Жауапкершілік және моральдық міндеттілік туралы философиялық ұғымдар

Кіріспе

Этикадағы ұғым

Философияда моральдық жауапкершілік – адамның моральдық міндеттемелеріне сәйкес әрекет немесе әрекетсіздігі үшін лайықты мақтауға, айыптауға, сыйақыға немесе жазалауға ие болу статусы. "Моральдық тұрғыдан міндетті" деп саналатын нәрсені (болған жағдайда) анықтау – этиканың басты мәселесі. Философтар қандай да бір іс-әрекет үшін моральдық жауапкершілікті мойнына алатын адамдарды "моральдық агенттер" деп атайды. Агенттер өз жағдайларын талдауға, қалай әрекет ететіні туралы ниеттер қалыптастыруға және содан кейін сол әрекетті іске асыруға қабілетті. Ерік бостандығы туралы ұғым, адамдар өз әрекеттері үшін моральдық жауапкершілікке тартуға бола ма, және болатын болса, қандай мағынада деген пікірталас мәселесінде маңызды рөл атқарады. Детерминизмді ерік бостандығымен қарама-қайшы деп санайтындар бар, ал оларды үйлесімді деп санайтындар олардың қатар өмір сүре алатынын айтады. Моральдық жауапкершілік міндетті түрде заңдық жауапкершілікке тең емес. Адам қандай да бір оқиға үшін заңдық жауапкершілікке тартылады, егер заң жүйесі сол оқиға үшін оны жазалауға құқылы болса. Көбінесе адамның қандай да бір іс-әрекетіне моральдық жауапкершілік жүктелген кезде, ол заңдық жауапкершілікке де тартылуы мүмкін, бірақ бұл екі жағдай әрқашан сәйкес келе бермейді. Жеке жауапкершілік ұғымын (немесе оның кең таралғанын) жақтаушылар (мысалы) ата-аналар, менеджерлер, саясаткерлер, технократтар, ірі топтық оқыту тренингтері (LGAT) және діни ұйымдар болуы мүмкін. Кейбіреулер жеке жауапкершілікті неолиберализмнің маңызды құрамдас бөлігі деп санайды.

Философиялық ұстаным

Философтың ерік бостандығын қалай ұғынуына байланысты, олардың моральдық жауапкершілік туралы көзқарастары әртүрлі болады.

Метафизикалық либертариандық

Метафизикалық либертариандықтар әрекеттердің әрқашан себептік түрде анықталмайтынын ойлайды, бұл еркін ерік және осылайша моральдық жауапкершілік мүмкіндігін тудырады. Барлық либертариандар сонымен қатар үйлесімсіздік ұстанымында болады, себебі олар егер себептік детерминизм адам әрекетіне қатысты болса, адамдардың еркін ерікке ие болмайтынына сенеді. Сәйкесінше, кейбір либертариандар балама мүмкіндіктер принципін қабылдайды, ол моральдық жауапкершіліктің адамдар басқаша әрекет ете алатынын талап ететінін айтады. Феноменологиялық тұжырымдамалар кейде үйлесімсіздік ұстанымын қорғау үшін қолданылады. Күнделікті өмірде біз басқаша таңдау жасаудың мүмкін екенін сезінеміз. Бұл сезім еркін еріктің болуын нақтылай қоймаса да, кейбір үйлесімсіздер балама мүмкіндіктердің феноменологиялық сезімі еркін еріктің қажетті шарты деп санайды. Жан Поль Сартр адамдардың кейде детерминизмнің артына тығылып, айыптаудан және жауапкершіліктен қашуға тырысатынын айтты: "Егер осы еркіндік бізге ауыр тисе немесе бізге сылтау керек болса, біз детерминизмге сенуге әрдайым дайынбыз". Ұқсас пікір бойынша, жеке адамның моральдық кінәсі жеке мінезінде жатыр. Яғни, кісі өлтіруші мінез-құлқы бар адам өлтіруден басқа таңдау жасауға құқылы емес, бірақ жаман мінезді адамды жазалау дұрыс болғандықтан жазалануы мүмкін. Бұл тұрғыдан алғанда, мінездің қалай қалыптасқаны маңызды емес. Мысалы, Роберт Камминс адамдарды жеке іс-әрекеттері үшін емес, олардың мінезіне қандай әсер ететіні үшін бағалау керек дейді. Егер мінез (қандай анықтама берілсе де) адамның таңдауын анықтаудағы басты себеп болса және оның таңдауы моральдық тұрғыдан бұрыс болса, онда гендер мен басқа да факторларға қарамастан, сол таңдау үшін жауапкершілікке тартылуы керек. Заңда, моральдық кінәның жеке мінезде немесе ерікті әрекеттерде жатқаны туралы болжамға белгілі бір ерекшелік бар. Ақылсыздықтан қорғану немесе оның салдары – жауапкершіліктің азайтылуы (бір себепке қателік жасауға ұқсас) – кінәлі іс кінәлі сананың өнімі емес екенін дәлелдеу үшін қолданылуы мүмкін. Мұндай жағдайларда, көптеген батыс елдерінің құқықтық жүйелері адамның қандай да бір жағдайда кінәлі емес деп есептейді, өйткені оның әрекеттері мидың бұрыс жұмысының салдарынан болды (мидың жұмысы сана мен ниеттің детерминистік себебі екенін білдіреді).

