандықтан, жаңа түйін қатары тоқылғанда үйме түсі өзгеріп отырады. Осылайша, түс айырмашылығы кілемнің ауылдық немесе тайпалық өнер туындысы екенін көрсетеді және бұл сапа мен нақтылығының белгісі ретінде бағаланады. Абраш сонымен қатар, алдын ала жоспарланған кілем дизайнына мақсатты түрде енгізілуі мүмкін.

Құралдар

Қолмен жасалған кілемді жасау үшін түрлі құралдар қажет. Кілем тоқу станогы – тік немесе көлденең жақтау – вертикальді негіз жіптерін орнату үшін керек, оларға кілем түйіндері түйіледі. Түйіндердің әр қатарынан кейін матаны одан да нығайту үшін бір немесе бірнеше көлденең жіптер тоқылады ("shot").

Тік тоқыма

Техникалық жағынан жетілдірілген, стационарлық тік тоқыма станоктары ауылдар мен қалалық өндірістерде қолданылады. Озық тік тоқыма станоктары тоқымашыларға тоқыма процесінің барысында өз орнын сақтауға ыңғайлырақ мүмкіндік береді. Анығында, кілемнің ені тоқыма станогінің арқалықтарының ұзындығымен шектеледі. Көлденең тоқыма станогінің өлшемдері тоқылған кілемнің максималды көлемін анықтаса, тік тоқыма станогінде кілемнің аяқталған бөліктерін станоктың арт жағына жылжытуға немесе тоқу кезінде арқалыққа орауға болады, соның арқасында ұзын кілемдер тоқылады.

Тораптар

Қаптама түйіндері көбінесе қолмен түйіледі. Анатолиядан келген кілемдердің көпшілігі симметриялық түрік қос түйінін қолданады. Осы түйіндеу тәсілінде жіптің әр ұшы екі жіпке белгілі бір аралықпен оралады, нәтижесінде түйіннің екі ұшы кілемнің бір жағындағы екі жіптің арасында, түйінге қарама-қарсы орналасады. Содан кейін жіп төмен тартылып, пышақпен кесіледі. Басқа аймақтардан келген көптеген кілемдерде асимметриялық, яғни парсы түйіні қолданылады. Бұл түйін бір жіптің айналасына, ал келесі жіптің жартысына оралып түйіледі, соның салдарынан жіптің екі ұшы кілемнің бір жағындағы екі жақын жіптің арасында, түйінге қарама-қарсы пайда болады. Қаптама, яғни жіптің бос ұшы, жіптердің сол немесе оң жағында болуы мүмкін, осылайша «солға қарай ашық» немесе «оңға қарай ашық» терминдері пайда болады. Түйіндердің түріндегі айырмашылықтар маңызды, себебі кілемде қолданылатын түйін түрі аймақтық немесе тайпалық ерекшеліктерге байланысты өзгеруі мүмкін. Түйіндер солға немесе оңға қарай ашық екенін қолыңызбен қаптаманы өткізу арқылы анықтауға болады. Джуфти түйіні деп аталатын түйіннің бір түрі бар, ол төрт жіпке тоқылады, әр иірім екі жіпке байланады. Джуфти түйіні симметриялық немесе асимметриялық, солға немесе оңға қарай ашық түйіледі. Тағы бір түйін түрі ерте испан кілемдерінен белгілі. Испан түйіні немесе бір жіптік түйін бір жіптің айналасына байланады. А. Штейннің Турфаннан қазған кілем үлгілерінің кейбіреулері бір түйінмен тоқылған сияқты. Бір түйінмен тоқылған кілемдер египеттік копт кілемдерінен де белгілі. Кейде дұрыс емес түйіндер кездеседі, оларға жіптердің қалып қоюы, үш немесе төрт жіпке түйілуі, бір жіптік түйіндер немесе бір жіпті бөлісетін түйіндер (симметриялық және асимметриялық) жатады. Олар түрікмен кілемдерінде жиі кездеседі және осы кілемдердің тығыз және берік құрылымына үлес қосады. Диагональды немесе ығысқан түйіндеуде түйіндер кезекті қатарлардағы жіптердің жұптарына орналасады. Бұл бір жарты түйінен екіншісіне өтуге мүмкіндік береді және әртүрлі бұрыштарда диагональды өрнектерді жасайды. Ол күрд немесе түрікмен кілемдерінде, әсіресе йомудтарда кездеседі. Көбінесе симметриялық түйіледі. Кейбір кілемдерде, өрнектің контурларын бағынышты ету үшін қаптаманы біркелкі емес кесу арқылы бедерлі әсер жасалады. Бұл ерекшелік қытай және тибет кілемдерінде жиі кездеседі.

The pile knots are usually knotted by hand. Most rugs from Anatolia utilize the symmetrical Turkish double knot. With this form of knotting, each end of the pile thread is twisted around two warp threads at regular intervals, so that both ends of the knot come up between two warp strings on one side of the carpet, opposite to the knot. The thread is then pulled downwards and cut with a knife. Most rugs from other provenances use the asymmetric, or Persian knot. This knot is tied by winding a piece of thread around one warp, and halfway around the next warp, so that both ends of the thread come up at the same side of two adjacent strings of warp on one side of the carpet, opposite to the knot. The pile, i. e., the loose end of the thread, can appear on the left or right side of the warps, thus defining the terms “open to the left” or “open to the right”. Variances in the type of knots are significant, as the type of knot used in a carpet may vary on a regional, or tribal, basis. Whether the knots are open to the left or to the right can be determined by passing one's hands over the pile. A variant knot is the so called jufti knot, which is woven around four strings of warp, with each loop of one single knot tied around two warps. Jufti can be knotted symmetrically or asymmetrically, open to the left or right. Another variant of knot is known from early Spanish rugs. The Spanish knot or single warp knot, is tied around one single warp. Some of the rug fragments excavated by A. Stein in Turfan seem to be woven with a single knot. Single knot weavings are also known from Egyptian Coptic pile rugs. Irregular knots sometimes occur, and include missed warps, knots over three or four warps, single warp knots, or knots sharing one warp, both symmetric and asymmetric. They are frequently found in Turkmen rugs, and contribute to the dense and regular structure of these rugs. Diagonal, or offset knotting has knots in successive rows occupy alternate pairs of warps. This feature allows for changes from one half knot to the next, and creates diagonal pattern lines at different angles. It is sometimes found in Kurdish or Turkmen rugs, particularly in Yomuds. It is mostly tied symmetrically.). In some carpets, a relief effect is obtained by clipping the pile unevenly following the contours of the design. This feature is often seen in Chinese and Tibetan rugs.

Жуу

Көбінесе кілемдер қолданылғанға дейін немесе базарға сатылғанға дейін жуылады. Жуу тек су мен сабынмен жасалуы мүмкін, бірақ көбінесе түстерін өзгерту үшін химиялық заттар қосылады. Әртүрлі химиялық жуу әдістері Нью-Йорк, Лондон және басқа да Еуропалық орталықтарда ойлап табылды. Жуу көбінесе хлорлы ағартқыш немесе натрий гидросульфитін қамтиды. Химиялық жуу жүн талшықтарын ғана емес, түстерін де өзгертеді, сондықтан кейбір кілемдерді жуғаннан кейін басқа түстермен қайта бояуға тура келеді, мысалы, "Американдық Сарук" кілемі осының мысалы болып табылады.

