Кіріспе

Каен шайқасы (1944 жылдың маусым-тамыз айлары) – Нормандия шайқасы аясында Каен қаласы мен оның төңірегі үшін британдық Екінші армия мен неміс Panzergruppe West арасындағы Екінші дүниежүзілік соғыстағы шайқас. Бұл шайқастар 1944 жылдың 6 маусымында (D күні) Франция жағалауына одақтастардың Нептун операциясы арқылы десант түсіргеннен кейін болды. Каен Кальвадос жағалауынан ішкі жағында, Орн өзені мен Каен каналының бойында, бірнеше жол мен теміржолдың тоғысқан жерінде орналасқан. Бұл коммуникациялық арқаулар екі тарап үшін де маңызды стратегиялық мақсат болып табылды. Каен және оның оңтүстігіндегі аймақ, Нормандияның батысындағы бокаж аймағына қарағанда тегіс және ашық болды. Одақтастардың әуе күштері командирлері Францияда көбірек авиацияны орналастыру үшін бұл аймақты мүмкіндігінше жылдам басып алуды қалады. Британдық 3-ші жаяу әскер дивизиясы D күні Каенді басып алуға немесе, егер немістер басып алуға кедергі келтірсе, қалаға жақын жерде бекініп, Каенге қарсы одақтастардың қауіпті күшін сақтап, қаладан неміс контршабуылының мүмкіндігін жоққа шығаруға тиіс болды. Каен, Бае және Карантан одақтастар D күні басып алмады, ал басып алудың алғашқы аптасында одақтастар жағажайларды біріктіруге күш салды. Британдық және канадалық күштер Каен төңірегіндегі шабуылдарын жаңартты, ал Орн өзенінің солтүстігіндегі қала маңы мен қала орталығы 8-9 шілдедегі Шарнвуд операциясы кезінде басып алынды. Өзеннің оңтүстігіндегі Каен маңы II Канада корпусының 18-20 шілдедегі Атлантика операциясы кезінде басып алынды. Немістер Каенді қорғауға өздерінің көптеген танк дивизияларын жұмылдырды, бұл шайқасты екі тарап үшін де қымбатқа айналдырды және немістердің басып алу майданының батыс жағын нығайту мүмкіндігінен айырды. Батыс Нормандияда АҚШ-тың Бірінші армиясы Котентин түбегін кесіп, Шербурды басып алды. Содан кейін ол Каеннен батысқа қарай, оңтүстікке қарай Сент-Лоға шабуыл жасады және 19 шілдеде қаланы басып алды. 25 шілдеде, ауа райының кешігуінен кейін, Бірінші армия Сен-Ло–Периер жолында Кобра операциясын бастады, ол Каеннің оңтүстігіндегі Верриер (Бургебус) биіктігіндегі канадалық Спринг операциясымен үйлестірілді. Кобра операциясы үлкен табысқа ие болды және Нормандиядағы неміс позициясының күйреуіне бастады. Одақтастардың шығуы 12-21 тамыздағы Фалаиз қалтасы шайқасына әкелді, ол 7-ші армия мен 5-ші танк армиясының (бұрынғы Panzergruppe West) қалдықтарының көп бөлігін тұтқындады және Сена мен Парижге жол ашты. Каен одақтастардың бомбалауынан және жердегі шайқастардың салдарынан қирады, бұл көптеген француз азаматтарының қаза болуына әкелді. Шабуылдан кейін соғысқа дейінгі қаладан көбісі қалмады, ал қаланы қайта құру 1962 жылға дейін жалғасты.

Ұлыбритания стратегиясы

Ұлыбритания 1939 жылы Еуропадағы күштер тепе-теңдігін сақтау үшін соғыс жариялады; жеңіске жеткен жаққа қосылу ғана Ұлыбританияның соғыс мақсаттарын қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз болды, себебі КСРО мен АҚШ супердержавалар ретінде күшейді. Ұлыбританияның соғыстан кейінгі ықпалы шектеулі болар еді, бірақ Германия мен нацистік режимді құлатуға толыққанды қатысу арқылы 21-ші армия тобы соғыстан кейінгі бейімделуде маңызды рөл атқара бермек, егер ол осы процесте жойылмаса; сондай-ақ ол Жапонияға қарсы күтілетін "Төмен құлау" операциясына дайын болар еді. Британ экономикасы 1942 жылдан бастап соғысқа толыққанды жұмылдырылды, сол кезде әскерде адам күшінің тапшылығы күрт өсті. Зардаптардан сақтау арқылы әскердің тиімділігі сақталды, аман қалғандардың рухы көтерілді және Германия жеңілгеннен кейін де әскердің саны айтарлықтай деңгейде болып қалар еді. 1944 жылы Батыс майданы қайта ашылғанда 21-ші армия тобы күштердің жетіспеушілігімен шектелетін, бұл рухты сақтау жүгін де арттыратын еді. Көптеген британдық және канадалық командирлер Бірінші дүниежүзілік соғыста Батыс майданында кіші офицерлер болып шайқасып, технология мен оттық күшке негізделген операциялық тәсіл тағы бір ұзақ және қанды соғыстан сақтауға көмектеседі деп сенді. Британдық командирлер өте сақ болуы керек еді, өйткені Нормандиядағы неміс армиясы, бірнеше тозымды дивизиялары мен көптеген тәжірибелі командирлерімен, көбінесе жаңадан келген ағылшын-канадтық құрамаларымен және басшыларымен кездесуі мүмкін еді.

ҰЗЫР

Enigma шифрлау машиналарымен кодталған неміс сымсыз хабарламаларын оқудан алынған ақпаратты Англиядағы Үкіметтік код және шифрлау мектебі (GC&CS), Блетчли Паркте "Ultra" деп атады; 1943 жылдың ортасына қарай "Ultra" тұрақты түрде, немістердің білмеуінше, оқылып, жоғары деңгейдегі одақтас командирлеріне жеткізілді. Германияның басып кіруден қорғану шаралары мен одақтастардың алдау амалдарының сәттілігі "Ultra" және басқа да барлау деректері арқылы бағаланды. 1944 жылдың наурыз айында шифрларды түсіру Норвегиядан Испанияға дейін кез келген жерде басып кіру күтілуде екенін көрсетті. 5 наурызда Kriegsmarine (неміс әскери-теңіз күштері) Норвегияға шабуыл жасалатынын, ал Fremde Heere West (FHW, Батыс шетелдік армиялары) – Oberkommando des Heeres (неміс армиясының жоғарғы бас қолбасшылығы) құрамындағы одақтастардың әскерлік құрамын зерттейтін барлау бөлімі, қауіпті аймақты Па-де-Кале мен Луара аңғары арасында деп анықтады. Рундштедт мамыр айының басында 20 дивизиядан тұратын басып кіруді болжады, бұл Булонь мен Нормандия арасында болуы мүмкін еді, бірақ Саутгемптон мен Портсмут арасындағы әскерлердің шоғырланған аймағын дәл көрсетті. Басып кіруге қарсы жаттығулар Брюггеден Луараға дейін жүргізілді, ал бір жоспар Ouistreham-нан Isigny-ге дейін кең аумақты басып кіруді қарастырды; 1 маусымда FHW 12 маусымда Жерорта теңізі жағалауында немесе Балқанда басып кіру болатынын болжады.

Жоғарғы басшының жоспары

1943 жылдың 6 желтоқсанында генерал Дуайт Д. Эйзенхауэр одақтас экспедициялық күштердің жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Басқындықты 21-ші армия тобы (генерал Бернард Монтгомери) жүргізуге тиіс болды, ол Франциядағы барлық одақтас әскерлерін қамтитын еді, Эйзенхауэр Францияда құрлықтағы әскерлерінің штабын құрғанша. Генерал-лейтенант Фредерик Морган, штаб бастығы, одақтас жоғарғы қолбасшысы (COSSAC) және оның штабы 1943 жылдың мамыр айынан бастап басқындық жоспарларын дайындап келді. Монтгомери COSSAC жоспарын зерттеді және 1944 жылдың 21 қаңтарында өткен конференцияда батыстағы Куинвиль мен Орн өзенінің шығысындағы Кабур-ле-Бэн арасындағы кең фронтта қонуды жақтады. Британдық Екінші армияның үш дивизиясы (генерал-лейтенант Майлз Демпси) (батыстан шығысқа қарай) «Алтын», «Джуно» және «Қылыш» деп аталған плацдармдарға жағаға шығуға тиіс болды. АҚШ-тың Бірінші армиясының үш дивизиясы (генерал Омар Брэдли) батыста Омаха мен Ютаға қонуға тиіс еді, ал үш әуеде тасымалданатын дивизиялар басқындық аймағының қанаттарындағы ішкі аймаққа қонуға тиіс болды. АҚШ күштері батыста Шербур портын басып алып, содан кейін екінші кезеңде батыста Лора өзені мен Бретань порттарына дейін кеңейтуге тиіс еді. Қоныстың шығыс жағындағы ағылшын-канадтық күштері басқындыққа қарсы тұратын негізгі неміс күштерімен және шығыс және оңтүстік-шығыстан келген күшейткіштермен кездесуге тиіс болды. Тактикалық жоспар бойынша басқыншылар Каен, Байо және Карантан қалаларынан өтетін бронетранспорттық күштердің жылдам ілгерілеуі арқылы Нормандиядағы басты жолдарды тез арада бақылауға алуға тиіс болды, содан кейін Каеннің оңтүстік-шығысындағы биік жерді басып алып, аймақтың ішкі бөлігін, Каенге жиналатын басты жолдарды және Одон мен Орн өзендеріндегі өткелдерді бақылауға тиіс болды.