Metaphysical libertarians think actions are not always causally determined, allowing for the possibility of free will and thus moral responsibility. All libertarians are also incompatibilists; for they think that if causal determinism were true of human action, people would not have free will. Accordingly, some libertarians subscribe to the principle of alternate possibilities, which posits that moral responsibility requires that people could have acted differently. Phenomenological considerations are sometimes invoked by incompatibilists to defend a libertarian position. In daily life, we feel as though choosing otherwise is a viable option. Although this feeling doesn't firmly establish the existence of free will, some incompatibilists claim the phenomenological feeling of alternate possibilities is a prerequisite for free will. Jean Paul Sartre suggested that people sometimes avoid incrimination and responsibility by hiding behind determinism: "we are always ready to take refuge in a belief in determinism if this freedom weighs upon us or if we need an excuse". A similar view is that individual moral culpability lies in individual character. That is, a person with the character of a murderer has no choice other than to murder, but can still be punished because it is right to punish those of bad character. How one's character was determined is irrelevant from this perspective. Robert Cummins, for example, argues that people should not be judged for their individual actions, but rather for how those actions "reflect on their character". If character (however defined) is the dominant causal factor in determining one's choices, and one's choices are morally wrong, then one should be held accountable for those choices, regardless of genes and other such factors. In law, there is a known exception to the assumption that moral culpability lies in either individual character or freely willed acts. The insanity defenseor its corollary, diminished responsibility (a sort of appeal to the fallacy of the single cause)can be used to argue that the guilty deed was not the product of a guilty mind. In such cases, the legal systems of most Western societies assume that the person is in some way not at fault, because his actions were a consequence of abnormal brain function (implying brain function is a deterministic causal agent of mind and motive).

Бақыт туралы дәлел

Бақытқа қатысты аргумент – моральдық жауапкершіліктің либертариандық тұжырымына қарсы айтылатын сын. Оған сәйкес, кез келген әрекет, тіпті адамның мінез-құлқы да адамның бақылауынан тыс түрлі күштердің нәтижесі болып табылады. Сондықтан, осы адамды толығымен моральдық жауапкершілікке тарту орынды емес. Томас Нагель төрт түрлі бақыттың (генетикалық ықпалдар және басқа да сыртқы факторларды қоса алғанда) адамның әрекеттеріне моральдық тұрғыдан баға беруге әсер ететінін айтады. Мысалы, мас күйде көлік жүргізуші ешқандай оқиғасыз үйіне жете алады, бірақ егер біреу оның жолында жаяу өтіп (көлікке түсіп қалса), онда мас күйде көлік жүргізудің бұл әрекеті моральдық тұрғыдан жағымсыз болып көрінуі мүмкін. Бұл аргументтің бастауы Дэвид Юмға дейін жетеді. Физикалық беймәлімдік дұрыс болса, онда анықталмаған оқиғалар ғылыми тұрғыдан ықтималды немесе кездейсоқ деп сипатталады. Сондықтан, адамның жүйке жүйесінің кездейсоқ тудырған әрекетін жасағаны үшін оны мақтау немесе кінәлау күмәнді болып табылады (көзделген ықтималды нәтижеге жауапты емес физикалық емес күш болмаса).