Даланың дизайны, медальондар мен шекаралар

Киіздің дизайнын киіз бетінің орналасуы мен ұйымдастырылуы арқылы сипаттауға болады. Бір ғана негізгі сурет бүкіл кілемді жабуы мүмкін («жалпы сурет»). Кілемнің шетіне жеткенде, суреттер қасақана кесіліп, кілемнің шекарасынан тысқары жалғасқандай әсер тудыруы мүмкін. Бұл исламдық дизайнға тән ерекшелік: ислам дәстүрінде жануарлар мен адамдарды бейнелеуге тыйым салынған. 651 жылы Усман ибн Аффанның Құранды кодификациялауынан және Умайя Абдул Малик ибн Марванның реформаларынан бастап ислам өнері жазу мен әшекейге баса назар аударды. Ислам кілемдерінің негізгі бөліктері көбінесе «шексіз қайталау» деп аталатын әдіспен тығыз өрілген, көптеген әшекейлермен толтырылады. Сурет элементтері де күрделірек орналасуы мүмкін. Шығыс кілемдерінде жиі кездесетін медальон – кілемнің ортасында орналасқан симметриялы сурет. Медальонның бөліктері немесе оған ұқсас суреттер кілемнің төрт бұрышында қайталанады. «Лешек Торундж» (медальон және бұрыш) дизайны 15 ғасырда Парсыда кітап мұқабалары мен әшекейлі кітап безендірулері үшін жасалған. 16 ғасырда ол кілем дизайнына енгізілді. Бірнеше медальон қолданылуы мүмкін, олар әртүрлі өлшемдер мен пішіндерде кілемге орналастырылуы мүмкін. Кілемнің беті тікбұрышты, шаршы, ромб немесе қапшық пішіндес бөліктерге бөлінуі мүмкін, олар қатарларға немесе диагональ бойынша орналасуы мүмкін. Көптеген шығыс кілемдері жолақтармен немесе шекаралармен қоршалған. Шекаралардың саны бірден онға дейін болуы мүмкін, бірақ көбінесе кіші немесе қорғау шекараларымен қоршалған кең негізгі шекара болады. Негізгі шекара көбінесе күрделі және әсем тік немесе иістік суреттермен толтырылады. Кіші шекара жолақтарында бұралып өсетін жүзім бұталары немесе өзара байланысқан үшбұрыштар сияқты қарапайым суреттер бейнеленеді. Соңғылары Кавказ және кейбір түрік кілемдерінде жиі кездеседі және қытай «бұлт жағасы» (yun chien) мотивімен байланысты. Дәстүрлі шекара құрылымы уақыт өте келе сақталған, бірақ оны кілемнің негізгі шекарасына еніп кіретіндей етіп өзгертуге болады. Керман кілемдерінде және 18 ғасырдың соңындағы «меджиди» кезеңіндегі түрік кілемдерінде кездесетін бұл ерекшелік, француздық Обуссон немесе Савоннери тоқу үлгілерінен алынған болуы мүмкін. Түркімен және кейбір түрік кілемдеріндегі қосымша шеттік шекаралар, «елем» немесе «қолқа» деп аталады. Олардың дизайны көбінесе қалған шекаралардан ерекшеленеді. Елемдер шатыр есіктерінің төменгі жиектерін («енсі») қорғау үшін қолданылады. Қытай және Тибет кілемдерінде кейде шекаралар болмайды. Кілем шекарасын жобалау, әсіресе бұрыштарды жасау кезінде қиындық тудырады. Суреттерді тігіп, көлденең және тік шекаралар арасындағы бұрыштарда үзіліссіз жалғастыру керек. Бұл үшін тәжірибелі тоқымашының бастапқыдан жоспарлай білуі немесе тоқу басталғанға дейін суретті құрастыратын дизайнердің алдын ала жоспарлауы қажет. Егер суреттер бұрыштардың айналасында дұрыс орналасса, бұрыштар «шешілген» деп аталады. Әдетте егжей-тегжейлі алдын ала жоспарсыз тоқылған ауылдық немесе көшпелі кілемдерде шекаралардың бұрыштары көбінесе шешілмейді. Тоқымашы белгілі бір кезеңде, мысалы, төменгі көлденең жиек аяқталған кезде, суретті тоқтатып, тік жиектермен қайтадан бастайды. Бұрыштардың шешілуін талдау ауылдық немесе көшпелі кілемдерді шеберхана кілемдерінен ажыратуға көмектеседі.

Rug design can also be described by how the surface of the rug is arranged and organized. One single, basic design may cover the entire field (“all over design”). When the end of the field is reached, patterns may be cut off intentionally, thus creating the impression that they continue beyond the borders of the rug. This feature is characteristic for Islamic design: In the Islamic tradition, depicting animals or humans is discouraged. Since the codification of the Quran by Uthman Ibn Affan in 651 AD/19 AH and the Umayyad Abd al Malik ibn Marwan reforms, Islamic art has focused on writing and ornament. The main fields of Islamic rugs are frequently filled with redundant, interwoven ornaments in a manner called "infinite repeat". Design elements may also be arranged more elaborately. One typical oriental rug design uses a medallion, a symmetrical pattern occupying the center of the field. Parts of the medallion, or similar, corresponding designs, are repeated at the four corners of the field. The common “Lechek Torūnj” (medallion and corner) design was developed in Persia for book covers and ornamental book illuminations in the fifteenth century. In the sixteenth century, it was integrated into carpet designs. More than one medallion may be used, and these may be arranged at intervals over the field in different sizes and shapes. The field of a rug may also be broken up into different rectangular, square, diamond or lozenge shaped compartments, which in turn can be arranged in rows, or diagonally. In most Oriental rugs, the field of the rug is surrounded by stripes, or borders. These may number from one up to over ten, but usually there is one wider main border surrounded by minor, or guardian borders. The main border is often filled with complex and elaborate rectilinear or curvilinear designs. The minor border stripes show simpler designs like meandering vines or reciprocal trefoils. The latter are frequently found in Caucasian and some Turkish rugs, and are related to the Chinese “cloud collar” (yun chien) motif. The traditional border arrangement was highly conserved through time, but can also be modified to the effect that the field encroaches on the main border. Seen in Kerman rugs and Turkish rugs from the late eighteenth century "mecidi" period, this feature was likely taken over from French Aubusson or Savonnerie weaving designs. Additional end borders called elem, or skirts, are seen in Turkmen and some Turkish rugs. Their design often differs from the rest of the borders. Elem are used to protect the lower borders of tent door rugs ("ensi"). Chinese and Tibetan rugs sometimes do not have any borders. Designing the carpet borders becomes particularly challenging when it comes to the corner articulations. The ornaments have to be woven in a way that the pattern continues without interruption around the corners between horizontal and vertical borders. This requires advance planning either by a skilled weaver who is able to plan the design from start, or by a designer who composes a cartoon before the weaving begins. If the ornaments articulate correctly around the corners, the corners are termed to be “resolved”. In village or nomadic rugs, which are usually woven without a detailed advance plan, the corners of the borders are often not resolved. The weaver has discontinued the pattern at a certain stage, e. g., when the lower horizontal border is finished, and starts anew with the vertical borders. The analysis of the corner resolutions helps distinguishing rural village, or nomadic, from workshop rugs.

Арнайы үлгілер

Намаздық кілемдерде белгілі бір исламдық дизайн дәстүріндегі ерекше алаң дизайны қолданылады. Намаздық кілемнің бір жағында михрабты бейнелейтін ойықша болады, ол мешіттердегі архитектуралық элемент, ғибадат етушілерді қиблаға бағыттау үшін арналған. Намаздық кілемдерде Құрандағы "Нұр аяты"-на сілтеме жасайтын бір немесе бірнеше мешіт шамдары, немесе ырымдық тазалықты еске түсіретін су құмыралары сияқты маңызды символикалық кішігірім дизайн элементтері де кездеседі. Кейде ғибадат етушінің қайда тұру керектігін көрсету үшін, немесе намаз оқып тұрған адамның сәжде еткенін бейнелеу үшін стилдеу қолдар мен аяқтар бейнеленеді. Басқа ерекше түрлеріне бақ, бөлімделген, вазалық, жануарлар немесе суреттік дизайндар жатады.

15 ғасырдағы "дизайн революциясы"

XV ғасырда кілем дизайнында маңызды өзгеріс орын алды. Осы кезеңнен сақталған кілемдер жоқ болғандықтан, зерттеулер Тимур әулеті кезеңінің кітаптағы иллюстрациялары мен миниатюралық суреттеріне шолу жасады. Ертедегі Тимур әулеті суреттерінде түрлі-түсті кілемдер бейнеленген, олар ислам каллиграфиясынан алынған «куфи» шекаралық әшекейлермен, шахмат тәрізді орналасқан, бір-біріне тең геометриялық өрнектердің қайталануымен көзге түседі. Бұл өрнектер Анадолы кілемдеріне, әсіресе «Холбейн кілемдеріне» өте ұқсас, сондықтан дизайнның ортақ бастауы болуы мүмкін: Тимур әулетінің өрнектері ерте Сафавид және Осман кезеңдеріндегі парсы және Анадолы кілемдерінде сақталған болуы мүмкін. Он бесінші ғасырдың соңына қарай миниатюраларда бейнеленген кілемдердің дизайны айтарлықтай өзгерді. Ірі форматтағы медальондар пайда болды, әшекейлерде күрделі қисық сызықты өрнектер көріне бастады. Үлкен спиральдер мен бұтақтар, гүлдік әшекейлер, гүлдер мен жануарлардың суреттері жиі кілемнің ұзын немесе қысқа осі бойында үйлесімділік пен ырғақ үшін айнала орналастырылды. Алдыңғы «куфи» шекаралық дизайны бұтақтар мен арабескелермен алмастырылды. Кілем дизайнындағы осы өзгеріс Курт Эрдманнның «кілем дизайнының революциясы» деп атауына себеп болды.