Германияның стратегиясы

Фельдмаршал Эрвин Роммель мен фельдмаршал Герд фон Рундштедт, Обербефелсхабер Батыс (ОБ Батыс, Жоғарғы қолбасшы Батыс) шабуылды жеңу үшін қажетті әдістер туралы келіспеді, бұл панцер дивизияларын орналастыру туралы дауға әкелді, резервтің басты бөлігі ішкі аймақта сақталды. Рундштедт одақтастардың басты күшін анықтағанға дейін мобильді күштерді артта ұстап тұруды жоспарлады. Одақтастар жағалаудан әрі қарай жеңіліп, континенттен ығыстырылуы керек еді. 1943 жылғы қарашада батыстағы бронетанкті күштерді даярлау үшін құрылған Panzergruppe West штабының командирі генерал Лео Гейр фон Швеппенбург, Анцио плацдармына қарсы шабуылдар кезінде одақтастардың теңіз артиллериясының тәжірибесіне сүйене отырып, Рундштедтпен келісті (1944 жылғы қаңтар-ақпан). Роммель Солтүстік Африкада Люфтваффе әуедегі басымдығын жоғалтқан, ал Шығыс майданда тәжірибе алған генералдар одақтастардың әуе күшінің әсерін төмен бағалапты деп ойлады. Резервтік күштердің шабуыл аймағына жылжуына шабуыл жасау оларды тежеп, шабуылды жеңуге кедерілдіретін еді; тек қону кезеңінде жылдам қарсы шабуыл жасау ғана табысқа жеткізе алатын, сондықтан панцер дивизиялары осы тактика үшін жағалауға жақын болуы керек еді. Рундштедт пен Гейр панцер дивизияларының сөзсіз таралуын алаңдатумен қарады және одақтастардың теңіз артиллериясы мен әуе шабуылынан панцер дивизияларының жұқа қорғаныс шебі жойылды деп ойлады. 1944 жылғы сәуірде Гитлер 21-ші, 2-ші және 116-шы панцер дивизияларын Heeresgruppe B (Армия тобы B) бағынысына берді, 2-ші SS, 9-шы және 11-ші панцер дивизиялары Heeresgruppe G (Армия тобы G, генерал-полковник Йоханнес Бласковиц) бағынысына өтті, ал 1-ші SS, 12-ші SS, 17-ші SS панцер-гренадиерлік және Panzer Lehr дивизиялары Oberkommando der Wehrmacht (ОКВ, Қарулы күштердің жоғарғы командасы) арқылы оның бағынысына түсті. Батыс командирлеріне таңылған компромисс орталық резервтің Рундштедт қалаған жылдамдық пен күшін қамтамасыз етуге жеткіліксіз екенін, ал Роммельге шабуыл басталғанда оны жеңуге қажетті жағалауға жақын жеткіліксіз панцер дивизиялары бар екенін көрсетті. Рундштедт пен Роммель ОКВ резервіне алынған дивизиялардың бақылауын жоғалтты, Роммель оларды өзінің қорғаныс стратегиясы үшін қажет деп санады, және ол 21-ші, 2-ші және 116-шы панцер дивизияларын Шельдадан Луараға дейін таратуға мәжбүр болды. 1944 жылғы көктемде Гитлер Нормандияны одақтастардың екінші мақсаты ретінде қосып, OB West-те шамамен 850 000 сарбаз және 1552 танкпен 60 дивизия болды. B армиялық тобы жағалауды қорғау үшін 35 дивизияға ие болды. Жаяу әскер дивизияларының жартысы кішкентай жағалау қорғаныс немесе оқу құралымдары болды, ал жаяу әскер дивизияларының тек шамамен төрттен бірі адам және жабдықтармен толық жарақтандырылды. (II SS Panzer Corps (SS Obergruppenführer Paul Hausser) 9-шы SS Panzer Division Hohenstaufen және 10-шы SS Panzer Division Frundsberg-пен бірге сәуірде Польшаға жіберілді, бірақ 12 маусымда қайтарылып алынды.)

Атлантикалық қабырға

Батыс майданының неміс қорғанысына басшылықты Гитлер ОКВ арқылы жүргізді. 1940 жылдан бастап порттарды нығайту жұмыстары жүргізілді; 19 тамыз күні 1942 жылы Диппе шабуылының жеңілуі, бар болғаны 600 адамдық шығынмен, бекіністердің қорғаныс мәнін көрсетті. 1942 жылдың наурыз айында Гитлер 40-шы директиваны шығарды, онда жау әскерін жағаға қонуға немесе жағалауға жеткенше жеңуді талап етті; 1943 жылдың қарашасында Гитлер Батыс Еуропаның қорғанысын күшейту үшін 51-ші директиваны қосты. Роммель Италиядан жағалау қорғанысын тексеру үшін жіберілді, содан кейін Heeresgruppe B Италиядан Антверпеннен Орнаға дейін орналасқан 15-ші армияға (генерал Ханс фон Салмут) және Орнадан Луараға дейін орналасқан 7-ші армияға (генерал Фридрих Доллман) басшылық етуге жіберілді, бірақ олардың құзыреті жағалау бойындағы тар жолақпен ғана шектелді. Оңтүстікке қарай, Heeresgruppe G француз Атлантика және Жерорта теңізі жағалауларында 1-ші және 19-шы армияларға басшылық етті. Рундштедт ішкі аймақтардағы күштерге басшылық етті, бірақ танк пен танк-гренадерлік дивизиялардың басқаруы ОКВ мен екі армия тобы арасында бөлінді, Рундштедт тек Heeresgruppe G құрамындағы үш дивизияға басшылық ету құқығын сақтап қалды. Organisation Todt ұйымының азаматтық жұмысшылары мен әскерлер Widerstandsnester (қарсылық ошақтары) негізінде, бір-бірін жабатын атыс алаңдарымен жабдықталған, Stützpunkte (бекініс нүктелері) және Stützpunktgruppen (бекініс нүктелері топтары) құрастырды. Жағажайларда кедергілер мен танкіге қарсы орлар салынды, сондай-ақ көптеген нақты және жалған миналар орнатылды, бұл 1941 жылдан бері орнатылған миналардың санын үш есеге арттырды. 1943 жылдың соңына қарай шамамен 8500 бекініс салынды, ал 6 маусымға дейін солтүстік Францияда тағы 12247 бекініс салынды. Артиллериялық позициялар өзгертіліп, одақтастардың әуе барлауын жаңылыстыру үшін жалған позициялар қазылды.