Қатты детерминизм

Қатты детерминистер (фаталистермен шатастырмау керек) еркіндікті еркін ерік-жігер түсінігі емес, практикалық моральдық тұрғыда жиі қолданады. Шындығында, детерминизм мүлдем басқа моральдық жүйені талап етеді деген мүмкіндікке тап болғанда, кейбір жақтаушылар: «Еркін ерік үшін одан да жаман!» дейді. Атақты қорғаушы адвокат Кларенс Дарроу Леопольд пен Лоебтің кінәсіздігін дәлелдеу үшін осындай қатал детерминизм тұжырымын қолданды. Ол: «Осы баланың қатысы қандай? Ол өзінің әкесі, анасы, ата-бабасы емес еді. Бәрі оған берілген. Ол өзін тәрбиешілермен және байлықпен қоршаған жоқ. Ол өзін өзі жаратқан жоқ. Дегенмен, ол жазасын төлеуге міндетті. Бұл көзқарас бойынша, адамдар өз әрекеттері үшін кінәленуі мүмкін, тіпті осы әрекеттер Құдай тарапынан толығымен анықталған болса да. Нейроэтиканың дамып келе жатқан саласының зерттеушілері Джошуа Грин мен Джонатан Коэн осындай жағдайларға сүйене отырып, қазіргі моральдық жауапкершілік туралы түсінігіміз либертариандық (және дуалистік) сезімдерге негізделгенін айтады. Олардың пікірінше, когнитивтік нейробиологиялық зерттеулер (мысалы, еркін ерік туралы нейробиологиялық зерттеулер) осы сезімдерді жоққа шығарады, өйткені ми біздің әрекеттерімізге жақын психоз жағдайында ғана емес, сонымен қатар айқын емес жағдайларда да жауапты екенін көрсетеді. Мысалы, маңайлық бөлігінің зақымдануы белгісіз тәуекелдерді бағалау және сақтықпен шешімдер қабылдау қабілетін төмендетеді, демек, біреудің зорлық-зомбылық қылмысын жасауының ықтималдығы артады. Бұл жазатайым оқиғадан немесе инсульттан маңайлық бөлігі зақымдалған науқастарға ғана емес, сонымен қатар ересектерге қарағанда маңайлық бөлігінің белсенділігі төмендеуін көрсететін жасөспірімдерге, тіпті созылмалы түрде назарсыз қалған немесе зәбір көрген балаларға да қатысты. Олардың пікірінше, әр жағдайда кінәлі тарап өз әрекеттеріне жауапкершілігі аз деп айтуға болады. Нейробиолог Дэвид Иглман да осыған ұқсас пікір білдіреді. Иглман заңдық әділдік жүйесі болашаққа көбірек назар аударуы керек дейді. Оның айтуынша, қылмыскердің мінез-құлқы мен миында нені өзгерту керектігін қарастырмаудың орнына, кінәлілік туралы сұрақ қою дұрыс емес. Иглман ешкім өз қылмыстарына жауапты емес деп айтпайды, керісінше «жазалау кезеңі» қазіргі заманғы нейробиологиялық дәлелдерге сәйкес келуі керек. Иглман үшін адамның қандай да бір шешім