Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Țara Moților (Motzenland), сондай-ақ Țara de Piatră ("Тас жері") деп аталады – Румынияның Апусени тауларында, Арийш және Кришуль Альб өзендерінің жоғарғы алабында орналасқан этногеографиялық аймақ. Ол Румынияның Алба, Арад, Бихор, Клуж және Хунедоара округтерінің бөліктерін қамтиды және оның бір бөлігі Апусени табиғи паркін құрайды. Țara Moților тұрғындары "moți" (Motzen, mócok) деп аталады. Кейбір ғалымдар "мотилерді" келттердің ұрпақтары деп санайды, себебі олардың сары шашы мен көк көзі, бұл белгілер басқа румындарға қарағанда осында жиі кездеседі; алайда, бұл гипотеза тұтастығының болмауына байланысты тарихшылардың көпшілігі тарапынан қабылданбайды. Басқа ғалымдар олардың славяндардың немесе аландардың ұрпақтары екеніне сенеді. Тағы бір топ ғалымдар оларды герман тайпаларының (гепидтердің) ұрпақтары деп есептейді. Олардың сары шашы мен көк көзіне байланысты, олардың тегіне қатысты он жеті теория жасалған. Мотилер Румыниядағы басқа тұрақты елді мекендерден биік, шамамен 1500 метрлік биіктіктегі шашыраңқы ауылдарда тұрады. "Țara Moților" дәстүрлі түрде Бистрадан басталады, бұрын мотилер Топани деп атаған Кампениден немесе австриялықтар Топесдорфтан бұрын, дәстүрлі түрде мотилердің ресми емес астанасы саналған жер, ал Арийштен төменгі ауылдар, мысалы Лупша, Сэлчуа және т.б. Түрдаға қарай мокандардың мекені болып табылады. Мотилер "топи" (неміс тілінде "Die Zopfen") деген атпен де белгілі болды. Ескі әкімшілік шекаралардың соңғы өзгерісіне дейін, дербес Арийш округі болған.
Țara Moților (Motzenland), also known as Țara de Piatră ("The Stone Land") is an ethnogeographical region of Romania in the Apuseni Mountains, on the upper basin of the Arieș and Crișul Alb River rivers. It covers parts of the Alba, Arad, Bihor, Cluj, and Hunedoara counties of Romania and a section of it forms the Apuseni Natural Park. Țara Moților's inhabitants are known as "moți" (Motzen, mócok). Some scholars consider the 'moți' as descendants of the Celts, because of their blonde hair and blue eyes, elements more frequent here than among other Romanians; however, the hypothesis is not accepted by mainstream historians due to its lack of consistency. Other scholars believe that they are the descendants of Slavs, for the same very reasons, or of the Alans. Yet another group of scholars consider them the descendants of Germanic tribes (the Gepids). Due to their blonde hair and blue eyes, so far seventeen theories regarding their origins have been formulated. The moți live in scattered villages at altitudes up to about , higher than any other permanent settlements in Romania. The 'Țara Moților' traditionally begins at Bistra, just before Câmpeni, formerly called Topani by the moți themselves or Topesdorf by the Austrians, traditionally considered the unofficial capital of the moți, while the villages down the Arieș towards Turda such as Lupșa, Sălciua, etc. are inhabited by the Mocani. The moți were also known under the name of 'topi' (in German 'Die Zopfen'). Before the last change of the old administrative boundaries there existed an Arieș County in its own right.
Этимологиясы мен тарихы
"Țara" термині сөзбе-сөз "ел" дегенді білдіреді (лат. және орта ғасырлық латын: terra); ерекше жағдайда (Țara Bârsei, Țara Oașului, Țara Făgărașului, Țara Hațegului, ro және Maramureș-тен өзгеше), ол ешқандай саяси, әлеуметтік немесе әкімшілік мәртебе білдірмейді. Оның орнына, бұл Карпат таулары арасындағы жабық және белгілі бір деңгейде оқшауланған төмендіктерді атауға қолданылатын ежелгі термин. Аймақ саяси, экономикалық және әлеуметтік құқықтар үшін күреске және қарсы тұруға толы ұзақ тарихқа ие, мысалы, Хорея, Клошка және Кришан көтерілісі (1784–1785) және 1848 жылғы Трансильвания революциясының румыниялық бөлігі осы жерде бастау алған.