Нормандия жағалауы

Нормандия (Кальвадос) жағалауында кең жағажайлар, кішкентай порстар бар және Шербург портына жақын орналасқан. Каеннен солтүстікке қарай Орн сағасы мен Ароманш аралығында, рифтерден басқа, үлкен кемелердің жағалауға жақындауына кедергі келтірмейтін жерлер бар. 1944 жылы Сенадан Шербургке дейінгі аймақ алты неміс дивизиясымен, төрті – жағалау қорғанысы дивизиясы (толық емес құрамында), 21-ші танк дивизиясының (генерал-лейтенант Эдгар Фойтингер) қолдауымен бекітілген. Sword жағалауында маусым айына дейін 522 «кірпіш», 267 тірек, 76 ағаш пандус және 46 Cointet элементі орнатылды, әрбір кедергі болаттан, ағаштан және бетоннан жасалған; кедергілердің көпшілігі миналармен немесе танкке қарсы гранаталармен жабдықталды, шамамен жағажайдың әр метріне жарылғыш заттардан жасалған. Жағажайға жақын үйлер бекітілді, ал Франсвилл мен Орн сағасындағы Рива Беллада Stüzpunktgruppen құрылды. Мервиллде темір және бетонды нығайтуларда төрт 75 мм-лік артиллериялық батареясы, ал Уистремнен оңтүстікке қарай 155 мм-лік артиллериялық батареясы орналастырылды. Рива Белладан Корсеулльдегі Stüzpunkt-ке дейінгі жағалау бойында, теңіздік қабырға мен құмды төбелерде тоғыз қарсылық ұясы (WN, Widerstandsnester) салынды. Көптеген WN бетоннан жасалған, бомбалау мен ауыр артиллериялық оқ жаудырылғанда зардап шекпеу үшін, және жағажай бойында оқ атуға мүмкіндік беретіндей орналасқан. Ұяларда пулеметтер, минометтер және гарнизонды қорғау үшін үлкен бетон бункерлері болды. Екінші, үздіксіз қорғаныс позициясы болмады, бірақ жауынгерлік және танкке қарсы артиллерия жағалаудың ішкі жағында орналастырылды, ал жылдам әрекет ететін резервтер келгенше, жаяу әскер резервтері ауылдарда орналастырылды. 716-шы жаяу әскер дивизиясы (генерал-лейтенант Вильгельм Рихтер), 1944 жылдың басында екі полктан тұратын дивизия, шамамен 9 343 адамға дейін жетті, оған 1716-шы артиллерия полкі, француз және орыс артиллериялық қаруларынан тұратын бес артиллериялық батареясы және танкке қарсы ротасы қарастырылды. 1944 жылдың басында дивизия Le Hamel-ден Merville Franceville Plage-ге дейінгі неміс қорғанысын төрт секторға бөліп, 13 400 мина орналастырды (олардың шамамен жартысы детонаторлардағы коррозиядан пайдасыз болды). Шабуылға бірнеше апта қалғанда дивизияда 726 және 736 гренадер полктерінде 7 771 адам болды, әр полкте үш батальон, 96 пулемет, он бір 50 мм миномет, он үш 80 мм миномет, сондай-ақ негізінен поляктардан құралған, нашар даярланған Ostbattaillon, екінші танкке қарсы рота және бірнеше танкке қарсы батареялар болды. 21-ші танк дивизиясы мамыр айында Каенге көшірілді, 146 танкысы мен 50 шабуылдық зеңбірегін қаланың оңтүстігіне, екі танк-гренадер батальонын Орнның солтүстігіне, ал артиллериясын жағалауға, 716-шы жаяу әскер дивизиясының қорғанысын күшейту үшін орналастырды.

І корпустың жоспары

D күні таң атпастан бұрын, 6-шы әуе десант дивизиясы, 1-ші канадтық парашюттік батальонымен бірге «Тонга» операциясын жүргізуге тиіс болды. Дивизияның міндеті – Каен каналы мен Орн өзенінің төменгі Орн өзеніндегі көпірлерін күшпен басып алу, өзеннің шығыс жағында плацдарм құру және неміс контршабуылының алдын алу еді. I корпус (генерал-лейтенант Джон Крокер) 3-ші канадтық жаяу әскер дивизиясымен (генерал-майор Род Келлер) және 2-ші канадтық бронетанктік бригадасымен бірге батысқа қарай «Джуно» жағалауына десанттауға, оңтүстікке қарай Каен-Байе жолын Каеннің солтүстік-батысына қарай, Карпикеге дейін кесіп тастауға тиіс болды. 3-ші жаяу әскер дивизиясы (генерал-майор Том Ренни) мен 27-ші бронетанктік бригада «Сворд» жағалауына десанттауға және тікелей Каенге шабуыл жасауға тиіс болды. Егер Каен алғашқы әрекетте басып алынса, I корпус Фалез жолындағы оңтүстікке қарайғы биік жерді басып алатын еді; егер неміс қорғаушылары бұл әрекетті сәтсіздікке ұшыратса, корпус қала төңірегінде қорғаныс шебін нығайтатын еді. Егер Каен D күні басып алынбаса, 51-ші (Гайленд) дивизиясы мен 4-ші бронетанктік бригада десантталып, шабуылдаушыларға 3-4 күннен кейін күш қосылғаннан кейін «Смок» операциясын бастау жоспарланған еді. «Жабайы сұлы» операциясы – бұл Каеннен батысқа қарай неміс әскерлерінің шегінуіне мүмкіндік беруді болдырмау үшін, ХХХ корпус пен 1-ші әуе десант дивизиясы үшін басып кіруге дейін жасалған тағы бір жоспар. Десант операциясы одақтас әскери-стратегиялық бомбалаушыларымен, теңіз кемелерімен жағажайларға ракеталық және артиллериялық оқтармен «шашыратылып» ішкі қорғаныстың бомбалауымен қолдау көрсетілді.

D-күн, 6 маусым

Әскери-теңіз шабуылдары мен одақтас әуе күштерінің бомбалауы неміс жағалау қорғанысына күтілгендей зиян келтірмеді, соның салдарынан одақтас жаяу әскері, инженерлер мен танктер көптеген жерлерде алға өтуге күш салуға мәжбүр болды. 3-ші канадтық жаяу әскер дивизиясы Корсеуллді басып алу үшін 7-ші канадтық жаяу әскер бригадасымен бірге Джуноға түсті, бірақ бұл түстен кейін ғана мүмкін болды. 8-ші канадтық жаяу әскер бригадасының Берньер және Сент-Обин-сюр-Мерге жасаған шабуылы неміс тарапынан қатты қарсылыққа ұшырады, ал 9-шы канадтық жаяу әскер бригадасы үдеудің қалыптыдан биік және жылдам болғанына байланысты ілесіп келді, бұл жағажайды тарытып, жағажайдың шығу жерлеріндегі көлік кептелісін нашарлатты. Канадтықтардың сол жағында 8-ші жаяу әскер бригадасы Орн өткелдерінде 6-шы әуе десант дивизиясымен қосылу үшін 1-ші арнайы қызмет бригадасымен бірге сол (солтүстік) жақтан жағаға түсті. Неміс командирлерін алаңдатқан нашар ауа райы сонымен қатар күтпегендей желдің жылдамдығын арттырып, кедергілерді жауып, жағажайларды су сызығынан теңіз қабырғасына дейінгі тар жолаққа дейін қысқартты, бұл соңынан күштердің түсуін кешіктірді; Қилыстардың ені әдеттегідей емес, тек қысқарды. Британдықтар жағажайдағы курорттар мен виллаларды басып алу үшін алға жылжуда, басылмаған неміс пулемет ұяларынан атылған оқтар жағажайды шарпыды. Ла Брештегі неміс бекінісі сағат 10:00-ге дейін қарсылық көрсетті, бірақ сағат 10:30-ға дейін британдық және канадтық дивизиялары он бес жаяу әскер батальонын, бес командос бөлімін, жеті бронетанкілік полк, екі Корольдік теңіз жаяу әскерінің бронетанкілік қолдау полкі, тоғыз далалық артиллерия полкі және екі инженерлік полк жағажайға түсірді. Түске қарай, кейінгі бригадалар жағаға жетті және неміс артиллериясының ауыр бомбалауы астында жағажайдың шығу жерлеріндегі көлік кептелісінен өтіп, ішкі аймаққа қарай ілгерілеуді бастады. Одақтастар күткеннен неміс жауабы баяу болды, себебі 6 маусымдағы түсу туралы шешім неміс командирлерін дайынсыз басып алды. Таңертең неміс 15-ші армиясының штабына жеткен хабарлар ең жоғары дабыл деңгейін (2-деңгейлі дабыл) жариялауға әкелді, бірақ 7-ші армия штабында, мүмкін террористік шабуылдардан басқа, жарияланбады. Көптеген жоғары шенді офицерлер болмады, және тек парашютистердің түсіп жатқаны анықталғаннан кейін 7-ші армия дабыл жариялады; неміс әскерлері бекер ізденіске шықты және жалған парашютистерді тапты. Сағат 6:00-де Рундштедт шабуылды тойтару үшін I СС танк корпусын басқару құқығын сұрады, бірақ оны алуға он сағат кетті. Неміс тактикалық жауабы қатаң болды және Кальвадос жағалауындағы әскерлер көптеген жерлерде табандылықпен шайқасты. 3-ші жаяу әскер дивизиясы Германвилл, Уистрем және Коллевиллде 716-шы дивизияға қарсы жылдам ілгерілеуді жасады, бірақ Даимлер, Хиллман, Моррис және Ровердегі бекіністерде одан әрі ішкі аймаққа қарай кешіктірілді. Хиллман Каенге қарай оңтүстікке қарай жолды бақылап тұрды және өте шебер қорғалған және маскировкаланған, оның көлемі мен орналасуы таң қалдырды. Морис сағат 13:00-де берілді, бірақ Хиллман келесі күні таңға дейін қарсылық көрсетті және Каенге қарай шабуылға арналған күштердің бір бөлігін сіңіріп алды, ал басқа әскерлер мен танктер жағажайдың шығу жерлерінде әлі де кептелісте тұрды. Хиллман үшін болған шайқас 8-ші және 185-ші жаяу әскер бригадаларының ілгерілеуін кешіктірді және 21-ші танк дивизиясының жаяу әскеріне Орнның екі жағында 6-шы әуе десант дивизиясына қарсы қарсы шабуылдарын тоқтатуға, 3-ші жаяу әскер дивизиясына қарсы батыс жағына шоғырлануға уақыт берді, әуеден анықталған және шабуылға түскеніне қарамастан.