Мәдениеттер арасындағы және мәдениеттер арасындағы байланыс

Килем өндірісінің төрт "әлеуметтік қабатын" ажыратуға болады: Килемдер көшпелілер, ауылдық елді мекендер, қалалар және патша сарайы үшін бірдей тоқылған. Ауылдық және көшпелілердің кілемдері дербес көркемдік дәстүрлерді көрсетеді. Батыс нарығының Шығыс кілемдеріне деген «нағыздығына» құштарлығы соңғы жылдары ескі дәстүрлердің қайта жандануына себеп болды.

Тарихи символдар

1967 жылы британдық археолог Джеймс Мелларт Чатал-Хөйюк қазбаларында тапқан қабырға суреттеріндегі жалпақ тоқылған килимдердің ең көне жазбаларын тапқанын мәлімдеді, олар б.з.б. шамамен 7000 жылға дейін сақталған. Мелларттың қабырға суреттері ашылғаннан кейін жоғалып кеткенге дейін салған суреттері, 19 ғасырғы түрік киіздерінің дизайнымен айқын ұқсастықтарды көрсетті. Ол әйел бейнесін еске түсіретін пішіндерді Чатал-Хөйюкте Ана Құдайға табынудың белгісі ретінде түсіндірді. Анатолиялық килимдердегі танымал өрнек, кейде «Элибелинде» (қолды жамбасқа қою) деп аталатын, Ана Құдайдың өзін бейнелейтін болды. Мелларттың мәлімдемелері алаяқтық деп танылғаннан кейін және басқа археологтар тарапынан жоққа шығарылғаннан кейін бұл теориядан бас тартуға тура келді. «Элибелинде» мотиві өздігінен құдайлық мәні мен тарихқа дейінгі тегін жоғалтты. Бүгінде бұл стильделген гвоздика гүлдерінің дизайны ретінде қарастырылады, ал оның дамуы 16 ғасырғы Османдық сарай кілемдеріне дейін толық және үздірілмейтін жолмен ізге түседі. Дж. Томпсон: «Орталықтандырылған дизайндар» туралы эссе. У. Денни: «Ислам кілемдерін қалай оқу керек», Парсы, 1908-1924 жылдары және парсы кілемдері туралы классикалық оқулықтардың бірін жазды. 19 ғасырдың соңында батыстың синтетикалық бояуларды ойлап табуы кілем өндірісінің дәстүрлі әдісіне зиян келтірді. 20 ғасырдың басында Иранның Сарук және Арак қалаларында және айналасындағы ауылдарда кілемдер негізінен АҚШ-қа экспорттау үшін тоқылды. Олардың тығыз құрылымы АҚШ тұтынушыларына ұнаса да, олардың дизайны мен түстері сұранысқа сай келмеді. Сарук кілемінің дәстүрлі дизайны тоқымашылар тарапынан өзгертілді, кілемдер химиялық түрде жуылып, қажетсіз түстер алынып тасталды, содан кейін үйіндіге қалаулы түстермен қайта боялды. Отандық жерінде кілем тоқудың ежелгі өнері қайта жанданды. 1980 жылдардың басынан бері Түркиядағы DOBAG жобасы сияқты бастамалар жүзеге асырылды. АҚШ-тың Иран тауарларына қатысты эмбаргосы аяқталғаннан кейін парсы кілемдері (аукциондарда сатылатын антикалық кілемдерді қоса алғанда) АҚШ тұтынушылары үшін қайтадан қол жетімді болуы мүмкін.

In 1967, the British archaeologist James Mellaart claimed to have found the oldest records of flat woven kilims on wall paintings he discovered in the Çatalhöyük excavations, dated to circa 7000 BC. The drawings Mellaart claimed to have made before the wall paintings disappeared after their exposure showed clear similarities to nineteenth century designs of Turkish flatweaves. He interpreted the forms, which evoked a female figure, as evidence of a Mother Goddess cult in Çatalhöyük. A well known pattern in Anatolian kilims, sometimes referred to as Elibelinde (lit. : “hands on hips”), was therefore determined to depict the Mother Goddess herself. This theory had to be abandoned after Mellaarts claims were denounced as fraudulent, and his claims refuted by other archaeologists. The elibelinde motif lost its divine meaning and prehistoric origin. It is today understood as a design of stylized carnation flowers, and its development can be traced back in a detailed and unbroken line to Ottoman court carpets of the sixteenth century. J. Thompson: Essay on "Centralized Designs"
W. Denny: How to read Islamic carpets, in Persia from 1908 to 1924, and wrote one of the classical textbooks about the Persian carpet. In the late nineteenth century, the Western invention of synthetic dyes had a devastating effect on the traditional way of carpet production. During the early twentieth century, carpets were woven in the cities of Saruk and Arak, Iran and the surrounding villages mainly for export to the U. S. While the sturdy construction of their pile appealed to U. S. American customers, their designs and colours did not fit in with the demands. The traditional design of the Saruk rug was modified by the weavers towards an allover design of detached floral motives, the carpets were then chemically washed to remove the unwanted colours, and the pile was painted over again with more desirable colours. In its home countries, the ancient art and craft of carpet weaving has been revived. Since the early 1980s, initiatives were ongoing like the DOBAG project in Turkey, in Iran, With the end of the U. S. embargo on Iranian goods, also Persian carpets (including antique carpets sold at auctions) may become more easily available to U. S. customers again.

DOBAG

1981 жылы DOBAG (Ұлттық бояуды зерттеу және әзірлеу жобасы) неміс ғалымы Батыс Анатолияда құрды. Жобаның мақсаты – табиғи бояулармен кілем тоқудың дәстүрлі қолөнерін қайта жандандыру, сонымен бірге әйелдерді күштендіру және оларға экономикалық тәуелсіздікке қол жеткізуге көмектесу. Бұл жобада «дәстүрлі» және «нақты» кілемге баса назар аударылды, бірақ бұл қызығушылық кілемдерді тоқушы түрік әйелдерінің тілегіне емес, неміс ғалымының түрік мәдениетіне қатысты көзқарасына негізделген. Кейінгі зерттеушілер жергілікті әйелдердің кейбіреулері кілем жасауды жаңашылдық құралы ретінде қарастырғанын, бірақ олар батыстың «нағыз» түрік кілеміне деген құштарлығымен шектелгенін атап өтті. DOBAG жобасы жаһанданумен көптеген жағынан тығыз байланысты болды. Біріншіден, жоба жаһандануға жауап ретінде жасалды, себебі бағдарламаға қабылданған көптеген әйелдер жаңа өндіріс әдістері мен жаһандану салдарынан кілем тоқу жұмысынан айырылған. Алайда, бұл шешім де жаһанданудың өзіне тән еді, өйткені кілемдер батыс туристеріне сатылды. Кілемдер батыс көзімен «нақты» көрінуі тиіс еді, бірақ олар эмоционалды немесе дәстүрлі байланыссыз жасалған, бұл нағыздықтың мәні туралы сұрақтар тудырады.

Жалғандық

Шығыс кілемдері әрқашан коллекционерлердің қызығушылығын тудырып, жоғары бағаға сатылып келді. Бұл алаяқтыққа да себеп болды. Румын шебер Теодор Тудук жалған шығыс кілемдерімен және оларға сенімділік қалыптастыру үшін айтқан әңгімелерімен танымал болды. Оның жасаған жалған кілемдерінің сапасы соншалық, кейбіреулері мұражай жинақтарына еніп кетті, ал "Тудук кілемдері" өздері коллекциялық заттарға айналды.

Өңірлер бойынша кілемдер

Шығыс кілемдерін шығу тегі бойынша жіктеуге болады, олардың әрқайсысы дәстүрдің әртүрлі бағыттарын көрсетеді: парсы кілемдері, пакистандық кілемдер, араб кілемдері, анатолиялық кілемдер, күрд кілемдері, кавказдық кілемдер, Орталық Азия кілемдері, Түркістандық (түрікмен, түрікмен) кілемдері, қытай кілемдері, тибет кілемдері және үнді кілемдері.