The term "Țara" means literally "country" (cf. Latin and medieval Latin: terra); exceptionally in this case (differently from Țara Bârsei, Țara Oașului, Țara Făgărașului, Țara Hațegului, ro, and Maramureș), it doesn't imply any political, social or administrative status. It is, instead, an archaic term referring to an enclosed and more or less isolated depression between the Carpathians. The region has a long history of resistance and fighting for political, economic, and social rights, with movements such as the Revolt of Horea, Cloșca and Crișan (1784–1785) and the Romanian component of the Transylvanian revolution of 1848 having their origins here.
Өнеркәсіп
Ағаш кесу, ағаш өңдеу және кен өндіру – Țara Moților аймағындағы негізгі дәстүрлі өнеркәсіптік салалар, ал тері өңдеу, ұсталық, диірменшілік және жүнді қолмен тарау мен иіру – қосалқы салалар болып табылады. Аймақтағы кең емен, шырша және бук ормандары атақты шеберлер жасаған бөшкелер, жиһаз және басқа да ерекше бұйымдарға қажетті материалмен қамтамасыз етеді. Көмір (Брадта), темір (Байшоара және Иарада), күміс және алтын (Бая де Ариеш, Буциум, Рошиа Монтана, Златна, Байца, Мушариу, Криссиорда), боксит (Варчиорогта, Рошия, Добрешти, Зече Хотареде), сынап (Изворул Ампоиулуиде), мыс, қорғасын, мырыш (Байшада, Сакарамб, Рошиа Поиениде) және молибден (Байцада) осы күнге дейін өндірілуде, ал кейбір кен орындары (Рошиа Монтана) шамамен 2000 жылдан бері пайдаланылуда.
Logging, woodworking, and mining are the main traditional industrial activities in Țara Moților, with leather processing, blacksmith work, the miller's trade, and the manual combing and spinning of wool as secondary activities. The large oak, beech, and spruce forests provide the material for the famous artisanal barrels, furniture, and other specific items made there. Coal (at Brad), iron (at Băișoara and Iara), silver and gold (at Baia de Arieș, Bucium, Roșia Montană, Zlatna, Băița, Mușariu, Criscior), bauxite (at Vârciorog, Roșia, Dobrești, Zece Hotare), mercury (at Izvorul Ampoiului), copper, lead, zinc (at Băișa, Săcărâmb, Roșia Poieni) and molybdenum (at Băița) are all extracted here to the present day, with some of the mines (Roșia Montană) being almost 2000 years old.
Ауыл шаруашылығы
Биік тау жағдайларына байланысты, мотилер мал шаруашылығымен айналысады. Олардың басты мал түрі – ірі қара, ал жергілікті таулы мал "Пинзгау де Трансильвания" деп аталады, бұл Тироль Пинзгау тұқымының бір түрі және 19 ғасырда австриялықтар тарапынан әкелінген. Аймақтағы шаруалар үшін қой, құс және шошқа шаруашылығы екінші дәрежелі болып табылады. Оңтүстікке қарай беткейлі таулар мен тар өзен аңғарларында картоп, арпа және тіпті суыққа төзімді көкөністердің сирегімен кездесуге болады.
Because of the highland conditions, the moți practice animal husbandry. Their main livestock of choice is cattle and the local highland cattle, called "Pinzgau de Transilvania", a variant of Tyrolese Pinzgau breed, was introduced by the Austrians during the 19th century. Sheep, poultry, and pig farming are a secondary choice for farmers in the area. Along south facing mountain slopes, and along the narrow river valleys one can found scattered cultivation of potatoes, barley, and even cold resistant vegetables.
Туризм
Бұл аймақ халықтық дәстүрлерімен, ландшафтысымен және 800-ден астам табиғи үңгірлерді құраған Карсттік бедерінің әртүрлілігімен танымал, мысалы, Скэришoара, Фокул Виу (екеуінің ішінде де сақталған мұздықтар бар) және Пештера Уршилор (онда Ursus spelaeus, үңгір аюының қазба қалдықтары кездеседі). Ауылдық туризм мен экологиялық туризм де бұл аймақта кеңінен дамыған. Аймақтың негізгі қысқы спорт орталығы Ариешениде орналасқан.
The zone is known for its folkloric traditions, landscapes, and the variation of the Karstic relief which produced over 800 natural caves such as Scărișoara, Focul Viu (both of them with surviving glaciers inside) and Peștera Urșilor (which contains fossils of Ursus spelaeus, the cave bear). Agritourism and ecotourism are also widely practiced in the area. The main winter sports center for the area is in Arieșeni.