"Перч" операциясы (10-14 маусым)

Перч операциясының мақсаты Каеннің оңтүстік-шығысында XXX корпусының шабуылдау қаупін туғызу болды, соның нәтижесінде 50-ші (Нортумбрия) жаяу әскер дивизиясы Тилли-сюр-Сеуллге баратын жолды басып алды. 7-ші бронетанкті дивизия содан кейін Монт-Пинсонға қарай шабуылды бастауға тиіс болды. 9 маусымда Монтгомери Каенді қысқышпен (тістемен) басып алуға бұйрық берді. Шабуылдың шығыс жағы I корпус пен 51-ші (Highland) жаяу әскер дивизиясынан тұратын болды, олар Орн көпірінен өтіп, Каньға, Каеннің оңтүстік-шығысына қарай шабуыл жасауға тиіс еді. XXX корпусы қысқыштың батыс жағын құрайтын болды; 7-ші бронетанкті дивизия оңтүстік-шығысқа қарай жылжып, Одон өзенін кесіп өтіп, Эврси мен 112-ші биіктікті басып алуға тиіс еді. XXX корпусы Тилли-сюр-Сеуллге Панцер-Лер дивизиясы мен 12-ші СС Панцер дивизиясының бір бөлігіне шабуыл жасады, олар екі тараптан көптеген шығындарға ұшырағанына қарамастан Тиллиді ұстап тұрды. I корпусының позицияға жақындауына Ла-Манш каналының жағдайы кедерілді, себебі қосымша дивизиялардың келуі баяулады, ал шабуыл 12 маусымға дейін кешіктірілді. 51-ші таулық дивизия 21-ші танк дивизиясына шабуыл жасады, бірақ олардың қорғанысы қатаң болды, және 13 маусымда Каеннің шығысындағы шабуыл тоқтатылды. XXX корпусының оң жақ флангында 352-ші жаяу әскер дивизиясы 50-ші Нортумбрия дивизиясы мен 1-ші АҚШ дивизиясы тарапынан жеңіліске ұшырады және оның қалдықтары оңтүстікке қашуға мәжбүр болды, бұл неміс майданында олқылық тудырды. Демпси 7-ші бронетанкті дивизияға осы мүмкіндікті пайдаланып, Виллерс-Бокажды басып алып, Панцер-Лер дивизиясының батыс флангына ілгерілеуді бұйырды. Виллерс-Бокаж шайқасынан кейін позицияны ұстау мүмкін емес деп шешілді және 7-ші бронетанкті дивизия 14 маусымда кері шегінді. Дивизия 33-ші бронетанкті бригадасымен күшейтілді, бұл тағы бір қосымша күш, шабуылды қайта бастауға дайын болды, бірақ 19 маусымда Англия арналында қатты дауыл болды, ол Мулбери портына зақым келтірді және күшейту мен жабдықтауды түсіруді одан әрі кешіктірді.

Эпсом операциясы (26-30 маусым)

25 маусымда XXX корпусы (49-шы (Батыс атты жаяу әскер) дивизиясы, 50-ші (Нортумбриан) жаяу әскер дивизиясы және 8-ші бронетанкті бригада) «Мартлет» операциясын бастады. Бұл шабуыл, Екінші армияның негізгі күш-жігері «Эпсом» операциясының алғы шарты ретінде, Раурей ауылы мен шұңқылын, Фонтенэй-ле-Песнель, Тессел-Бреттевиль және Ювиньиді басып алуға бағытталған. Британдықтарға қарсы 3-ші батальон, 26-шы СС танк-гренадерлік полкі және 12-ші СС танк дивизиясының 12-ші СС танк полкінің бөлімдері тұрды; екеуі де алдыңғы апталардағы шайқастарда әлсіреген, бірақ жақсы бекініп алған. Күннің соңына қарай британдықтар Вендес маңындағы ормандарға және Фонтенэй-ле-Песнельдің оңтүстігіне жетті; немістер Раурейді және шұңқылдың шамамен жартысын ұстады. Келесі күні Тессел-Бреттевиль британдықтар тарапынан басып алынды, бірақ кейін қарсы шабуыл нәтижесінде қайта қолдан шығарылды. Түнде күш-жабдықтар оң жақ фланқтағы Вендес маңында орналасқан «Панцер Лер» дивизиясына жетті. 27 маусымда британдықтар Тессел-Бреттевиль орманын және Раурейді басып алды, бірақ «Эпсом» операциясы кезінде Раурей шұңқылындағы шайқас жалғасты. «Эпсом» операциясы 26 маусымда Каеннің оңтүстігіндегі биік жерді, Бреттевиль-сюр-Лайз маңындағы жаңадан келген VIII корпусымен басып алу үшін басталды. Операцияны 736 артиллериялық қару, Корольдік теңіз күштері, жақыннан қолдау көрсеткен әуе күштері және 250 RAF ауыр бомбардировщиктерінің алдын ала бомбалауымен қолдады. (Операцияның басталуына арналған бомбалау Ұлыбританиядағы нашар ауа райына байланысты тоқтатылды.) I және XXX корпустары да «Эпсомды» қолдауға тиіс болды, бірақ жабдықтар мен күштерді жеткізудегі кешігу олардың рөлін азайтты. 15-ші (Шотландия) жаяу әскер дивизиясы мен 31-ші танк бригадасы тұрақты түрде алға жылжыды және бірінші күнінің соңына қарай флангтардағы кейбір учаскелерді қоспағанда, неміс аванпостының көп бөлігін басып алды. Келесі екі күнде Одон өзенінен өтпелі бекініс алынды және оны кеңейту үшін 43-ші (Уэссекс) жаяу әскер дивизиясының айналасындағы тактикалық маңызы бар нүктелерді басып алу және оны алға жылжыту бойынша жұмыстар жүргізілді. I СС танк корпусы мен II СС танк корпусының неміс қарсы шабуылдары 30 маусымға қарай өзеннен кейбір британдық позицияларынан шегінуге әкелді. VIII корпусы алға жылжыды, соңғы резервтерін пайдаланып, немістер британдық шабуылды тоқтату арқылы қымбат тұсқан жеңіске жетті. Неміс тарапынан одақтас әскерлеріне қарсы қарсы шабуыл жасау мүмкін болмады және неміс бронетанкті күштерін АҚШ-тың бірінші армиясына қарсы қайта орналастыруға немесе резервке жіберуге болмады. 26-30 маусым аралығында операция кезінде Екінші армия 4078-ге дейін адам шығынына ұшырады. VIII корпусы 470 адамын қаза қылды, 2187 адам жараланды және 706 адам жоғалып кетті. 1 шілдеде тағы 488 адам қаза тауып, жараланды, ал 227 адам із-түзсіз жоғалып кетті. Неміс армиясы 3000-нан астам адамын және 126 танкін жоғалтты. Каен маңындағы Карпике әуежайы 3-ші канадтық жаяу әскер дивизиясы үшін D күніндегі мақсат болған, бірақ 12-ші СС танк дивизиясы бірінші болып келді және әуежайдың айналасындағы бетонды қорғаныштарды, пулемет мұнараларын, туннельдерді, танкіге қарсы және 20 мм-лік зениттік қаруларды, сондай-ақ миналық далалар мен сым тораптарын басып алды. «Эпсом» операциясы кезінде канадтық операция әскерлерді түсірудегі кешігулерге байланысты кейінге қалдырылды. «Виндзор» операциясы үшін 8-ші канадтық жаяу әскер бригадасы күшейтілді. Канадтықтар 5 шілдеде француздық қарсылық күштерінің көмегімен Карпике ауылын басып алды және үш күннен кейін бірнеше неміс қарсы шабуылдарын тойтарып, «Шарнвуд» операциясы кезінде әуежайды және көрші ауылдарды басып алды. Келлер «Виндзор» операциясы үшін екі бригаданы пайдаланбағаны және егжей-тегжейлі жоспарлауды 8-ші бригаданың бригадирі Блэкадерге тапсырғаны үшін қатты сынға ұшырады.