Персиялық (ирандық) кілемдер

Парсы кілемдері – парсы мәдениеті мен өнерінің маңызды және ерекше бөлігі, олардың тарихы ежелгі Парсыға дейін жетеді. Парсы кілемдері тоқылған әлеуметтік ортаға (кочевниктер, ауылдар, қалалық және сарай шеберханалары), этникалық топтарға (мысалы, күрдтер, қашқай немесе бақтыари сияқты көшпелі тайпалар; афшари, әзербайжандықтар, түркімендер) және басқаларына, сондай-ақ кілемдер тоқылған қалалар мен провинцияларға қарай жіктеледі, мысалы, Хериз, Хамадан, Сенне, Бижар, Арак (Сұлтанабад), Машхад, Исфахан, Кашан, Құм, Наин және тағы да басқалар. Парсы кілемдерін техникалық тұрғыдан жіктеу негізінде сопақшалар, тоқымалар және қалың үшін қолданылатын материал, жіптің егілуі мен бұралуы, бояу, тоқу техникасы, сондай-ақ бүйірлердің (селведждердің) және шеттерінің тозуға қарсы нығайтылуын қоса алғанда, аяқтаудың әртүрлі аспектілері жатыр.

Анатолия (Түркия) кілемдері

Түрік кілемдері негізінен Анатолияда, соның ішінде жақын орналасқан аймақтарда өндіріледі. Кілем тоқу – Анатолиядағы дәстүрлі өнер, оның тарихы исламнан бұрынғы заманға дейін жетеді және түркі халықтарының тарихын көрсететін әртүрлі мәдени дәстүрлерді біріктіреді. Түрік кілемдері түрік мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. Шығыс кілемдерінің арасында түрік кілемі бояулар мен түстерінің, дизайнының, текстурасының және техникасының ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Әдетте жүн мен мақтадан жасалатын түрік кілемдері түйінделген түйінді (симметриялық түйін) техникасымен тоқылады. Түрік кілемдерінің ең ерте белгілі мысалдары XIII ғасырға дейін жетеді. Сол кезден бері шеберханаларда, провинциялық тоқыма орындарында, сондай-ақ ауылдарда, тайпалық елді мекендерде және көшпелілердің арасында кілемнің әртүрлі түрлері тоқылды. Бұл кілемдер әртүрлі әлеуметтік топтар үшін бірдей уақытта қой жүнінен, мақтадан және жібектен жасалған әртүрлі материалдардан өндірілді. Қапталған кілемдер мен жазық кілемдер (Килим, Соумак, Чисим, Зили) коллекционерлер мен ғалымдардың қызығушылығын оятып, зерттеулерге арқау болды. XIX ғасырдың екінші жартысынан басталган құлдыраудан кейін, 1982 жылы DOBAG кілемдері бастамасы немесе 2000 жылы Түрік мәдени қоры сияқты ұйымдар қолмен тоқылған, табиғи боялған жүн мен дәстүрлі дизайнды пайдалану арқылы түрік кілем тоқу өнерін қайта жаңғыртуға көшті. Түрік кілемі басқа аймақтардың кілемдерінен негізгі түстерді жиі қолдануымен ерекшеленеді. Батыс Анатолия кілемдері қызыл және көк түстерді ұнатады, ал Орталық Анатолия кілемдері қызыл және сары түстерді көбірек қолданады, олардың арасында ақ түспен айқын контраст жасалады. Әсем сарай және қалалық өндірістің үлгілерінен басқа, түрік кілемдері геометриялық және жоғары стильденген гүлдік өрнектерді, әдетте түзу сызықты дизайнмен жиі қолданады.

