Кіріспе

Венгриялық оператор және режиссер Лайош Колтай, ASC, HSC, (2 сәуір 1946 жылы туған) – венгриялық оператор және кинорежиссер. Ол легендарлы венгриялық режиссер Иштван Сабо және итальяндық киноөндіруші Джузеппе Торнаторемен жұмыстырғандығымен ең көп танымал. 2000 жылы «Малена» фильмі үшін «Оскар» сыйлығына ие болды.

Алғашқы жылдары және мансабы

Суық соғыстың басында дүниеге келген ол, өте жас кезінде киноға қызығуын басталды, бірақ сол кезде Венгриядағы киноның қоғамдық-саяси мазмұны қатаң цензураға ұшырады. Ол 14 жасында алғашқы қысқаметражды фильмін Super 8 кинокамерасымен түсірді және қысқа сценарийлер жазып, оларды достары мен туыстарының қатысуымен фильмдерге айналдыра бастады. Бір жылы ол жергілікті әуесқойлар кинофестивалінде бірінші және екінші орындарды жеңіп алды, және танысқандай, сол фестивальдің қазылар алқасының төрағасы басқа жас режиссер Истван Сабо болды. Колтай Будапешттегі драма және кино мектебін бітірді, бұл мектеп Вильмос Зсигмонд және Ласло Ковач сияқты көрнекті тұлғаларды тәрбиелегенімен танымал.

Иштван Сзабомен ынтымақтастық

Карьерасының басында ол Сзабомен бірлесіп жұмыс істегенде, атап айтқанда, "Ең үздік шетел тіліндегі фильм" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығын жеңіп алған "Мефисто" фильмі және Пал Габордың культты саяси классикасы "Анги Вера" арқылы халықаралық деңгейде танымал болды. Осы кезде халықаралық кино қауымдастығы Шығыс Еуропа фильмдеріне көңіл бөлді. Голливуд бірнеше онжылдықтар бойы осы аймақтардағыдай шектеулерге тап болмай, шығармашылықтың шарықтану билігіне жеткенімен, венгрлік көркемдік рух әлемде өз орнын табуға көшті, және көптеген венгр режиссерлері елдерінің тарихындағы қара дақтарға, нацистік кезеңге байланысты шындықтарды көрсетуге тырысты. Одан кейін бірнеше көркемдік және саяси шедеврлер дүниеге келді: жасөспірімдерге арналған, көптеген адамдар өз заманынан озық деп есептейтін "Уақыт тоқтап тұр" (1982), Канн кинофестивалінің жеңімпазы "Полковник Редл" (1985), ол тағы бір "Оскар" номинациясын алды, сондай-ақ Гитлердің өрлеуіне негізделген тағы бір саяси драма – "Ханюсен". 1995 жылы 19-шы Мәскеу халықаралық кинофестивалінде "Марио және сиқыршы" фильміндегі операторлық жұмысы үшін ол "Арнайы күміс Георгий" сыйлығын жеңіп алды.

Голливудтағы жұмысы

Осы шамада Колтай Америка Құрама Штаттарына көшіп баруды шешті, бұл кез келген еуропалық кинорежиссер үшін, тіпті оператор үшін де күрт өзгеріс болды, алайда Голливуд аренасында көптеген мүмкіндіктер бар екені анық. Сондықтан ол Америка операторлар қоғамына (ASC) қосылып, әсерлі туындылар жинағын құруға кірісті, оның ішінде Луис Мандокидің «Ақ сарайы», «Эрнест Хемингуэймен күрес», «Кеше туылған», «Ер адам әйелді жақсы көргенде», «Жай ғана себеп», Джоди Фостердің «Үйдегі мереке» және Джек Леммон мен Уолтер Маттаудың бірлескен соңғы фильмі – «Теңізге саяхат» кірді. Бұл фильмдердің ешқайсысы ерекше стильге немесе тіпті әдемілікке ие болмады (әлдеқанда Мандокидің «Ақ сарайынан» басқа), себебі Голливудтың индустриялық стандарттары шығармашылық еркіндікке шектеу қояды. Бірақ осы кезде тағы бір маңызды ынтымақтастық орын алды, ол – «Cinema Paradiso» фильмінің легендарлы режиссері Джузеппе Торнаторемен. «1900 жылдың аңызы» олардың бірінші бірлескен жұмысы болды, ол бу кемесінде туып өскен пианист туралы әңгімелейді. Торнаторе оператордың тек режиссердің тапсырмаларын орындауының орнына, шығармашылық ынтымақтастыққа мүмкіндік жасады, соның арқасында Колтайдың ең жақсы жұмыстары жасалды, нәтижесінде көптеген адамдар (оның ішінде Колтайдың өзі) оны оның ең әдемі туындысы деп санайды. Бұл оператор үшін мансаптың шыңына жеткізді, 2000 жылы Торнаторенің «Малена» лирикалық комедиясы үшін «Оскар» сыйлығына ұсынылды.

Тағдырсыз

2004 жылы Колтай өзінің алғашқы фильмін – Нобель сыйлығының лауреаты Имре Кертестің осы аттас романы негізінде түсірілген «Тағдырсыздар» (Sorstalanság) Холокост драмасын режиссерлік етті. Фильм 2005 жылдың ақпан айында Венгрияда орташа сәттілікпен, ал 2005 жылдың күзінде АҚШ-та көрсетілді. Ол Теллyрид кинофестивалінде, Карловы Вары халықаралық кинофестивалінде, Чикаго кинофестивалінде, Лос-Анджелес кинофестивалінде, Вашингтон еврей кинофестивалінде, Бостон еврей кинофестивалінде, Торонто халықаралық кинофестивалінде, Вудсток кинофестивалінде, Берлин кинофестивалінде (Берлинале) және тағы да көптеген кинофестивальдерде көрсетілді, сондай-ақ, престижді «Алтын Берлин аюы» жүлдесіне ұсынылды. Бұған қоса, фильм Еуропалық кино сыйлықтарында «Үздік музыка» (Эннио Морриконе) және «Үздік операторлық жұмыс» (Гюла Падос) номинацияларына ие болды. Венгрия оны 2006 жылғы «Оскар» сыйлығына ұсынды, бірақ «Үздік шетелдік фильм» номинациясына түскен 58 елдің ішінде соңғы бес фильмнің қатарына ілесе алмады.

Соңғы еңбектері

2006 жылдың 15 ақпанынан бастап: Колтай Focus Features үшін Сьюзан Миноттың («Бейтісті ұрлау») және Майкл Каннингэмнің («Сағат») сценарий жазған «Кеш» фильмі бойынша алғашқы американдық режиссерлік келісімін аяқтады. Түсірілім 2006 жылдың жазында Род-Айленд штатында өтті. Фильмде Клэр Дэнс, Тони Коллетт, Ванесса Редгрейв және Мерил Стрип рөлдерді ойнады. Колтайдың келесі жобалары – «Алин және Вулф» және «Өрмек биі». Біріншісі, 2009 жылы түсірілімі басталу жоспарланған, американдық жазушы Томас Вольфтың (1900–1938, «Look Homeward, Angel») және одан әлдеқайда үлкен, үйленген өнер меценаты және Бродвей сахналық дизайнері Алина Бернштейн арасындағы құйынды қарым-қатынасы туралы баяндайды, оның Вольфтың жазу карьерасына үлкен әсер еткені айтылады. «Өрмек биі» Лола Монтестің өміріне негізделген; оның Австралиядағы саяхаттарына баса назар аударылады және 2010 жылғы Рождествоға шығару жоспарланған.