Шарнвуд операциясы (8-11 шілде)

I корпустың үш жаяу әскер дивизиясы мен үш броньды бригадасы Каен арқылы оңтүстікке қарай Орне өзеніне шабуыл жасап, өзеннің оңтүстігіндегі Каен аудандарындағы көпір басып алуы керек еді. Қарулы колонна қала арқылы жылжуға дайындалды. Жеңісті пайдаланып, оңтүстік Каен арқылы Верриер және Бургебус жоталарына қарай өрлеу үшін көпірлерге асығып, Екінші армияның Фалаизға қарай жылжуына жол ашты. Жаңа тактикалар қолданылды, соның ішінде ағылшын-канадтықтардың алға жылжуына көмектесу және неміс күштерінің шайқасқа жетуіне немесе кері шегінуіне жол бермеу үшін одақтастардың стратегиялық бомбалаушыларының дайындық бомбалауы. Неміс қорғанысын басып алу екінші реттік мәселе болды; жақын қолдау ұшақтары мен 656 қару шабуылға қолдау көрсетті. 7 шілде күні кешке қалаға бомбалар төгілді. Өз әскерлеріне шабуыл жасамау үшін сақтықпен жоспарлау салдарынан бомбалар неміс қорғанысынан гөрі қалаға көбірек түсті. Жердегі шабуыл 8 шілде күні таңғы сағат 4:30-да басталды, оған артиллериялық ешкімге көрінбейтін ату қолдау көрсетті. Кешке қарай I корпус Каеннің шетіне жетті, ал немістер ауыр қаруларын және 16-шы Люфтваффе далалық дивизиясының қалдықтарын Каеннің оңтүстігіне қайтаруға кірісті. 12-ші СС танк дивизиясының қалдықтары артқы күзде соғысып, содан кейін Орна арқылы кері шегінді. 12-ші СС танк дивизиясы түнде шегінді; 9 шілдеде британдық және канадтық барлаушылары қалаға кірді, ал канадтықтар Карпике әуежайын басып алды. Түске қарай одақтастардың жаяу әскері Орнаның солтүстік жағалауына жетті. Кейбір көпірлер зақымдалмады, бірақ қираған үйінділермен жабылды және оңтүстік жағалаудағы неміс әскерлері қарсы шабуылға дайын тұрды. Соғыстан кейін "Тұрған үйлерде француз азаматтары біз қаланы алғанымызды түсінгенде, өмір баяу қозғала бастады. Олар үйлерінен шарап құйылған тостағандар мен бөтелкелерді алып, жүгіріп шықты". "Юпитер" операциясы, 43-ші (Уэссекс) жаяу әскер дивизиясы мен 4-ші бронетанкті бригаданың VIII корпусының шабуылы 10 шілдеде Чарнвудтан кейін немістердің ықтимал шегінуін жалғастыру үшін басталды. Немістердің бес жаяу әскер батальоны, екі "Тигр" жасағы, екі "Штурмгешютц" ротасы және "Небельверферлер", көбінесе 10-шы СС танк дивизиясынан, сондай-ақ 9-шы және 12-ші СС танк дивизияларының бөлімдері болды. Шабуылдың мақсаты Барон-сюр-Одон, Фонтейн-Этупфур, Шато-де-Фонтейн ауылдарын басып алу және таңғы сағат 9-ға дейін 112-ші төбені қайта басып алу болды. Бірінші кезеңнен кейін 112-ші төбедегі позициялар Этервиль, Мальто және Орна өзеніне дейінгі аймақты жабуы керек еді. Шабуылға дейін минометтер мен 100-ден астам далалық қарулармен бомбалау жүргізілді. Шабуыл теңіз бомбалауынан, әуе шабуылынан және артиллериялық оттан кейін басталды, бірақ 102-ші ауыр СС танк бөлімінің "Тигр" танктері британдық "Черчилль" және "Шерман" танктерінен артық қашықтықтағы нысаналарды атты. Ешбір тарап 112-ші төбені ұстай алмады, оның жоғарғы бөлігі бейтарап аймақта қалды. Жақын маңдағы бірнеше ауылдар басып алынды және 9-шы СС танк дивизиясы резервтен шабуылды тоқтату үшін жіберілді, бұл одақтастардың операциялық мақсатына қол жеткізді.

Гудвуд операциясы

18 шілдеде VIII корпус «Гудвуд» операциясын бастады, онда үш броньды дивизия неміс бақылауындағы Бургебус қырқасына және Бреттевиль-сюр-Лайз мен Вимон арасындағы аймаққа шабуыл жасады, мақсаты – немістерді қымбатқа түсетін қарсы шабуылдарға броньдық резервтерін жұмылдыруға мәжбүрлеу. «Гудвудтан» батысқа қарай екінші Одон шайқасы болды, онда XXX және XII корпус шабуыл жасады, немістерге шығын келтіру және «Panzergruppe West» тобының назарын көпірдің шығыс жағына аудару үшін. 18 шілдеде I корпус ауылдарды қорғау және VIII корпустың шығыс фланғын нығайту үшін алға жылды. Батыс флангда II канад корпусы «Атлантика» операциясын жүргізіп, Орнаның оңтүстігіндегі Каендегі неміс әскерінің қалған бекіністерін басып алды. Немістер британдықтардың Бургебус қырқасына жеткенін тоқтата алды, бірақ шабуылдың күші мен алдын алағы бомбалаудан қатты әсер көрді. Немістердің Каеннің оңтүстігіндегі кең аумақты ұстап тұруға жеткілікті күші болмады. Оңтүстік жағалаудағы қала маңындағы аудандар канадтықтар «Атлантика» операциясы барысында басып алды, ал британдықтар Каеннің шығысына қарай жылжып, қаланың оңтүстігіндегі біршама аумақты бақылауға алды. Бұл шабуыл немістердің шығыс флангдағы одақтастардың қауіпті ең жоғары екені туралы пікірін күшейтті, сондықтан шығысқа қарай қосымша бөлімдер жіберілді, соның ішінде Камон маңындағы 2-ші танк дивизиясының қалған жылдам әрекет ете алатын бөлімдері де. Блюменсон британдықтардың 4000-нан астам салдатының қаза болғанын және шамамен 500 танкты жоғалтқанын жазды, бұл Франциядағы британдық танк паркінің 36 пайызына жуық. Бакли 2004 жылы «Гудвуд – кемшіліктері көп, нашар орындалған және сәттілікке жету мүмкіндігі аз жоспар» деген пікір білдірді. «Гудвуд» жоспары «маневр жасау кеңістігі тұрғысынан броньды қолдануды дұрыс түсінбегенін» және «Гудвудтағы британдық бронь үшін тактикалық мәселелер маңызды және алаңдатарлық болғанын» көрсетті. Бакли 2014 жылы «Гудвуд» және «Атлантика» операцияларында ағылшын-канад әскерлерінің 5500 салдаты зардап шеккенін, 400-ге жуық танк жойылғанын, бірақ неміс броньдық бөлімдері жоспарланғандай Каен маңында тұтқындалғанын айтты. 25 шілдеде Екінші армияға қарсы 600 танк (барлық «Тигр» бөлімдері қоса алғанда) және АҚШ Бірінші армиясына қарсы 150 танк тұрды. Неміс әскері жойылмады, бірақ неміс қолбасшылары үмітін үзді.