қабылдауы мүмкін деген иллюзияға ие болу зиянды, ол қалайда, кенеттен, оның физиологиясы мен тарихына тәуелсіз. Ол ғалымдардың миына зақым келген науқастардан алған білімдерін баяндайды және екі рет педофилияға деген бейімділігін арттырған мектеп мұғалімінің мысалын келтіреді. Иглман сондай-ақ тартымдылығы төмен адамдар мен азшылықтар жазаларын ұзартуда екенін ескертеді. Ол либертариандық агенттік себептілік, агенттердің заттар ретінде олардың бақылауынан тыс факторлар себепті анықтамай, іс-әрекетті тудыратын қабілеті әлі де мүмкін екенін мойындайды, бірақ оны ең қорғалатын физикалық теориялардың аясында мүмкін емес деп санайды. Либертариандық агенттік себепсіз, Перебум саналылықты қамтитын шөлдегі моральдық жауапкершілік үшін қажетті еркін ерік мүмкін емес деп санайды. Алайда, ол сондай-ақ, артқа қарай қараудан айырмашылығы, моральдық жауапкершілік сезімін қамтитын шөлдікке қарағанда, болашаққа қарайтын сезімдер себептік ұйғарыммен үйлесімді деп санайды. Мысалы, жаман әрекет жасайтын себепті айқындалған агенттерді кемшілікті мінез қалыптастыру, бұзылған қарым-қатынастарды татуластыру және басқаларды зияннан қорғау мақсатымен кінәлауға болады. Перебум өмір сүру үшін жарамды қылмыстық сот әділ-қағазының лайықты кінә мен жазаны жоққа шығарумен үйлесімді екенін ұсынады. Оның пікірінше, жазалау үшін жазалау әділдіктерін жоққа шығарады, бірақ қауіпті қылмыскерлерді қауіпті аурулардың тасымалдаушыларын карантинге жатқызумен салыстыруға болады. Эбола вирусын жұқтырғандарды оқшаулау қауіптен қорғану құқығы негізінде ақталуы мүмкін, бұл ақталу шөлді еске түсірмейді. Перебум осыған ұқсас жағдай қауіпті қылмыскерлерді әрекетке қабілетсіз етуде де орын алады деп санайды. Ол сондай-ақ қауіп неғұрлым аз болса, әрекетке қабілетсіз ету әдісі соғұрлым қалыпты болады деп айтады; кейбір қылмыстар үшін тек бақылау қажет болуы мүмкін. Сонымен қатар, біз карантинге жатқызған Эбола вирусын жұқтырғандарды емдеу үшін мүмкіндігінше барынша күш салуымыз керек, сондай-ақ әрекетке қабілетсіз еткен қылмыскерлерді қайта оңалтуға және қоғамға қайтаруға ұмтылуымыз керек. Перебум сондай-ақ берілген қатал бейімдемелік ескертулерді ескере отырып, жазалау жалпы алғанда қорқыту ретінде ақталуы мүмкін, егер жазалар агенттің мағыналы, гүлденген өмір сүру қабілетін жоққа шығармаса, өйткені мұндай шартты жазаларды ақтау үшін шөлді шақырудың қажеті жоқ.

