Кіріспе

Шри-Ланкадағы касталық жүйе – ежелгі заманнан бері аралдың этникалық топтары арасында кездесетін әлеуметтік жіктелу жүйесі. Бұл модельдер құрлықтағы Үндістандағы модельдерге ұқсас, бірақ түрлі себептерге байланысты көлемі шағын және маңыздылығы төмен. Қазіргі Шри-Ланка Оңтүстік Азияда кастасыз қоғам деп есептеледі. Шри-Ланканың касталық жүйесі тарихи тұрғыдан діни институттармен байланысты болмаған, керісінше, билеуші элитаға қызмет ету құралы болған, бұл модель Еуропадағы феодализмді еске түсіреді. Шри-Ланка қоғамында кемінде үш маңызды, параллель касталық жүйе бар: сингалылар, Шри-Ланка тамилдері және Үнді тамилдері. Кез келген әлеуметтік жағдайға қарамастан, барлығына білім беруге бағытталған жалпы әлеуметтік қамтамасыз ету жүйесі, бұрын тек жоғары касталық топтардың өкілдері ғана жиі кездесетін жұмыстарға төменгі касталық топтардың өкілдеріне де мүмкіндік берді. Жаңа буын көбінесе касталық жұмыстарға бейімделуге жасалатын қысымды қабылдамайды. Азамат соғысы да касталық кедергілерді жойды, себебі олар этнолингвистикалық бірлікке кедергі келтіретін фактор ретінде қарастырылды. Ішкі жерлердегі өңделетін жерлер негізінен сингалылардың Говигама кастасы және Шри-Ланка тамилдерінің Веллалар кастасының билігінде, олар дәстүрлі түрде шаруалар болып табылады және тиісті этникалық топтардың шамамен жартысын құрайды. Оларға бағынышты шаруалар – сингалылардың Батгама және тамилдердің Палларлары. Жағалау аймақтарын сингалылардың Карава және тамилдердің Караияр касталары бағалап басқарады. Екі кастаның да теңізшілік, сауда және соғыс саласында тәжірибесі бар. Сингалылар оларды «Наваданна», ал тамилдер «Каммалар» деп атаған. Олар дәстүрлі түрде теміршілер, алтыншылар, мысшылар, ағаш шеберлері және тас қалаушылардан құралған, өз ішінде үйленуге рұқсат берілген касталар еді. Көкнәр жинау көбінесе сингалылардың Дурава және тамилдердің Налавар касталарының қолында болса, қант жинау сингалылардың Вахумпура және тамилдердің Кантар касталарының міндеті болды. Саяси билік пен байлық Шри-Ланканың әлеуметтік жіктелуіндегі басты фактор ретінде кастаны, әсіресе сингалы және үнді тамил қауымдастықтарында кеңінен ығыстырды. Британдық Цейлон кезеңінде Поннамбалам Раманатхан халыққа дауыс беру құқығын кеңейтуге қарсы болды және дауыс беру құқығын тек Веллалар кастасының ер адамдарына ғана шектеуді ұсынды.

Сингальдық касталар

Сингаль халқының дәстүрлі қоғамында буддалық монахтар ең жоғары деңгейде тұрады. Монахтың туған кастасы қандай болғанына қарамастан, тіпті патша да оларға құрмет көрсетуге міндетті болған. Аралдың жазба тарихы ханзада Виджаяның Үндістаннан келгенімен басталады. Шри-Ланка қауымдастықтарының шығу тегі нақты белгісіз болғанымен, сингальдарға жасалған генетикалық зерттеулер сингаль халқының көп бөлігінің генетикалық жағынан Солтүстік Үндістандықтармен байланысты екенін көрсетті, сонымен қатар Оңтүстік Үндістаннан да іздер табылды. Сингаль халқының шамамен жартысы Говигама кастасына жатады. Пуджавалия, Садхармаратнавалия, Йогаратнакарайя сияқты ежелгі Шри-Ланка мәтіндері мен жазулар сингальдар арасында феодалдық жүйе болғанын көрсетеді. Осы иерархияның куәлігін 18 ғасырдағы британдық Кандян кезеңінде де көруге болады, бұл жүйе Шри-Ланка монархиясы құлағаннан кейін де сақталғанын көрсетеді. Тарих бойы аралдағы династиялық шиеленістерге шеттен араласу мен колониализм де касталық жүйеге әсер етті, ал кейбіреулер тіпті кәсіби касталардың қайта құрылғанын айтады.

Кандиялық касталар

Орталық таулы аймақта Канди корольдігінің көптеген дәстүрлері 1818 жылғы құлдырауынан бастап 1948 жылғы тәуелсіздікке және 1970 жылдардағы жер реформасы заңына дейін сақталды. Ірі ауыл шаруашылығымен айналысатын жер иелері Говигама кастасына жатса да, қазіргі таңда олардың көпшілігі жерге иелік етпейді. Дегенмен, Говигамалардың көп бөлігі қарапайым шаруалар мен жалға алушылар болды, себебі британдық отаршылдық кезеңіне дейін абсолютті жер иелігі тек патшаға ғана тиесілі еді. Кандия жүйесінің ең маңызды ерекшелігі – Раджакария ("патшаның қызметі"), ол әр кастаны кәсіппен байланыстырып, сот пен діни мекемелерге қызмет етуді талап етті. "Дурая" – төменгі Кандян касталарының шала жіктелуі, оған Вахумпура, Пуда, Панна, Велли, Берава, мүмкін Хеная және тағы да басқалары кірді. Бұл топты британдықтар өз әкімшілік мақсаттары үшін интерпретациялады және оны еркін қолданды.