Мысырлық мамлюк кілемдері

Египеттегі Мамлюк сұлтанаты тұсында Египетте ерекше кілемдер өндірілген. Бұрынғы ғасырларда "Дамаскі" деп аталған бұл кілемдердің өндіріс орталығының Каир екеніне күмән жоқ. Көптеген шығыс кілемдерінен өзгеше, Мамлюк кілемдері S (сағат тілі бойынша) бұрылған және Z (сағат тіліне қарсы) тоқылған жүнді пайдаланған. Олардың түстер палитрасы жарық қызыл, ақшыл көк және ашық жасыл түстермен шектеледі, ал көк және сары сирек кездеседі. Кілемнің өрнегі көпбұрышты медальондар, жұлдыздар және стильденген гүлдерден тұрады, олар кілемнің орталық осі бойымен тізімделген немесе орталыққа шоғырланған. Шекараларында көбінесе розеткалар және олармен кезектесетін ою-өрнектер болады. Эдмунд де Унгер атап өткендей, бұл дизайн Мамлюк өндірісінің басқа да өнімдеріне ұқсас, мысалы, ағаш және металл өңдеу, кітап мұқабалары, жарықтандырылған кітаптар және еден мозаикалары. Мамлюк кілемдері сарай үшін және экспортқа арналған, Венеция Мамлюк кілемдерінің Еуропадағы ең маңызды сауда орталығы болды. Бұл кілемдердің өндірісі Египетте және, мүмкін, Анатолияда 17 ғасырдың басына дейін жалғасты. 1886 және 1897 жылдарғы Ресейлік халық санағы Оңтүстік Кавказда халықтың этникалық құрамының өте күрделі екенін көрсетті. Ежелгі кілемдерге келетін болсақ, тоқымашылардың кім екені немесе этникалық жақтан кімге жататыны белгісіз. Eiland & Eiland 1998 жылы "бір аймақтағы басым халықтың тоқуға жауапты екендігін қабылдауға болмайды" деп мәлімдеді. Осылайша, кілем өрнектерінің этникалық шығу тегі туралы әртүрлі теориялар мен жіктемелер ұсынылды, кейде бір кілемді әртүрлі этникалық топтарға жатқызады. Бұл пікірталас әлі де жалғасуда және шешілмей отыр. 1728 жылы поляк иезуиті Таддей Крусински 17 ғасырдың басында Парсының Шах Аббас I Ширван мен Карабахта кілем фабрикаларын құрғанын жазды. Кавказ кілем тоқымашылары Сафавидің далалық бөліністерін және гүлдік мотивтерін қабылдады, бірақ олардың стилін ежелгі дәстүрлеріне сәйкес өзгертті. Ерекше мотивтеріне стильденген қытайлық аждаһарлар ("Аждаһа кілемдеріндегідей"), жолбарыстар мен бұғылардың шайқас көріністері немесе гүлдік мотивтер жатады. Бұл стиль өте абстрактілі, сондықтан жануарлардың пішіні ертедегі Сафави жануарларымен және 16 ғасырдың "ваза стиліндегі" кілемдермен салыстырғанда танылмайды, олар бірдей мотивтерді бейнелейді. Кавказ кілемдерінің ең танымал топтарының ішінде "Жұлдызды қазақ" және "Қалқан қазақ" кілемдері бар. Кавказ кілемдерін дәл жіктеу, тіпті шығыс кілемдерінің басқа түрлерімен салыстырғанда, өте қиын. 19 ғасырдың соңына дейін, яғни қазақ кілемдері кең көлемде экспорттала бастағанға дейін, бұл туралы ақпарат жоқ. Кеңес социалистік экономикасында кілем өндірісі Армения, Әзірбайжан, Дагестан және Грузияда өнеркәсіптік желілерде ұйымдастырылды, олар арнайы суретшілермен дайындалған дәстүрлі мотивтерге негізделген стандартталған дизайндарды қолданды. Әзірбайжандық ғалым Латиф Каримов жазды) Алайда, өнеркәсіптік өндірістің ұзақ кезеңінде нақты дизайн мен олардың этникалық және географиялық шығу тегі арасындағы байланыс жоғалған болуы мүмкін. Зерттеулер негізінен орыс тілінде жарияланды және әлі күнге дейін орыс тілін білмейтін ғалымдарға толық қол жетімді емес. Соңғы уақытта бұрынғы ресейлік және кеңестік дереккөздердегі мұрағаттық зерттеулер енгізіліп, Батыс және Әзірбайжан сарапшылары арасында ынтымақтастық басталды. Түпнұсқа түрікмендер Батыс Орталық Азия далалары мен оазистеріндегі ежелгі, иран тілінде сөйлейтін этнос болды. Олардың әскери-әкімшілік ұйымдастырылуының бастауы ғұндардың ықпалынан басталады. Түрік ықпалы біздің заманымыздың VI ғасырында Хефталиттік империямен, ал одан да көп, біздің заманымыздың IX және X ғасырларында оғыз түркілерінің көшіп келуімен келді. Оғуздар жергілікті халықты өздеріне сіңіріп алды, олар ислам дінін қабылдады. Түркімен кілемдерін көшпенділер тоқыды. Негіздеме үшін қой жүні, ешкінің жүні және мақта пайдаланылады. Жүнінен құрылған кілемдерде жібек те қолданылады. Түркімен кілемдерінің басым түсі - жергілікті өндірілген қызыл түс, оны түрлі түстерге бояуға болады. Әр рудың қызыл түстерінің өзіндік ерекшеліктері бар. Түркімен кілемдерінде қызыл түстің басымдығы бір қарағанда бірқалыпты әсер қалдырады, бірақ кішігірім әшекейлер түрлі-түсті тоқымалардан жасалған. Түркімен кілемдерінің ең көрнекті әшекейі - бүкіл алаңға қатарлап орналастырылған медальон тәрізді көпбұрышты үлгі - гүл. Әр рудың өзіндік гүлі болған, ол геральдикалық белгі ретінде қолданылған. Гүлдің түрлері: Гүлі бар гүл (Gülli or gushli göl): Төрт жапырақты гүл, одан сабақтан шыққан үш жапырақты өрнектер өседі. Текке, Салор және Ерсәри рулары, сондай-ақ Сарық руының тоқымашылары қолданған. "Гүлли" сөзі түрікмен тілінде "гүл" дегенді білдіреді, ал "гүшлі" ("күш" немесе "гүш" сөзінен) - "құс" дегенді білдіреді. Тәук Нүсқа гүлі (Tauk Nuska göl): Диагональды түрде орналасқан әртүрлі түстердегі төрт бөлікке бөлінген, әр бөлігінде екі стильденген жануар бейнеленген. Көптеген руларда кездеседі, негізінен Арабачи, Чодор, Йомұд және Ерсәри руларының кейбір топтары, соның ішінде Қызыл Аяқ қолданған. Текке гүлі (Tekke göl): Гүлли гүлінің нұсқасы. Қара көк тордың координаталарында орналасқан дөңгелек пішін, ол әр гүлді диагональды түрде орналасқан әртүрлі түстердегі төрт бөлікке бөледі. Сарық гүлі (Saryk göl): Текке гүліне ұқсас, бірақ торлық жүйеде орналаспаған. Көбінесе Сарық кілемдерінде кездеседі, сондай-ақ үлкен қаптарда (чувал) қолданылатындықтан Чувал гүлі деп те аталады. Дырнак гүлі (Dyrnak göl): Мағынасы "Тырнақ гүлі". Қатарлап орналасқан тік тік тістіктермен әшекейленген ромб пішіндес гүл, қарама-қарсы қатарлардағы тік тік тістіктер бірдей түсті. Йомұд руы қолданған. Кепсе гүлі (Kepse göl): Негізінен Йомұд руы қолданған, екі түсті тік тік тістіктермен қоршалған ромб пішіндес гүл. Бүркіт гүлі (Eagle göl): Бұл дизайн ерекшелігімен ең болмағанда екі, тіпті үш кілем тобы ажыратылады, бірақ ол әлі ешбір руға жатқызылмаған. "C" гүлі ( "C" göls): "C" әрпіне ұқсайтын өрнектермен толтырылған октагонның ішіндегі октагон. Түркімен кілемдері симметриялық және асимметриялық түйіндермен тоқылған, солға және оңға ашық. Түйіндердің бұрыс түрлері де жиі кездеседі, соның ішінде өткізілген жіптер, үш немесе төрт жіпке тоқылған түйіндер, бір жіпті түйіндер немесе бір жіпті бөлісетін түйіндер, симметриялық және асимметриялық түрде кездеседі. Көбінесе жіптер терең батырылған. Жүні, жіптері және тоқыма жіптері өте жақсы теңдестірілген. Көлденең және тік түйіндер арасындағы қатынас көбінесе 1:1-ге жақын. Осылай тоқылған кілемдер өте тығыз және берік. Йомұд кілемдері ұқсас құрылымға ие, бірақ жіптер аз батырылған. Йомұд кілемдерінің қызыл түсі қоңыр реңді. Түйіндер асимметриялық, солға ашық. Типикалық гүлдер - Дырнак және Кепсе гүлі. Басқа кілем тоқу руларына Арабачи, Ерсәри және Бешири кіреді.

Under the Mamluk Sultanate in Egypt, a distinctive carpet was produced in Egypt. Called "Damascene" carpets by previous centuries, there is no doubt now that the center of production was Cairo. In contrast to nearly all other oriental rugs, Mamluk carpets used “S” (clockwise) spun and “Z” (anti clockwise) plied wool. Their palette of colours and shades is limited to bright red, pale blue, and light green, blue and yellow are rarely found. The field design is characterized by polygonal medallions and stars and stylized floral patterns, arranged in a linear way along their central axis, or centralized. The borders contain rosettes, often alternating with cartouches. As Edmund de Unger pointed out, the design is similar to other products of Mamluk manufacture, like wood and metal work, and book bindings, illuminated books and floor mosaics. Mamluk carpets were made for the court, and for export, Venice being the most important market place for Mamluk rugs in Europe. The production of these carpets continued in Egypt, and probably also in Anatolia, into the early 17th century. Russian population surveys from 1886 and 1897 have shown that the ethnic distribution of the population is extremely complex in the southern Caucasus. With regard to antique carpets and rugs, the weavers' identity or ethnicity remains unknown. Eiland & Eiland stated in 1998 that "it should not be taken for granted that the majority population in a particular area was also responsible for the weaving." Thus, a variety of theories about the ethnic origin of carpet patterns, and a variety of classifications have been put forward, sometimes attributing one and the same carpet to different ethnic groups. The debate is still ongoing, and remains unresolved. In 1728 the Polish Jesuit Thaddaeus Krusinski wrote that at the beginning of the seventeenth century Shah Abbas I of Persia had established carpet manufactories in Shirvan and Karabagh. The Caucasian carpet weavers adopted Safavid field divisions and floral motifs, but changed their style according to their ancient traditions. Characteristic motifs include stylized Chinese dragons in the so called “Dragon carpets”, combat scenes of tigers and stags, or floral motifs. The style is highly abstract to an extent that the animal forms become unrecognizable, unless compared to earlier Safavid animals and 16th century "vase style" carpets depicting the same motifs. Among the most popular groups of Caucasian rugs are the “Star Kazak” and “Shield Kazak” carpets. A precise classification of Caucasian rugs is particularly difficult, even compared to other types of oriental rugs. Virtually no information is available from before the end of the nineteenth century, when Caucasian rugs began to be exported in larger numbers. In the Soviet socialistic economy, carpet production was organized in industrial lines in Armenia, Azerbaijan, Daghestan and Georgia, which used standardized designs based on traditional motifs, provided on scalepaper cartoons by specialized artists. The Azerbaijani scholar Latif Karimov wrote) However, during the long period of industrial production, the connection between specific designs and their ethnic and geographic origins may have been lost. Research was published mainly in Russian language, and still is not fully available to non Russian speaking scientists. More recently, archival research from earlier Russian and Soviet sources has been included, and cooperations were initiated between Western and Azerbaijani experts. The original Turkmen were an ancient, Iranian speaking ethnicity in the western Central Asian steppes and oases. Their military administrative organization in tribes was traced back to the influence of the Huns. ( cited in) Turkish influence came with the Hephthalite Empire in the sixth century AD, and, to a larger extent, by the immigration of the Oghuz Turks in the ninth and tenth century AD. The Oghuz assimilated the local population, who converted to Islam. Typical for nomadic weaving, the wool of Turkmen rugs is of high quality, with a fairly long pile. Sheep wool, goat's hair and cotton are used for the foundation. The pile is made from wool, and often also contains silk. The predominant colour in nearly all Turkmen rugs is madder red, which was obtained locally, and allows for dyeing in various shades. The different tribes used distinct shades of red. The predominance of the red colour in Turkmen rugs creates a monotonous impression on first sight, but the minor ornaments are woven in a great variety of colours. The most prominent ornament in Turkmen rugs is the gul, a medallion like polygonal pattern which is arranged in rows all over the field. Specific gul were used as tribal emblems in a heraldic manner. Generally, main (termed “göl”
Gülli or gushli göl: Lobed göl which includes a square ornament, from which tre foiled ornaments on a stem protrude. Used by the Tekke, Salor and Ersari, and by some weavers of the Saryk. “Gülli” means "flower" in Turkmen, “gushli” (from “kush” or “gush”) means “bird”. Tauk Nuska göl: Divided into four quarters in diagonally opposed colours, each quarter shows two stylized animals. Common in many tribes, it is mainly used by Arabachi, Chodor, some groups of the Yomud and Ersari including the Kizil Ayak. Tekke göl: Design variation of the gülli göl. Round shape set on the coordinates of a dark blue lattice, which divides each gül into four sections with diagonally opposed colours. Saryk göl: Similar to the Tekke göl, but not arranged on a lattice framework. Often seen on Saryk main carpets, also called Chuval göl because of its use on large bags (chuval). Dyrnak göl literally: “Comb göl”. Rhomboid göl adorned with rows of hooks, resembling combs, opposite rows of hooks are in the same colour. Used by the Yomud tribe
Kepse göl: Used mainly by the Yomud tribe, rhomboid göl surrounded by two coloured crenellations. Eagle göl: At least two, if not three groups of rugs are distinguished by this design feature, which has not yet been attributed to any specific tribe. "C" göls: Octagon within an octagon filled with patterns resembling the letter “C”. Turkmen carpets can be woven with both symmetric, and asymmetric knots, open to the left and to the right. Irregular knots are also frequent, including missed warps, knots over three or four warps, single warp knots, or knots sharing one warp, are seen, both symmetric and asymmetric. Often warps are deeply depressed. Pile, warp and weft yarns are excellently balanced. The ratio between horizontal and vertical knots is frequently close to 1:1. Rugs woven in this manner are very dense and durable. Yomud rugs are of a similar structure, with less depressed warps. The red field colour of Yomud rugs is more subdued with a brown hue. Knots are asymmetric, open to the left. Typical göl are dyrnak and kepse göl. Other carpet weaving tribes include the Arabatchi, Ersari and Beshiri.