Hard determinists (not to be confused with fatalists) often use liberty in practical moral considerations, rather than a notion of a free will. Indeed, faced with the possibility that determinism requires a completely different moral system, some proponents say "So much the worse for free will!". Clarence Darrow, the famous defense attorney, pleaded the innocence of his clients, Leopold and Loeb, by invoking such a notion of hard determinism. During his summation, he declared:

blockquote|What has this boy to do with it? He was not his own father; he was not his own mother; he was not his own grandparents. All of this was handed to him. He did not surround himself with governesses and wealth. He did not make himself. And yet he is to be compelled to pay. In this view, individuals can still be dishonoured for their acts even though those acts were ultimately completely determined by God. Joshua Greene and Jonathan Cohen, researchers in the emerging field of neuroethics, argue, on the basis of such cases, that our current notion of moral responsibility is founded on libertarian (and dualist) intuitions. They argue that cognitive neuroscience research (e. g. neuroscience of free will) is undermining these intuitions by showing that the brain is responsible for our actions, not only in cases of florid psychosis, but also in less obvious situations. For example, damage to the frontal lobe reduces the ability to weigh uncertain risks and make prudent decisions, and therefore leads to an increased likelihood that someone will commit a violent crime. This is true not only of patients with damage to the frontal lobe due to accident or stroke, but also of adolescents, who show reduced frontal lobe activity compared to adults, and even of children who are chronically neglected or mistreated. In each case, the guilty party can, they argue, be said to have less responsibility for his actions.]] Neuroscientist David Eagleman maintains similar ideas. Eagleman says that the legal justice system ought to become more forward looking. He says it is wrong to ask questions of narrow culpability, rather than focusing on what is important: what needs to change in a criminal's behavior and brain. Eagleman is not saying that no one is responsible for their crimes, but rather that the "sentencing phase" should correspond with modern neuroscientific evidence. To Eagleman, it is damaging to entertain the illusion that a person can make a single decision that is somehow, suddenly, independent of their physiology and history. He describes what scientists have learned from brain damaged patients, and offers the case of a school teacher who exhibited escalating pedophilic tendencies on two occasionseach time as results of growing tumors. Eagleman also warns that less attractive people and minorities tend to get longer sentencingall of which he sees as symptoms that more science is needed in the legal system. While he acknowledges that libertarian agent causation, the capacity of agents as substances to cause actions without being causally determined by factors beyond their control, is still a possibility, he regards it as unlikely against the backdrop of the most defensible physical theories. Without libertarian agent causation, Pereboom thinks the free will required for moral responsibility in the desert involving sense is not in the offing. However, he also contends that by contrast with the backward looking, desert involving sense of moral responsibility, forward looking senses are compatible with causal determination. For instance, causally determined agents who act badly might justifiably be blamed with the aim of forming faulty character, reconciling impaired relationships, and protecting others from harm they are apt to cause. Pereboom proposes that a viable criminal jurisprudence is compatible with the denial of deserved blame and punishment. His view rules out retributivist justifications for punishment, but it allows for incapacitation of dangerous criminals on the analogy with quarantine of carriers of dangerous diseases. Isolation of carriers of the Ebola virus can be justified on the ground of the right to defend against threat, a justification that does not reference desert. Pereboom contends that the analogy holds for incapacitation of dangerous criminals. He also argues that the less serious the threat, the more moderate the justifiable method of incapacitation; for certain crimes only monitoring may be needed. In addition, just as we should do what we can, within reasonable bounds, to cure the carriers of the Ebola virus we quarantine, so we should aim to rehabilitate and reintegrate the criminals we incapacitate. Pereboom also proposes that given hard incompatibilism, punishment justified as general deterrence may be legitimate when the penalties don't involve undermining an agent's capacity to live a meaningful, flourishing life, since justifying such moderate penalties need not invoke desert.