Атлантика операциясы

Ұрыс кезінде I СС танк корпусы 27,43 метрлік Verrières қырқасын негізгі бекініске айналдырып, оны жүздеген қару-жарақ, танк, "Небельверфер" реактивтік минометтері, минометтер және үш дивизияға дейінгі жаяу әскермен қорғады. 18 шілдеде "Атлантика" операциясы "Гудвудтан" 45 минут кейін басталды, ал 2-ші канадалық жаяу әскер дивизиясы танк қолдауымен Гибервильді және Каен қаласының өнеркәсіптік аймақтарындағы Коломбель мен Восельді Орна өзенінен оңтүстікке қарай басып алды. Түстен кейін екі рота өзеннен өтіп, 5-ші канадалық жаяу әскер бригадасы оңтүстікке қарай Сент-Андре-сюр-Орнеге қарай жылжыды. Оңтүстік жағалауды бақылауға алғаннан кейін, 4-ші және 6-шы канадалық жаяу әскер бригадалары екінші кезеңге, яғни Verrières қырқасына (британдықтардың атауымен – Бургёбюс қырқасы) шабуылға дайындалды. 19 шілдеде Кормельс 7-ші бронетанкті дивизиямен бірлесіп алынды, ал 5-ші канадалық бригада 67-ші белестің шығыс беткейін (Ифс ауылы) басып алды. 1-ші СС танк дивизиясы мен 272-ші жаяу әскер дивизиясы қарсы шабуыл жасады, бірақ олардың шабуылы тойтарылды. 20 шілдеде Оңтүстік Саскачеван полкі, Канаданың "Камерон таушықтары" және 27-ші бронетанкті полк (Шербрук фюзилер полкі), "Хокер Тайфун" ұшақтарының қолдауымен қырқаға шабуыл жасады. "Камерон таушықтары" Сент-Андре-сюр-Орнеге шабуыл жасады, бірақ олардың шабуылы кері қайтарылды. Күшті жаңбыр танктер мен жаяу әскердің қозғалысын тоқтатты, ал ұшақтар да ұшуға жарамсыз болды. Оңтүстік Саскачеван полкі 282 адамдық шығынға ұшырады. Төрт танк дивизиясының шайқас топтары қарсы шабуыл жасап, канадалықтарды бастапқы позицияларынан шегіндірді. Эссекс Шотланд полкі шамамен 300 адамдық шығынға ұшырады. 21 шілдеде Симондс Канаданың "Қара күзет" (Royal Highland Regiment) және Калгари Highlanders полктеріне Verrières қырқасы бойындағы майданды тұрақтандыруды бұйырды. Екі батальон мен 3-ші канадалық жаяу әскер дивизиясы екі СС танк дивизиясының қарсы шабуылдарын қымбатқа түсетін қорғаныс шайқастарында жеңді.

Көктем операциясы

25 шілдеде II Канада корпусы батыстағы американдық «Кобра» операциясымен бір мезгілде Верриер (Бургебус) жотасында «Жаз» операциясын жүргізді. Операцияның мақсаты жота мен оңтүстік беткейдегі ауылдарды басып алу болды. Жотадағы неміс қорғанысы және бронетранспортты қарсы шабуылдары канадалық жаяу әскері мен танктерге ауыр шығын келтірді, ал шабуыл күнінің соңында «тез күйреп» қалды.

Жер бедері

Бадси жазғандай, шайқас туралы есептер жер бедері мен ауа райының әсерін көрсетеді, бірақ содан кейін одақтас командирлеріне толыққанды баға береді, күмәнді ауа райында 6 маусымда іс-қимылға түсу туралы шешім қабылдағаны үшін Эйзенхауэрді мақтайды. Монтгомериге D күнінің барлық мақсаттарын орындамағаны үшін кінә тағылады, ауа райының маңыздылығы ескерілмейді, бірақ осы ауа райының салдарынан барлық әуе десанттары шашырап кетті және барлық десант күштері өз жағалауларынан шығысқа қарай ығысты. Sword жағалауының тарлығы 3-ші жаяу әскер дивизиясын бес бригаданы тізбектей түсіруге мәжбүр етті, ал 50-ші (Нортумбриан) және 3-ші канадтық дивизиялары Gold және Juno жағалауларына бір уақытта екі бригададан түсіре алды. Жағалаудың кеңдігіне қарамастан, 51-ші (Highland) дивизиясының барлық бөлімдері D+7 (8 маусым) күні ғана жағаға жетті. Көмекші күштердің келуінің баяу болуы D күнінен кейін одақтастардың ішкі аймаққа ілгерілеуінің сипатын анықтауда маңызды рөл атқарды. Одақтастар шабуыл күшін 12-24 сағат бұрын анықталатынына сенген, бірақ одақтастардың күтпеген шабуылы неміс командирлері арасындағы танк дивизияларын орналастыру туралы дауды тоқтатты және одақтастардың сәтсіздіктеріне қатысты сынды перспективаға енгізді.

Шербург қаласы

Бадси жазғандай, шайқастың тарихы одақтастар үшін Чербургтің маңыздылығын мойындайды, ол жабдықтау үшін маңызды логистикалық орталық болды. Кальвадос жағалауына, Котентин түбегіне емес, қону – бұл шартты келісім болды, себебі түбек жері немістерге қорғаныс үстін берді, сондай-ақ Каеннен оңтүстікке қарай әуежайлар үшін аумақ басып алудың маңыздылығы да бар еді. Немістер Чербургті одақтастардың Шверпункті (басты күш саласы) деп есептеді, тіпті одақтастардың Мюлбери порттары салынып жатқанын көргенімен де. 7 маусымда Люфтваффеге одақтас кемелеріне қарсы бар күшін жұмсауға бұйрық берілді, бірақ Люфтфлот 3 жасаған бомбалау және мина қою шабуылдары тиімсіз болды. Heeresgruppe B және 7-армияның бар сақталған құжаттарында Мюлберидің одақтастарды Чербургті жылдам басып алу қажеттілігінен босатқаны туралы түсінік жоқ. 14 маусымда Бірінші армия немістерді тағы да таңқалдырып, Котентин түбегі арқылы шабуыл жасады, бірақ портты алу жоспарланған D+16 емес, D+21 күніне дейін созылды, ал шілде айында күтілген көлемнің жартысы ғана түсірілді. Бадсидің сөзіне сүйенсек, Мюлберидің маңыздылығын елемеудің себебі – Германияның жабдықтау есебінен майдан тиімділігіне басымдық беруі және дәстүрлі ойлау Чербургті одақтастардың қону жеріне ең жақын үлкен порт деп есептегені.

Терри Копп, 2003 жыл

«Нормандиядағы канадтықтар» (2003) атты еңбегінде Терри Копп Нормандиядағы канадалықтардың көрсеткен өнері бағаланбай қалғанын және Канада армиясының тактикалық және операциялық шеберлігін жазды. Копп сондай-ақ, немiс әскерлерi қарсылық танытқанмен, қорғаныста шеберлiк көрсетпегенiн, ал одақтастардың оттiк күшiне қарсы олардың тиiмсiздiгi анық болғаннан кейiн де дереу қарсы шабуыл тактикасын ұзақ сақтап келгенiн айтты. Немiс әскерлерi одақтастардың шақыруына жауап бере алмай, одақтастар мүмкiндiктi жоққа шығарғандықтан, бұл тактикалық, операциялық және стратегиялық жетістікке жетті. Копп канада-британдық әскерлердің неміс әскерлерiндегiдей ресми танктық-жаяу әскерiнiң «жауынгерлiк топтар доктринасынан» айырылғаны жөнiнде сынға ұшырағанын және бұл рас екенiн жазды; барлық нәрсеге рұқсат берiлген, броньдық бөлімше командирлерi қолданылатын әдістерді өздері таңдаған, бұл басып алудың алғашқы күндерiнде жылдам қайта ұйымдастыру мен жаңашылдық қажет екенiн көрсеткенде артықшылыққа айналды.