Коммерциализация және қайта жаңғырту

XIX ғасырда саудаға шығарылған кезде, Ресей мен Ауғанстанға экспорттау үшін кілемдер өндірілді. “Бохара кілемдері” деген сауда атауымен танымал, олар түрікмен кілемдерінен шабыттанған суреттерді көрсетеді, бірақ түстері мен сурет сапасы түпнұсқасына жетпеді. Кеңес Одағының тарауымен аймақта ұлттық мемлекеттер құрылды. Қолмен иіру, табиғи бояу және қолмен тоқудың ежелгі дәстүрін жаңғыртуға бағытталған жалпы шаралардың ішінде Ауғанстаннан келген босқындарды қолдау жобалары “кілемнің қайта жандануына” үлес қосты. 712 жылы арабтардың Синд жерін басып алуымен Үндістан исламмен байланысқа түсті. Ауғанстанның Газнавидтері және олардың ізбасарлары Гауридтер Үндістанда ислам дінін одан әрі таратуға көмектесті. Араб географы Әл-Мұқаддаси 985 жылы Синдтегі кілемдерді айтқан. Еуропалық коллекцияларда әлі де көптеген үнді кілемдері сақталған. Моғол дәуіріндегі кілемдердің көпшілігі қызыл фонда гүлдік мотивтерді, ірі жапырақтар мен гүлдердің суреттерін көрсетеді. Парсы кілемдерінің дизайндарымен ұқсастығына байланысты, олар кейде әдебиетте “Индо-парсы” немесе “Индо-Исфахан” деп аталады. Джайпурда Т. Х. Хендли зерттеген үнді кілемдерінің үлкен коллекциясы болды. Кейбір кілемдерде сатып алынған күні, көлемі және құны көрсетілген. Джайпурдағы кілемдердің көпшілігі мақтадан жасалған, кейде жібек қолданылған. Ақ мақтадан қалың ою-өрнектер жасалған. Ең жақсы кілемдер көбінесе парсы деп саналады, бірақ жануарлар суреті бар кілемдер үнді деп белгіленеді. Фонды көбінесе лакпен бояған, ол кошениль бояуына ұқсас жәндік бояуы. Орталық тік ос бойымен пальметталардың қатары жиі кездеседі. Ірі кілемдерде олардың екі жағында көлденең пальметталар орналасқан, олар кезекпен орталық осқа және сыртқы жиектерге қарай бағытталған. Қосалқы суреттер әдетте ланцет пішіндес жапырақтармен безендірілген, иілген жүзімдіктердің жіңішке сызықтары бойында орналасқан. Көбінесе көк түстің бірнеше реңктері, жасыл, сары, қызыл түстің екі түрлі реңктері кездеседі. Көбінесе бір түстің екі реңкі біріне-бірі жақын орналастырылады, екі түстің арасында шекара жоқ. Бұл ерекшелік Моғолдық үнді кілемдеріне тән. XIX ғасырдың соңынан бастап шығыс кілемдеріне деген тарихи және ғылыми қызығушылық оянды, және олар шынайы өнер туындылары ретінде қарастырыла бастады. Кілемдер музейлерде және жеке коллекционерлерде жиналды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер үшін материал қызметін атқарды. Өндірістің барлық аспектілері, суреттері, түстері және мәдени маңызы зерттеліп, бағаланып келеді.

With the beginning of commercialization in the nineteenth century, carpets were produced for export in Russia and Afghanistan. Known under the trade name of “Bokhara rugs”, they show designs inspired by Turkmen carpets, but the colours and the quality of design did not match the original. With the end of the Soviet Union, national states were established in the area. Within general activities to revive the ancient tradition of hand spinning, natural dyeing, and hand weaving, projects to support refugees from Afghanistan have taken a part in the “carpet renaissance”. With the Arab invasion of Sindh in 712, India came in touch with Islam. The Afghan Ghaznavids and their successors, the Ghaurids, further spread Islam in India. The Arabian geographer Al Muqaddasi mentions carpets from Sindh in 985 AD. and a large number of Indian carpets still exist in European collections. The majority of Mughal period carpets shows floral motifs, large leaf and blossom patterns, on a red field. Depending on their similarities with, e. g., Persian carpet designs, they are sometimes labelled “Indo Persian”, or “Indo Isfahan” in the literature. A large collection of Indian carpets existed at Jaipur, where they were studied by T. H. Hendley. Some of these rugs were labeled, indicating the date of purchase, size, and cost. Most carpets in Jaipur had a cotton foundation, silk was sometimes used for the wefts. White cotton was used for accents in the pile. The finest carpets are often labelled as Persian, but there are carpets with an animal design which are labelled as Indian. The field is frequently dyed with lac, an insect dye resembling cochineal dye. A series of palmettes is often seen along the central vertical axis. On larger carpets, they are flanked by horizontal palmettes pointing alternately to the central axis and to the outer edges. Subsidiary figures are arranged along thin lines of scrolling vinework, usually adorned with lancet shaped leaves. Several shades of blue are often seen, green, yellow, two different shades of red. Frequently two shades of the same colour are placed closely together with no outlining between the two colours. This feature is regarded as characteristic for Mughal Indian carpets. Since the late nineteenth century, art historic and scientific interest in oriental rugs awoke, and they began to be regarded as genuine objects of art. Rugs were collected in museums and by private collectors, and provided the material for scientific research. Nearly every aspect of the manufacture, design, colours, and cultural significance has been, and still is, analyzed and appreciated.