Сәйкестіктілік

Компатибилистер детерминизм дұрыс болса да, біздің ерік бостандығына ие болуымыз мүмкін екенін айтады. Индуистік мәтін «Бхагавад Гита» үйлесімділік туралы ең ертегі есептердің бірін ұсынады. Арджуна жақын туыстарымен соғысу перспективасына тап болғанда, үмітсіздікке жетеді. Кришна Арджунаның алаңдаушылығын басуға тырысады. Ол табиғат күштерінің іс-әрекеттерді тудыру үшін бірігіп келетінін және бізді осы іс-әрекеттердің жауапты агенті ретінде қарастыруға мәжбүр ететін тек мақтан-тәкәпшілік екенін айтады. Алайда Кришна былай деп қосады: «Табиғат күштері мен іс-әрекеттер арасындағы байланысты білетін адам, табиғаттың бір күштерінің табиғаттың басқа күштеріне қалай әсер ететінін көреді және олардың құлы болмайды». Табиғат күштері арасындағы қарым-қатынасты білмесек, біз заңдылық фактілерінің пассивті құрбандарына айналамыз. Кришнаның ескертуі Арджунаны оның міндетін орындауға (яғни шайқаста күресуге) итермелеуді мақсат етеді, бірақ ол сонымен қатар, табысты моральдық агент болу үшін, адам өзін табатын кеңірек жағдайларды ескеру қажет екенін де айтады. Парамаханса Йогананда былай деді: «Азаттық – құштарлықтар мен әдеттердің емес, жанның басшылығымен әрекет ету күші». «Эгоға бағыну құлдыққа, ал жанға бағыну бостандыққа әкеледі». Батыс дәстүрінде Барух Спиноза «Бхагавад Гитаның» агенттер мен табиғи күштер туралы ойын қайталайды, былай деп жазады: «Адамдар өздерін еркін деп санайды, өйткені олар өздерінің ниеттері мен құштарлықтарын сезінеді және тіпті түсінде де оларды қалауға және тілеуге итермелейтін себептер туралы ойламайды, себебі олар осы себептерден хабарсыз». Иса былай деді: «Адамға дұрыс көрінетін жол бар, ол құрып кетуге апарады». (Жохан 8:33, ЖД). Контрапозитив (эквивалент) – Спинозаның осы ұстанымының бастауы. «Егер адам құрып кету жолына түспесе, онда ол өзіне ғана дұрыс көрінетін жолды таңдамаған». П. Ф. Строусон – қазіргі заманғы компатибилистің маңызды мысалы. Оның реактивті көзқарастарды ұсынатын «Азаттық және наразылық» атты мақаласы еркін ерік туралы компатибилистік емес есептерге маңызды жауап ретінде кеңінен сілтеме жасалған. Строусонның еңбегінен шабыт алған басқа компатибилистер: Гэри Уотсон, Сьюзан Вольф, Р. Джей Уоллес, Пол Рассел және Дэвид Шумейкер.

Compatibilists contend that even if determinism were true, it would still be possible for us to have free will. The Hindu text The Bhagavad Gita offers one very early compatibilist account. Facing the prospect of going to battle against kinsmen to whom he has bonds, Arjuna despairs. Krishna attempts to assuage Arjuna's anxieties. He argues that forces of nature come together to produce actions, and it is only vanity that causes us to regard ourselves as the agent in charge of these actions. However, Krishna adds this caveat: " [But] the Man who knows the relation between the forces of Nature and actions, witnesses how some forces of Nature work upon other forces of Nature, and becomes [not] their slave " When we are ignorant of the relationship between forces of Nature, we become passive victims of nomological facts. Krishna's admonition is intended to get Arjuna to perform his duty (i. e., fight in the battle), but he is also claiming that being a successful moral agent requires being mindful of the wider circumstances in which one finds oneself. Paramahansa Yogananda also said, "Freedom means the power to act by soul guidance, not by the compulsions of desires and habits. Obeying the ego leads to bondage; obeying the soul brings liberation." In the Western tradition, Baruch Spinoza echoes the Bhagavad Gitas point about agents and natural forces, writing "men think themselves free because they are conscious of their volitions and their appetite, and do not think, even in their dreams, of the causes by which they are disposed to wanting and willing, because they are ignorant [of those causes]." Jesus asserted that "There is a path that SEEMS right to a man which leads to Destruction". The contrapositive (equivalent) is the origin of this position of Spinoza. "If a man is Not on the road to destruction, then he has not taken the path that ONLY SEEMS right to him." P. F. Strawson is a major example of a contemporary compatibilist. His paper "Freedom and Resentment," which adduces reactive attitudes, has been widely cited as an important response to incompatibilist accounts of free will. Other compatibilists, who have been inspired by Strawson's paper, are as follows: Gary Watson, Susan Wolf, R. Jay Wallace, Paul Russell, and David Shoemaker.