Стивен Бадси, 2006 жыл

2006 жылы Стивен Бадси жазған мақалада Нормандияға шабуыл тарихының «типік» нұсқалары одақтастар мен немістердің пікірталастарын және жоспарларын қамтиды, содан кейін D күні солдаттардың басынан өткендері сипатталады; есептер әдетте жағажайда тоқтап қалады немесе жоғары шенді одақтас командирлердің іс-қимылдарына баға береді. Бес одақтас плацдармының бірігуі алдын ала болжамды нәтиже ретінде қарастырылады, ал кейбір авторлар Кейенді басып алуға кеткен уақытқа наразылық білдіреді. Бадси бұл есептердің 13 маусымға және Виллерс-Бокажда Оберштурмфюрер Майкл Виттманның «таңғажайып, бірақ маңызды өзгерістер енгізілген» ерлігіне секіріп өтетінін жазды. Бұл шайқастың осы баяндамасы жоғары шенді одақтас және неміс офицерлерінің естеліктерінде, сондай-ақ адал штаб офицерлері мен жақтас журналистердің жазбаларында қалыптасқан. Бадси мұндай баяндаманың альтернативті нұсқасын жазуға болатынын айтты, және 7 маусымда Эйзенхауэр, Монтгомери және Брэдли бірдей бұйрық берді: басымдық жағалауға енуден жағажайлардың біріктірілуіне ауыстырылды. Бадси бұл бұйрықтар одақтас командирлерінің бере алатын жалғыз бұйрықтар екенін және келесі бірнеше күнде екі жақтың командирлері оқиғалардың дамуын күтуге мәжбүр болғанын жазды. 12 маусымға дейін одақтастар біртұтас майдан құрғанша, оқиғалар одақтастардың жоспарымен, шабуылдаушы күштердің құрылымы мен дайындығымен, сондай-ақ доктринаның қазіргі заманғы анықтамасын қамтитын әскери және ұлттық «мәдениеттермен» анықталды. Соғыстан кейінгі неміс қорғаныс жоспарларына қатысты пікірталастар Роммельдің жоспарларына, ол танк дивизияларын орналастырудағы келісімге келді, және «Нептун» операциясының күтпеген табысына, ол бұл жоспарларды мәнсіз етті, бағытталды. Бадси 1943 жылдың соңында LXXXIV корпусына қосылған және Ресейде қолданылған қорғаныс жүйесін жақтаған «Шығыс майданының» ветерандары (Осткампфер) арасындағы дау туралы жазды. Жаяу әскер алдыңғы шепте жұқа орналастырылды, бірнеше мың метр артта жаяу әскер мен танкке қарсы позициялармен, ал резервте қарсы шабуылға дайын танк күштері болды. Роммель мен «батыстықтар» одақтастардың қолжетімді атыс күшінің көптігі тереңдікте қорғануды тиімсіз ететінін айтты. «Осткампферлер» ішкі аймақта нығайтылған қорғаныс құрылыстарын қалауды талап етті және жағалаудағы қорғаныс құрылыстарында жұмыс істейтін әскерлердің шаршап, жаттығудан қағылып қалғанына шағымданатын. Роммельге қарамастан, 709-шы және 352-ші жаяу әскер дивизиялары резервтер құрды, ал 352-ші жаяу әскер дивизиясы Bayeux маңында LXXXIV корпусының резерві ретінде үш батальоннан тұратын «Kampfgruppe Meyer» тобын қосты. Жағалаудағы WN желісімен бірге, ішкі жақтағы биік қырқада екінші қорғаныс шебі орналастырылды, онда жағажай қорғанысындағы батальондардың резервтік роталары мен неміс артиллериясының көп бөлігі орналасқан. Жағажайларға жақын жердегі далалық артиллерия топырақ пен ағаштан жасалған бекіністерге қазылды, ал кейбіреулері, әсіресе Свордтың оңтүстік-шығысындағы Мервиллде, болат пен бетоннан салынған. Қорғаныс схемасында Каен-Шербург тас жолы бойында танк резервтерінің желісі болмады, себебі Роммель 1944 жылдың наурыз айында 352-ші жаяу әскер дивизиясын 716-шы жаяу әскер дивизиясының кейбір бөлігін басып алуға жіберді, Бае мен Вир сағасы арасындағы резервті құрбан етті.

Джон Бакли, 2014 жыл

Бакли соғыстан кейін 1944–1945 жылдардағы британдық армияны объективті түрде зерттеуге ықылас болмағанын жазды. Науқанға қатысқан негізгі тұлғалардың бірі, мысалы, Черчилль ("Екінші дүниежүзілік соғыс", 1948–1953 жылдары жарық көрген алты томдық еңбек), "мақтанушылыққа толы" және "өзіне пайда келтіретін" есептер жариялады. Де Гинган 1947 жылы "Жеңіс операциясы" туралы жарияласа, Монтгомери 1958 жылы оған қосылды. Екеуі де армияның өте жақсы өнер көрсеткен, сөзсіз жеңіске жеткен науқанын сипаттады. Екінші дүниежүзілік соғыстың тарихы, британдық ресми тарихтың науқанға арналған томы "Батыстағы жеңіс: Нормандия шайқасы" (авторлары – майор Лайонель Эллис және т.б.), 1962 жылы жарық көргеннен кейін Хьюберт Эссаме тарапынан сынға ұшырады. Эссаме Нормандия шайқасында 214-ші жаяу әскер бригадасын басқарған еді. Оның пікірінше, шындық "Монтидің бағынышты командирлеріне құрмет көрсету үшін" жоққа шығарылған. Бакли бұл томды "бейкүнә және фактілік" деп атады, бірақ мұндай шындықтан алыс есептер жалпыға ортақ емес екенін жазды. "Таудың екінші жағы", "Германияның генералдары: олардың өрлеуі мен құлдырауы, 1939–1945 жылдардағы әскери оқиғалар туралы өз есептерімен" (1948) Б.Х. Лидделл Харт өзінің соғысқа дейінгі идеяларын сіңіріп, ұзақ уақыт бойы қарсы тұрған неміс армиясын бейнеледі. Одақтастар бірінші дүниежүзілік соғыстың ату тактикасын қолданды, ал немістер "жылдамдық пен сергектікке" емес, ресурстардың жетіспеуі мен Гитлердің ақымақтығы салдарынан жеңілді. Лидделл Харт одақтас әскерлерін өз қаруларымен алға жылжуға тырыспағаны үшін, оның орнына артиллерия мен әуе күштерінің күшін пайдалануға тырысқаны үшін сынға алды. 1952 жылы Нормандияда одақтастармен бірге болған австралиялық соғыс тілшісі Честер Уилмот маусым мен шілде айының соңында 21-ші армия тобы штаб-пәтерінде британдық шабуылдар жетіспеген кезде болған алаңдаушылық туралы жазды, оларға көп көмек көрсетілгеніне қарамастан. Вилмот ағылшын сарбаздарының нашар моральдық жағдайы мен агрессияның жетіспеуін көрсету үшін неміс тілінен аударған құжаттарды пайдаланды, бұл британдықтарды пехотаның орнына артиллерия мен әуе көмегін пайдалануға мәжбүр етті. Неміс жеңілістері немістердің жетіспеушілігіне емес, одақтастардың ресурстардағы басымдылығына байланысты болды. Бакли бұл құжаттардың объективті талдау емес, неміс моральін көтеру үшін жасалған пропаганда екенін және неміс армиясындағы жақын шайқасқа баса назар аударғанын жазды. Англо-канадтық қару-жарақ тактикасы көпті пайдаланып, шығындарды шектеуге және немістердің әлсіздігін пайдалануға бағытталған әдіс емес, әлсіздік ретінде қабылданып, түсіндірілді. Кітап өте танымал болды және С.Л.А. Маршаллдың "Отқа қарсы адамдар" (1947) сияқты санды сападан басым көрсету туралы түсінік қалыптасуына көмектесті. АҚШ жаяу әскерлерінің тек 15 пайызы қарсыластарымен тікелей шайқасқа түсті, ал немістердің "аспаздары мен механиктері" де қатысты, бұл неміс армиясының кәсібилігін көрсетті. Маршалл 1944 жылғы немістердің қиын жағдайын ескермеді, ал оның деректері кейіннен күмәнді деп танылды. Салқын соғыс кезінде және НАТО-ның КСРО-ға қарсы жаулық әрекеттерінің қаупі болғанда, әскери сарапшылар теорияны, операцияларды және тактиканы қарастырды. НАТО әскерлері 1943 жылдан бастап одақтастарға қарсы қолданылған неміс әдістері Қызыл Армияға қарсы 1942 жылдың соңында қолданылған британдық шабуыл әдістерінен гөрі тиімді болуы мүмкін деген пікірге келді. Талдаушылар немістердің жасаған қатыгездіктерін ескермеді және теория мен жаттығуларға назар аударды, немістер орталықтандырылған Auftragstaktik (тапсырмалық басқару) жүйесін қолданды деп мәлімдеді. Бакли бұл олардың немістердің "қатыгездігін, қорқыныш сезімін, ашық түрде зиянды нәсілшілдік идеологиясын, жас сарбаздарды қылмыскерлер ретінде қарастыруын, соғыстың соңғы жылындағы зорлық-зомбылық пен үмітсіздік сезімін" ескермегенін айтты. Неміс армиясының тактикалық тиімділігі жақсы дайындық пен дұрыс теориямен қатар осы сипаттамаларға да байланысты болды. Англо-канадтықтар Befehlstaktik (жоғарыдан төменге қарай басқару) жүйесіне тәуелді деп бейнеленді, бұл неміс армиясының жақсы басқарылуын және бейімделу қабілетін түсіндірді. Монтгомери өзінің тәжірибесіз, тек соғысқа шақырылған әскерлерінің қателіктерін болдырмау үшін бағыныштыларына шешім қабылдау құқығын бермеді. Талдаушылар Монтгомеридің басқару стилін сынға алды, өйткені ол бағыныштыларына бастамашылықты қабылдауға мүмкіндік бермеді және шайқас алаңындағы мүмкіндіктерді жіберіп алды, бұл Қызыл Армияға қарсы апатқа әкелуі мүмкін еді. Баклидің айтуынша, неміс әскерінің әдістері туралы көптеген мәліметтер шығыс майданындағы шайқастарды зерттеуден алынған, бірақ 1990 жылдарға дейін неміс куәгерлеріне шектеліп, олардың көпшілігі сандардың жетіспеуі мен Гитлердің араласуын кінәлады. 1944 жылдың маусымынан бастап батыстағы шайқастар зерттелгенде, бұрынғы неміс командирлеріне қайтадан жүгінуге болып, олар одақтастардың артық ресурстарын, Люфтвафенің жеңілісін және Гитлердің кемшіліктерін баса көрсетті. Бұл зерттеулер британдық әдістерге күмән тудырды. Немістердің жылдам маневрлері мен стратегиялық өтімдері (блицкриг) туралы стереотиптер британдықтарды немістерді үлгі алуға тырыспағаны үшін сынға түсірді. 1980 жылдары британдық армияның шайқас далаларына сапарлары британдық тактиканың және операциялық әдістердің нашарлығын көрсетуге бағытталған, тіпті армия тарихшыларының пікіріне қарамастан. Бакли британдық және американдық армиялардың КСРО-ға қарсы соғыс туралы шешімдерін негіздеу үшін соғыстың кейбір аспектілерін таңдап алғанын жазды. 1980 жылдарға қарай британдықтардың баяу, болжамды және американдықтарға тәуелді екені туралы стереотип қалыптасты, бұл неміс армиясының "үстем сарбаздарымен" және оның блицкриг тактикасымен теріс салыстырылды. Бакли 1980 жылдардың басында интерпретациядағы маңызды өзгеріс шайқастың 40 жылдығына арналған жаңа жарияланымдарда болғанын жазды. Карло Д'Эстедің "Нормандиядағы шешім" (1983) кітабында британдықтардың жақын шайқасқа қарсылығы және артиллерияға басымдық беруі туралы тарау бар, бұл операцияларды қиын және немістің қорғаныс әдістеріне осал етті. Монтгомери бағынышты командирлердің бастамасын шектегені үшін айыпталды және соғыстың тарихын өз пайдасына жазуға тырысқаны үшін де кінәландырылды. Д'Эсте бұл нәтижеде науқанның ұзағырақ болуын және көптеген жандардың қаза болуын тудырды, ал тиімді тәсіл жеңіске тезірек жеткізе алатын еді. Д'Эсте өз қорытындыларын Эйзенһуэрдің Бас штаб бастығы болған әуе маршалы Теддердің және Монтгомериге наразы болған генерал-лейтенант Морганның пікірлеріне негіздеді. Монтгомеридің жағымсыз тұлғасы және оның адамдарды ренжіту қабілеті 1950 жылдардағы естелік әдебиетінде қайтадан көрінді, оның Эйзенһуэрді сынауы АҚШ-та жаман қабылданды. Наразылық Монтгомеридің және англо-канадтықтардың қолданған әдістерін одан да мұқият зерттеуге әкелді, әсіресе АҚШ күштерінің техникасымен салыстырғанда. Макс Хэстингстің "Нормандия шайқасы" (1984) кітабында британдық генералдар неміс командирлерімен салыстырылды және олар нашар деп танылды. Хэстингс британдықтардың агрессияның жетіспеуінен де кінәлады, өйткені британдық қоғамның "әскерилік емес сипаты" бар еді. Нормандиядағы немістер "керемет шайқас өнерін" көрсетті және "даңқты" болды, нацистік идеологияның зұлымдығына қарамастан, ал британдықтар баяу және сақты болды, артықшылықтарды пайдалану үшін атуға тым көп сенді. Хэстингс британдық жабдықты да сынға алды, Кромвель және Шерман танктерінің Пантера және Тигр танктеріне қарағанда нашар екенін айтты. Бакли бұл шайқас даласындағы өнімділікті түсіндірудің "техноцентрлік" түсіндірмесі екенін айтты, онда ер адамдар тарихшылары күрделі мәселелерді оңай өлшенетін техникалық өнімділікке дейін төмендетуге тырысты. Бакли Д'Эсте мен Хэстингс британдық армияның баяу, алып құбылысы туралы стереотипті таратуға көп көмектесті, немістердің сергектігі мен шеберлігінен айырылған. Бакли неміс армиясының тамаша бейнесі "жақын шайқас" сияқты тиімділіктің тар анықтамасына негізделгенін жазды.