Қымбат тауарлар: орта ғасырдан қайта өрлеу дәуіріне дейін

Төртінші ғасырдың басында Марко Поло өзінің саяхаттары туралы жазбаларында Анатолия кілемдерінен айтқан. Монғол империясының сарайына сапар шеккен XIII ғасырдың басқа еуропалық саяхатшылары – Андре де Лонжумео, Вильгельм Рубрук және Джованни да Пьян дель Карпин, Бенедикт Полакпен бірге болды. Олардың ешқайсысы Марко Полодан басқа Қытайға бармады. Марокколық саудагер Ибн Батута Алтын Ордамен бірге 14-ғасырдың басында және ортасында Қытай арқылы саяхаттады. 14-ғасырдың ағылшын авторы Джон де Мандевилл Шығысқа жасаған саяхаттары туралы баяндама жасады. Саяхатшылар кейде кілемдерді кездейсоқ түрде еске алатын, бірақ патша сарайларында көрген сәнді кілемдерге ғана қызығушылық танытқан сияқты. Он екінші ғасырдың соңында Адриатика теңізінің басында орналасқан Венеция Республикасы гүлденген сауда орталығына айналды. 1204 жылы Венеция дожы Энрико Дандоло Төртінші крест жорығында Венеция жасағын басқарды, нәтижесінде Константинополь тонауға ұшырады және Батыс Еуропа мен Ислам әлемі арасындағы саудада Венецияның үстемдігі орнатылды. Венецияда кілемдер мен кілемшелерді сатып алу туралы сирек хабарлар келіп түсетін. 1506 жылғы 18 тамыз бен 13 қазан аралығындағы Венециядан келген хаттар сериясында Ренессанс кезеңінің суретшісі Альбрехт Дюрер досы үшін басқа да сәнді заттармен бірге «екі әдемі және үлкен» кілем сатып алғанын айтқан. Бастапқыда сарайлық бедел мен мәртебе нысандары болған Шығыс кілемдері, саудагерлер отбасылары мен жеке тұлғалардың байлығы мен ықпалының артуымен еуропалық азаматтардың кең тобына қолжетімді болды. Мұрағаттардағы венециялықтардың тізімдері мен өсиеттері кілемдердің көптеген коллекцияларын көрсетеді. Шығыс кілемдері Ренессанс кезеңінің көптеген картиналарында бейнеленген. Дегенмен, әдісті жасаған ғалымдар олардың тәсілінің бір жақты екенін, өйткені ол өкілдік кілемдерге назар аударғанын көп ұзамай түсінді. Тек осылар ғана суретшілердің көшірмелеріне лайық деп есептелді. Шығыс кілемдерін өнер нысаны ретінде жинау 1880 жылдары басталды. Бұл екі маңызды көрменің арқасында расталды. Біріншісі 1891 жылы Венада өтті, ол Габсбургтер әулетінің императорлық коллекциясының кілемдеріне назар аударды, бірақ жеке коллекциялардан да үлгілерді қамтыды. Екіншісі 1892 жылы Лондонда өтті. Ардабил кілемі алғаш рет көпшілік назарына ұсынды. 1893 жылы Уильям Моррис кеңес берген Оңтүстік Кенсингтон мұражайы (қазіргі Виктория және Альберт мұражайы) бүгінде әлемдегі ең бағалы кілемдердің бірі саналатын Ардабил кілемін сатып алды. Ардабил кілемі үшін жоғары баға төлеуге тура келді, соның нәтижесінде Шығыс кілемдері үлкен аудитория үшін құнды заттар ретінде танылды. 1882 жылы Робинсон Шығыс кілемдері туралы кітап жариялады, онда ол кілем дизайнының элементтері үшін сәндік өнерде пайда болған талдамалық терминдерді қолданды, медальондарды, гүлдік ою-өрнектерді, бұлттарды немесе «бұлтты үлгі» деп аталатын және сыртқы жиектің орамаларын анықтады. 1891 жылы Алоис Ригл «Ежелгі Шығыс кілемдері» атты кітабын жариялады. Шығыс кілемдері алғаш рет географиялық, мәдени және әлеуметтанулық контексте талданды, бұл Шығыс кілемдерінің өзіндік өнер саласы ретінде танылуының бастапқы кезеңі болды. 1892 жылы жарияланған алғашқы эсседен кейін өнер тарихшысы Вильгельм фон Боде өзінің кітабын жариялады, ол әлі күнге дейін стандартты оқулық ретінде қарастырылады. Вильгельм фон Боде өзінің кілемдер коллекциясын 1904 жылы Берлин мұражайына сыйға тартқаннан кейін Ислам мұражайы, Берлин, қазіргі Ислам өнері мұражайының негізі қаланды. Вильгельм фон Боде оның алғашқы директоры болған кезде оның ізбасарлары Фридрих Сарре, Эрнст Кюнел және Курт Эрдман ислам өнері тарихындағы «Берлин мектебін» құрды. Олар Ренессанс кезеңінің картиналарына негізделген «анте кем» әдісін дамытты, кілем өндірісінің «төрт әлеуметтік қабатын» (көшпенділер, ауылдық, қалалық және сарайлық өндіріс) әртүрлі дизайн және стильдік тәсілдерімен таныды және Батыс көзқарасынан ислам әлеміндегі кілем тоқу дәстүрлерінің тарихи шеңберін анықтау үшін құрылымдық талдау әдісін құрды. Лондондағы 1892 жылғы көрме, әсіресе Ардабил кілемінің көрсетілуі, жеке коллекционерлердің арасында Шығыс кілемдерін жинауға қызығушылықты арттырды, олар, негізінен АҚШ-та өз коллекцияларын көпшілікке көрсетуді бастады. Кейін жеке коллекционерлер өз коллекцияларын музейлерге сыйға тартты. АҚШ-тың америкалық коллекционерлері мен меценаттары (Чарльз Т. Еркс, Дж. П. Морган, Джозеф Л. Уильямс, Джеймс Ф. Баллард, Бенджамин Альтман, Джон Д. Рокфеллер кіші, Джордж Х. Майерс және Джозеф В. МакМуллан) коллекцияларын Метрополитен мұражайына, Нью-Йоркке сыйлады немесе қалдырды. Джеймс Ф. Баллард коллекциясын Метрополитен мұражайына да, Сент-Луис өнер мұражайына да сыйлады. Джордж Хьюитт Майерс жеке коллекциясын Тоқыма мұражайын құру үшін сыйлады, Вашингтон. АҚШ-та Шығыс кілемдерінің алғашқы маңызды көрмесі 1893 жылы Чикагода өтті. Басқа көрмелерге 1922 жылы Детройт өнер институты, 1922 жылы Чикаго өнер клубында Баллард көрмесі және 1926 жылы Чикаго өнер клубының көрмесі кірді, бұл 1939 жылғы Нью-Йорк әлемдік көрмесінде, Флашингте аяқталды. Осы көрмелерде стендтер құрған көптеген дилерлер Американың ірі қалаларында галереялар ашты. Нью-Йоркте осы дүкендердің көпшілігі армян иммигранттарына тиесілі болды және Манхэттеннің төменгі және орталық бөлігінде шоғырланды. Ғасырдың басында ең танымал дүкендерге Дикран Келекиан, Хагоп Кеворкян, С. Кент Костикян және Х. Михаелян кірді. 1932 жылы Артур Диллей, Джозеф МакМуллан және Метрополитен мұражайының кураторы болған Морис Диманд сияқты коллекционерлер мен кілемдерге құштар адамдар тобы Хаджи Баба клубын құрды. Олар өз көрмелері мен жарияланымдары арқылы Шығыс кілемдері туралы білімді және құндылықты арттыруға үлес қосты.