Шри-Ланка тамильдерінің касталары

Касталық жүйенің сингал тіліндегіге қарағанда діни байланыстары күшті, бірақ екі жүйенің де салыстырмалы касталары бар. Шри-Ланка тамилдерінің касталық жүйесінде Солтүстік және Шығыс қоғамдары, сондай-ақ ауыл шаруашылығы, жағалау және қолөнер салалары арасында ерекшеліктер бар. Ауыл шаруашылығы саласында негізінен Шри-Ланка панарлары, Шри-Ланка паллары/веллары, налаварлар және ковиярлар кездеседі, мұнда веллалар мен ковиярлар касталары басым, әсіресе Солтүстік Шри-Ланкада. Олар Шри-Ланка тамил халқының шамамен жартысын құрайды және жер иеленушілер мен ауыл шаруашылығындағы маңызды каста болып табылады. Солтүстік және батыс жағалауындағы қоғамдарда дәстүрлі теңізшілер мен жауынгерлер кастасы болып табылатын Карайярлар басым. Параварлар мен Тимилар да балық аулаумен айналысатын жағалаулық қауымдастықтардың қатарында. Параварлар немесе Бхараттар дәстүрлі түрде аралдың батыс бөлігінде, Маннар аймағында кездеседі, олардың көпшілігі португалдықтардың билігі тұсында қоныстанған Оңтүстік Үндістан Паравар саудагерлері мен теңізшілерінің ұрпақтары. Батыс Шри-Ланкада дәстүрлі перлене терушілер болып табылатын Муккуварлар, Шри-Ланканың шығысындағы жерді иеленушілер және ауыл шаруашылығымен айналысады. Муккуварлар аралдың батыс бөлігіндегі Путталам аймағында негізінен мұсылмандар немесе римдік католиктер, ал шығыс бөлігінде негізінен индуистер. Жергілікті қолөнершілер, Каммалдар немесе Вишвакарма деп аталатындар – Каннар (қола шеберлері), Коллар (ұсталар), Таттар (алтын шеберлері), Татчар (ағаш шеберлері), Картатчар (мүсіншілер). Каммалдармен бірге Амбаттар (шаштарушылар), Кадайяр (әктас жағушылар), Ковиар (фермерлер), Кусавар (құмырашылар), Марайяр (конх-аяқтарды үрлеушілер), Наттувар (музыканттар), Налавар (пальма шырыны жинаушылар), Паллар (фермерлер), Парайяр (барабаншылар мен тоқымашылар), Турумбар (кір жуушылар) және Ваннар (кір жуушылар) – үй шаруасындағы қызметшілер, Кудимаккал деп аталады. Кудимаккал неке, жерлеу және басқа да храмдардағы рәсімдерге ритуалдық маңыз берді. Сонымен қатар, бірнеше құл касталары да бар. Демалагаттарру деп аталатын бір топ, сингал және тамилдер арасындағы соғыс кезінде тұтқынға алынған тамилдердің ежелгі тобы болды. Басқа да маңызды Шри-Ланка тамил касталары: Кантар (май сығушылар), Айер (жұбылар), Мадапалли (бұрынғы патшалық аспазшылар), Сеерпадар (егіншілер), Сенияр (мақта тоқымашылары), Сивияр (патшалық паланкин тасушылар) және Маравар (тоналғандар). Шри-Ланка четилері, дәстүрлі саудагерлер, және Бхарата халқы, дәстүрлі теңіз саудагерлері, екеуі де колониялық Оңтүстік Үндістаннан көшіп келген касталар болып саналады және Шри-Ланка халық санағында өз этникалық тобы ретінде тіркелген. Шри-Ланканың шығысында орналасқан жағалаулық веддалар Шри-Ланка тамилдері арасында тамил кастасы болып есептеледі. Шри-Ланка тамилдерінің ауыл құдайлары да касталық құрылыммен қалыптасқан. Шри-Ланка моорлары касталық жүйені ұстанбайды, бірақ тамил дәстүрінің жалғасы болып табылатын матрикландық жүйені ұстанады.

Үндістанның тамил касталары

Төрт қабатты бөліністі көрсететін Толkāppiyam Porulatikaram – каста туралы айтатын ең ерте тамил әдебиеті. Сангам әдебиеті тек бес құди туралы еске алады, бірақ олар колониализмнің әсеріне түсті. Үнді тамилдары немесе үндістандық тамилдар (британдықтар аралға келісімшарт бойынша әкелген үндістер) және Шри-Ланкаға саудагерлер ретінде көшіп келген үнді тамилдары да джэти деп аталатын үнді касталық жүйесін ұстанады. Олардың касталық құрылымы Тамил Надудағы ауылдық құрылымға ұқсайды. Жоғары кастаға жататындар саптық үйлердің алдыңғы қатарында тұрады, оларға Паллар, Мудалияр (кайколар), Мутараяр (күзетшілер) және т.б. кіреді. Олар зауытта жұмыс істеу, шай ұнтақтау сияқты құрметті жұмыстармен қатар, кәсіпкерлікпен де айналысады. Британдық үкімде және ел тәуелсіздік алғаннан кейін олар жұмысшы санатына жатса да, кондукторлар, шай дайындаушылар, манганец (бақылаушылар) және басқа да лауазымды тұлғалар арасында беделді болды. Төмен каста деп есептелетін жұмысшылар орталықтан алыс тұрғын үйлерде тұрады, олар алыс немесе төменгі қатарлар деп аталады. Бұл топқа Мараван, Калан (дала жауынгерлері) және Агамудаяр (форт күзетшілері), Веллалар (егіншілер), Параярлар, Саккилярлар, кір жуушылар мен шаштараздар кіреді. Ас үйді сыпырушылар мен киім ауыстырушылар ең төменгі сатыда тұрады.