Басқа көзқарастар

Дэниел Деннет неге біреудің жауапкершілік қасиетіне ие болуына қызығушылық таныту керектігін сұрайды және моральдық жауапкершілік идеясы "таза метафизикалық құштарлық" болуы мүмкін деп болжайды. Осы көзқарас бойынша, моральдық жауапкершілікті жоққа шығару – бұл адамның ата-ана жауапкершілігі орнына, ата-ана құқықтары сияқты ойдан шығарылған құқыққа ие екенін мәлімдеуге деген моральдық құштарлық. Брюс Уоллер "Моральдық жауапкершілікке қарсы" (MIT Press) еңбегінде моральдық жауапкершіліктің "перілер мен құдайларға тиесілі екенін және кереметтерсіз, табиғи ортада сақтала алмайтынын" айтады. Уоллердің пікірінше, жасалған қате амалдар үшін ешкімді жазалай алмаймыз, себебі осы амалдарға себеп болған және оларды тудырған себептік күштер ақырында сәттілікке, яғни адамның бақылауында емес факторларға дейін тоғытылуы мүмкін. Оның айтуынша, тіпті адамның мінез-құлқы үшін де кінәлауға болмайды, өйткені оларға да эволюциялық, қоршаған орта және генетикалық факторлар (соның ішінде) зор ықпал етеді. Бұл тұжырым, адамның ерік бостандығы туралы сезімі – моральдық жауапкершілік туралы мәлімдеме деген кең таралған пікірге қарсы келеді.

Моральдық жауапкершіліктің эпистемалық шарты

Философиялық талқылауларда моральдық жауапкершілік туралы әдетте екі қажетті шарт айтылады: бақылау (немесе еркіндік) шарты (ол «сұрақ туғызған әрекетті жасаған адамның еркі болған ба?» деген сұраққа жауап береді) және эпистемиялық шарт, ал біріншісі жоғарыда қарастырылды. Эпистемиялық шарт, бақылау шартынан өзгеше, «адам, мысалы, жасаған ісінің моральдық салдарынан хабардар болған ба?» деген сұраққа назар аударады. Барлық философтар бұл шартты бақылау шартынан бөлек, жеке шарт деп санамайды: мысалы, Альфред Меле эпистемиялық шартты бақылау шартының құрамдас бөлігі деп есептейді. Дегенмен, бұл шарттың ерекше және түсіндіру тұрғысынан маңызды деген философиялық консенсус бар сияқты. Бұл шартпен байланысты маңызды ұғым – «хабардар болу». Бұл шартты қолдайтын философтардың пікірінше, моральдық жауапкершілікке ие болу үшін төрт нәрсені «білу» қажет: әрекет (адам жасап жатқан), оның моральдық маңызы, салдары және баламалар. Соңғы жылдары тәжірибелік философиядағы зерттеулер адамдардың детерминизм және моральдық жауапкершілік туралы білімсіз сезімдері үйлесімді ме, әлде үйлесімсіз ме екенін зерттеді. Кейбір тәжірибелік жұмыстарда мәдениеттер аралық зерттеулер де жүргізілді. Алайда, адамдардың табиғатынан үйлесімді немесе үйлесімсіз сезімдерге ие болуы туралы пікірталас, ешқандай бір көзқарас пайдасына айқын жеңіспен аяқталған жоқ, екі көзқарасқа да дәлелдер табылды. Мысалы, адамдарға абстрактілі жағдай ұсынылғанда, егер адам басқаша істеуге мүмкіндігі болмаса, оның әрекеті үшін моральдық жауапкершілікке тартуға бола ма деген сұраққа, адамдар көбінесе «жоқ» деп жауап береді немесе үйлесімсіз жауаптар береді. Ал нақты бір адамның жасаған нақты бір әрекеті туралы айтылғанда, адамдар сол адамның өз әрекеттері үшін моральдық жауапкершілікте екенін айтуы мүмкін, тіпті оның әрекеттері алдын ала белгіленген болса да (яғни, адамдар үйлесімді жауаптар да береді). Еркектік ерік туралы нейробиологиялық зерттеулер еркі туралы түсінікті кеңейтуге мүмкіндік беретін әртүрлі тәжірибелерді зерттейді.