In the early fourteenth century, Marco Polo wrote in the account of his travels about Anatolian rugs. Other thirteenth century European travellers who journeyed to the court of the Mongol Empire were André de Longjumeau, William of Rubruck and Giovanni da Pian del Carpine with Benedykt Polak. None of them visited China except Marco Polo. The Moroccan merchant Ibn Battuta travelled with the Golden Horde and through China in the early to mid 14th century. The 14th century English author John de Mandeville wrote an account of his journeys in the East. The travellers sometimes cursorily mention carpets, but only the luxurious carpets which they saw at royal courts seem to have attracted greater interest. By the late twelfth century, the Republic of Venice, strategically positioned at the head of the Adriatic, became a flourishing trade center. In 1204, Enrico Dandolo, the Doge of Venice, led the Venetian contingent in the Fourth Crusade which ended in the Sack of Constantinople, and established Venetian predominance in the trade between western Europe and the Islamic world. Occasional reports appear about carpets and rugs being bought in Venice. In a series of letters from Venice dated 18 August 13 October 1506, the Renaissance painter Albrecht Dürer mentions "two nice and large" carpets which he bought for a friend amongst other luxury goods. Objects of courtly representation and prestige initially, oriental rugs became affordable to wider groups of European citizens with the growing wealth and influence of merchant families and private persons. Inventories and testaments of Venetian citizens found in the archives document extensive collection of carpets. Oriental rugs are depicted in a large number of Renaissance paintings. However, the scientists who established the method soon realized that their approach was biased, as it focused on representative carpets. Only these were deemed worthy of being reproduced by artists. The collecting of oriental rugs as an art form began in the 1880s. It was confirmed by two groundbreaking exhibitions. The first took place in Vienna in 1891, focusing on the rugs of the imperial collection of the House of Habsburg, but including specimen from private collections as well. The second was held in London in 1892. For the first time, the Ardabil Carpet was presented to the public. In 1893, the South Kensington Museum (now the Victoria and Albert Museum), advised by William Morris, purchased the Ardabil carpet, recognised today as one of the finest carpets in the world. The high price that was to be paid for the Ardabil carpet required public collection of money, and Oriental rugs came to be understood as objects of great value by a larger audience. In 1882, Robinson published a book on eastern carpets, where he deployed the analytical terms that were emerging in decorative arts scholarship for the elements of carpet design, recognising medallions, floral tracery, cloud bands or the “so called cloud pattern”, and scrollwork on the outer border. In 1891, Alois Riegl published his book about “Ancient Oriental Carpets”. For the first time, Oriental carpets were analyzed in their geographic, cultural, and sociological context, which marks the first time when Oriental rugs were recognized as an art in itself. Following a first essay in 1892, art historian Wilhelm von Bode published his book, which still is considered as a standard textbook. Wilhelm von Bode's donation of his carpet collection to the Berlin Museum in 1904 5 was the foundation of the Islamic Museum, Berlin, today the Museum of Islamic Art. With Wilhelm von Bode as its first director, his successors Friedrich Sarre, Ernst Kühnel, and Kurt Erdmann created and established the “Berlin School” of history of Islamic Art. They developed the “ante quem” method for dating based on Renaissance paintings, recognized the “four social layers” of carpet production (nomadic, village, town and court manufacture) with their different approaches to design and stylization, and established the method of structural analysis to determine the historical framework of the rug weaving traditions within the Islamic world, from a Western perspective. The London 1892 exhibition, especially the display of the Ardabil carpet, led to a growing interest in collecting oriental rugs by private collectors, who, mainly in the United States, also started publicly exhibiting their collections. Later on, private collectors donated their collections to museums. U. S. American collectors and philanthropists (Charles T. Yerkes, J. P. Morgan, Joseph L. Williams, James F. Ballard, Benjamin Altman, John D. Rockefeller Jr., George H. Myers and Joseph V. McMullan) donated to, or bequeathed their collections to the Metropolitan Museum of Art, New York. James F. Ballard donated both to the Metropolitan Museum of Art, and to the St. Louis Art Museum. George Hewitt Myers donated his private collection to found the Textile Museum, Washington. The first major exhibition of oriental rugs in the United States was held in Chicago in 1893. Further exhibitions include the Detroit Institute of Arts, 1922; the Ballard Exhibition at the Art Club of Chicago, 1922, and the Art Club of Chicago exhibition, 1926, culminating in the 1939 New York World's Fair, in Flushing. Many of the dealers who set up booths at these exhibitions then started galleries in America's major cities. In New York, most of these stores were run by Armenian immigrants and concentrated in lower and mid town Manhattan. At the turn of the century, the best known stores belonged to Dikran Kelekian, Hagop Kevorkian, S. Kent Costikyan and H. Michaelyan. In 1932, a group of collectors and rug enthusiasts, amongst them Arthur Dilley, Joseph McMullan, and Maurice Dimand, then curator at the Metropolitan Museum of Art, founded the Hajji Baba Club. With their exhibitions and publications, they have contributed ever since to the knowledge and appreciation of oriental rugs.

Толық әдебиеттер

М. Э. Энай және С. Азади: "Einhundert Jahre Orientteppich Literatur", 1877–1977. Ганновер, 1977 ж.
Г. О'Бэннон: Шығыс кілемдері: библиография. Метучен, Нью-Джерси және Лондон, 1994 ж.

Жалпы оқулықтар

Ж. Лессинг: XV және XVI ғасырлардағы суреттер мен түпнұсқалардан кейінгі ежелгі Шығыс кілемдерінің үлгілері, 1877
В. фон Боде: Таяу Шығыс кілемдері, 1-ші басылым. 1902 ж. 5-ші басылым. 1985 ж.
Ф. Р. Мартин: 1800 жылға дейінгі Шығыс кілемдерінің тарихы (Вена, 1906 ж.)
Ф. Сарре: Алт-Ориенталиш Теппихе/Ежелгі Шығыс кілемдері, Лейпциг 1908 ж.
Ф. Сарре және Х. Тренквальд: Алт-Ориенталиш Теппихе/Ежелгі Шығыс кілемдері, Вена 1926 ж.
Р. Нойгебауэр және Ж. Оренди: Шығыс кілемдерін зерттеу жөніндегі нұсқаулық/Handbook of Oriental Carpets
Г. Льюис: Шығыс кілемдерінің практикалық кітабы, Лондон 1911 ж.
В. А. Хоули: Шығыс кілемдері, ежелгі және заманауи. Нью-Йорк 1913 ж.
В. Грот Хасенбальд: "Шығыс кілемшесі, оның тарихы және мәдениеті". Берлин, 1922 ж.
А. Кендрик және К. Таттерсалл: Шығыс және Еуропаның қолмен тоқылған кілемдері, Лондон 1922 ж.
К. Эрдманн: Шығыс кілемдерінің жеті жүз жылдығы, 1970 ж.

Ертедегі кілемдер мен фрагменттер

Ф. Шпулер: Исламға дейінгі Шығыс елдерінің кілемдері мен тоқымалары, Фарнборо 2013
Р. Пфистер және Л. Беллинджер: Дура-Европостағы қазбалар; IV том, 2-ші бөлім. Тоқымалар
А. К. Эдвардс: Парсы кілемдері. Лондон, 1953
Э. Ганс Руэдин: Парсы кілемдерінің сұлулығы. Фрибург-Париж, 1978 – Иран революциясына дейін жарық көрген парсы кілемдері туралы соңғы оқулық, оны Парсы патшайымы қолдады.
Л. Дадгар (ред.): Парсы кілемінің өзгеше сәні, Тегеран 2001 – Трансильвания кілемдеріне арналған тарихи еңбек.
К. Эрдманн: Ерте түрік кілемдерінің тарихы. Лондон, 1977
С. Еткин: Түрік кілемдерінің тарихы. Стамбул, 1981
В. Брюггеманн және Х. Бёмер: Анатолия шаруалары мен көшпелілердің кілемдері, Мюнхен, 1982
С. Ионеску: Трансильваниядағы ежелгі Осман кілемдері, Рим, 2005

Мамлюк кілемдері

К. Эрдманн: Қайыр кілемдері. I бөлім. Еуропалық және исламдық дереккөздер 15-18 ғасырлар. Энн Арбор, 1938.
Э. де Унгер: Мамлюк кілемдерінің дизайнының шығу тегі. Лондон, 1980.

Кавказдық кілемдер

С. У. Азади, Л. Каримов, В. Цоллингер: Әзірбайжан Кавказ кілемдері, Швейцария 2001
Р. Чебулл: Қазақ; Кавказ кілемдері. Нью-Йорк, 1971
И. Беннет: Шығыс кілемдері. 1-том: Кавказ кілемдері.

Түрікмен кілемдері

Е. Царева: Түрікмен кілемдері. Штутгарт, 2011.
Е. Мошкова: Орталық Азия халықтарының XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырының кілемдері. Тусон, 1996. Ресейлік басылым, 1970.
Р. Пиннер және М. Эйланд кіші: Қара шөл мен қызылдың арасында: Видерсперг коллекциясынан түрікмен кілемдері. Сан-Франциско, 1999.

Өрнекті кілемдер

J. Housego: Тайпалық кілемдер. Нью-Йорк, 1978 ж.
D. Black және C. Loveless: Тоқыма бақтар: Оңтүстік Персияның Фарс провинциясының көшпелі және ауылдық кілемдері. Лондон, 1979 ж.
L. Mackie және J. Thompson: Түрікмендер: Тайпалық кілемдер және дәстүрлер. Вашингтон, 1980 ж.
J. Opie: Оңтүстік Персияның тайпалық кілемдері, Портленд, Орегон, 1981 ж.
J. Opie: Тайпалық кілемдер, 1992 ж.