Қауіпсіздік

12-ші СС танк дивизиясының мүшелері Нормандия шайқасы кезінде Каен қаласының маңында 156 канадалық соғыс тұтқынын атқан. Ле-Месниль-Патри шайқасынан кейін 12-ші СС танк дивизиясының әскерлері шайқастан бері шаршап, ашқан күйде ешкімнің жерінде қаңғып жүрген жеті канадалықты тұтқынға алды. Бұл адамдарды 12-ші СС Пионер батальонының офицері Ле-Месниль-Патриден оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан Муен ауылындағы уақытша штабта тексерді. 14 маусымда 1-ші гусарлық экипаждың екі мүшесі канадалық шепке жетіп, бірнеше канадалық тұтқынның берілгеннен кейін арқасынан атып өлтірілгенін хабарлады. Шамамен сағат 22:00-де бұл адамдар қарулы күзетпен ауылдың шетіне дейін алып келінді. Төрт канадалық тұтқын ату отрядымен атылып өлтірді, ал қалғандары жақыннан басқа атып өлтірді. Арденн аббаттығындағы Каеннің солтүстік-батысында, Виллон-ле-Буйсон маңында 20 канадалық қаза тапты. Аббаттық 8 шілдеде түн ортасында Регина атқыштары басып алды, сарбаздардың денелері қайта жерленді және Бени-сюр-Мер канадалық соғыс зиратында жерленді. Соғыстан кейін Ваффен-СС офицері Курт Мейер азаматтарға дұрыс келмейтін қарым-қатынас жасағаны және тұтқындарды өлімге кесіп жібергені үшін айыпталып, өлім жазасына кесілді, бірақ жазасы кейін өмір бойына түрмеге отыруға ауыстырылды; ол сегіз жыл өтегеннен кейін босатылды.

Еске алу

Бұл жерде шайқасқа және "Оверлорд" операциясына арналған көптеген ескерткіштер бар. Мысалы, Турмовильдегі Одон көпіріне баратын жолда 15-ші (Шотландия) жаяу әскер дивизиясының ескерткіші, немесе 112-ші төбедегі 53-ші (Уэльс) жаяу әскер дивизиясының ескерткіші, сондай-ақ 43-ші (Уэсекс) жаяу әскер дивизиясының ескерткіші орналасқан. 112-ші төбеге жақын жерде сол жерде шайқасқандардың құрметіне орман отырғызылды. Нормандияға түсу, шайқас және Екінші дүниежүзілік соғыс бүгін көптеген ескерткіштермен еске алынады; Каенде Mémorial бейбітшілік мұражайы (Musée de la paix) орналасқан. Мұражай Каен қаласы 716-шы жаяу әскер дивизиясының командирі генерал Вильгельм Рихтердің бункері орналасқан жерге салынған. 1988 жылдың 6 маусымында Франция президенті Франсуа Миттеран және Нормандия шайқасына қатысқан елдердің он екі елшісі мұражайдың ашылуына қатысты. Мұражай бейбітшілік идеясына арналған және Еуропаны азат етуге арналған халықаралық саябақпен (Parc international pour la Libération de l'Europe) шектеседі, ол одақтас әскерлердің қатысуын еске алуға арналған бақша. Қаза тапқандар Бруай соғыс зиратында (377 қабір), Банневиль-ла-Кампань соғыс зиратында (2,170 қабір), Бени-сюр-Мердегі канадалық соғыс зиратында (2,049 қабір), Бреттевиль-сюр-Лайздегі канадалық соғыс зиратында (2,957 қабір), Ла-Камбедегі неміс соғыс зиратында (21,222 қабір) және тағы да көптеген жерлерге жерленген.