In philosophical discussions of moral responsibility, two necessary conditions are usually cited: the control (or freedom) condition (which answers the question 'did the individual doing the action in question have free will?') and the epistemic condition, the former of which is explored in the above discussion. The epistemic condition, in contrast to the control condition, focuses on the question 'was the individual aware of, for instance, the moral implications of what she did?' Not all philosophers think this condition to be a distinct condition, separate from the control condition: For instance, Alfred Mele thinks that the epistemic condition is a component of the control condition. Nonetheless, there seems to be philosophical consensus of sorts that it is both distinct and explanatorily relevant. One major concept associated with the condition is "awareness". According to those philosophers who affirm this condition, one needs to be "aware" of four things to be morally responsible: the action (which one is doing), its moral significance, consequences, and alternatives. In recent years, research in experimental philosophy has explored whether people's untutored intuitions about determinism and moral responsibility are compatibilist or incompatibilist. Some experimental work has included cross cultural studies. However, the debate about whether people naturally have compatibilist or incompatibilist intuitions has not come out overwhelmingly in favor of one view or the other, finding evidence for both views. For instance, when people are presented with abstract cases that ask if a person could be morally responsible for an immoral act when they could not have done otherwise, people tend to say no, or give incompatibilist answers. When presented with a specific immoral act that a specific person committed, people tend to say that that person is morally responsible for their actions, even if they were determined (that is, people also give compatibilist answers). The neuroscience of free will investigates various experiments that might shed light on free will.

Ұжымдық

Адамдар моральдық жауапкершілікті тағайындағанда, оны көбінесе жеке моральдық тұлғаларға тағайындайды. Дегенмен, Джоэл Файнберг және басқалар корпорациялар мен адамдардың басқа да топтарының белгілі бір жағдай үшін "ұжымдық моральдық жауапкершілікке" ие болуы мүмкін екенін айтты. Мысалы, Оңтүстік Африкада апартеид режимі болған кезде, ел үкіметі еуропалық емес оңтүстік африкалықтардың құқықтарын бұзуға байланысты ұжымдық моральдық жауапкершілікке ие болды деуге болады.

Психопатияның жауапкершілік сезінбеуі

Психопатияның сипаттамаларының бірі – "өз әрекеттеріне жауапкершілік қабылдамау".

Жасанды жүйелер

Автоматтандыру, робот техникасы және осымен байланысты технологиялардың пайда болуы «Жасанды жүйе моральдық жауапкершілікке ие бола ала ма?» деген сұрақ тудырды. Бұл сұрақтың тікелей байланысты нұсқасы да бар: «Моральдық жауапкершілік оның жасаушысынан жүйеге қашан (егер болатын болса) ауысады?». Бұл сұрақтар машина этикасымен байланысты болғанымен, одан ерекшеленеді, себебі машина этикасы жасанды жүйелердің моральдық мінез-құлқымен айналысады. Жасанды жүйенің іс-әрекеті оны моральдық жауапкершілікке лайықты ете ме, жоқ па – осы мәселе басты пікірталас нысаны болып табылады.

Жасанды жүйелердің моральдық жауапкершілігін жоққа шығаратын дәлелдер

Батия Фридман мен Питер Канн кіші ниеттілік – моральдық жауапкершіліктің қажетті шарты екенін, ал 1992 жылы материалдық және құрылымдық тұрғыдан мүмкін болған компьютерлік жүйелерде ниеттілік болмайтынын айтты. Артур Куфлик 1999 жылы компьютерлерді жобалап, олардың бағдарламаларын жазатын адамдар болғандықтан, компьютердің қабылдаған шешімдері үшін соңғы моральдық жауапкершілік адамға жүктелуі керек деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ, адамдар компьютерлерді бақылаудан ешқашан толығымен қол шығармайтынын ұсынды.

Жасанды жүйелердің моральдық жауапкершілігін дәлелдейтін дәлелдер

Колин Аллен және тағы басқалар жасанды жүйенің мінез-құлқы моральдық тұлғадан функционалдық тұрғыдан ажыратылмайтын болса, оның моральдық жауапкершілікке тартылуы мүмкін екенін ұсынды, сондай-ақ "Моральдық Тьюринг тесті" деген ұғымды енгізді. Осы аргументтерге толыққанды шолу Патрик Хьюдың 2014 жылғы жасанды моральдық агенттер туралы мақаласында табылады.