Кіріспе

Организм түрі
Міндетті паразит немесе толық паразит – өмірлік циклін тиісті мезбенді пайдаланбастан аяқтай алмайтын паразиттік организм. Егер міндетті паразит мезбен таба алмаса, көбейе алмайды. Бұл, өмірлік циклін жалғастыру үшін мезбенге тәуелді емес, бірақ паразит ретінде әрекет ете алатын қалаулы паразиттен өзгеше. Міндетті паразиттер мезбендерін пайдалану үшін әртүрлі паразиттік стратегияларды дамытқан. Толық паразиттер және кейбір жартылай паразиттер міндетті болып табылады. Паразитке, жұқтыру үшін мезбеннің өлімі қажет болмаса, оның тамақтану және көбею қажеттіліктерімен үйлесімді болғанда, мезбенің денсаулығын сақтау тиімді.

Түрлер

Облигациялық паразитизм вирустар, бактериялар, саңырауқұлақтар, өсімдіктер және жануарлар сияқты әртүрлі организмдерде кездеседі. Олар өмірлік циклына қажетті кем дегенде бір паразиттік сатыдан өтусіз дамуын аяқтай алмайды. Вирустарды тірі организмдерге жатқызамыз ба, жоқ па, олар тірі жасушалардың ішіндегі ресурстар арқылы ғана көбейе алады. Осыған сәйкес, оларды міндетті ішкі жасушалық паразиттер деп санау ыңғайлы және қалыпты жағдай. Vespidae тұқымдасының ішінде Vespula austriaca – міндетті репродуктивті паразиттің мысалы; оның негізгі қожайыны Vespula acadica. Bombus туысының ішінде B. bohemicus – B. locurum, B. cryptarum және B. terrestris-тің міндетті паразиті болып табылады. Мысалы, Necator americanus – бұл ішек құртының бір түрі. Егер паразит бірден көп қожайынды жұқтырса, оның өмірлік циклы күрделі немесе тікелей емес деп айтылады.

Паразиттік тұрақтылық

Міндетті паразиттердің барлық уақытын паразит ретінде мінез-құлық танытуға жұмсауы міндетті емес. Паразит тұрақты болған жағдайда, жұққан жеке тұлғаның ішінде немесе денесінде бірнеше ұрпақ пайда болады. Бас құрттары осыған мысал бола алады. Уақытша паразиттер – паразиттік өмір сүру әдісі бірнеше немесе тіпті бір даму кезеңімен шектелген организмдер. Міндетті паразиттердің кең ауқымына байланысты, жалпы басқыншылық стратегиясын анықтау мүмкін емес. Жасуша ішіндегі паразиттер жасушаларға еніп, жасушалық сигналдау жолдарын өзгертетін әртүрлі стратегияларды қолданады. Көптеген бактериялар мен вирустар пассивті сіңіруге ұшырайды, онда олар сіңіру үшін ие жасушаға тәуелді болады. Дегенмен, апикомплексалар белсенді енуге қатысады. Бір міндетті ара-паразит, Polistes atrimandibularis, өзінің химиялық белгісін өзгертіп, иесінің колониясына еніп, иесінің өзіне ұқсас болуға тырысады. Бұл ие араларын паразит өзінің бірі деп ойлауға итермелейді.

Үй-жай қорғанысынан қашу

Бірқатар міндетті жасушаішілік паразиттер өздерінің иелерінің жасушалық қорғанысын жеңу үшін, оның ішінде ерекше жасушалық бөлімшелерде тірі қалу қабілетіне ие механизмдерді дамытты. Иелері патогендердің көбеюін және таралуын азайтуға тырысатын механизмдердің бірі – апоптоз (бағдарламаланған жасуша өлімі). Кейбір міндетті паразиттер бұл құбылысты тежеудің жолдарын өңдеді, мысалы, Токсоплазма гондии, бірақ оның механизмі әлі толыққанды түсіндірілмеген.

Үй иесінің мінез-құлқын манипуляциялау

Паразиттермен жұққаннан кейін қожайынның мінез-құлқының өзгеруі өте жиі кездеседі. Жұққандарда байқалатын ерекше мінез-құлықтар тіркеледі, және егер оның күрделілігі бұл мінез-құлықтың паразит таралуына көмектесетінін көрсететін болса, онда мұны бейімделуші манипуляцияның мысалы деп есептейді. Дегенмен, мінез-құлық өзгерістерінің паразит таралуына бағытталған таңдау процесінің нәтижесі екенін көрсету қиын. Осы өзгерістердің инфекцияның жай ғана қосалқы салдары болуы мүмкін деген пікір бар. Көптеген мінез-құлық өзгерістері қожайынның немесе паразиттің тіршілікке бейімділігін арттыратыны дәлелденбеді. Мұның мысалы – Toxoplasma gondii жұққаннан кейін егеуқұйрықтардың мысық зәріне тартылуы. Алайда, хост мінез-құлқының манипуляциясын сипаттау үшін "танымал ақпарат құралдарында және ғылыми әдебиетте" кейде қолданылатын "ғылыми метафоралар, оның ішінде антропоморфизмдер" "көзге жақын, бірақ жаңылыстыратын" деп сипатталған.

Кеңейтілген фенотип

Кейбір жағдайларда организмде байқалатын мінез-құлық оның гендерінің өрнектелуіне емес, оны қоныстандырған паразиттердің гендеріне байланысты болады. Бұл мінез-құлық кеңейтілген фенотип болып табылады. Мафия тәрізді стратегия – талаптарға бағынбаған жағдайда жазалау (мысалы, үлкен дақтанған көкек пен қарға). Көкектің жұмыртқаларын ұясынан шығарып тастайтын қарғалар, көкектердің шабуылына жиірек ұшырайды. Кеңейтілген фенотиптік мінез-құлықтың бейімделу емес, экзаптативті екендігі ұсынылған. Олар паразиттік организмге пайдалы болуы мүмкін, бірақ олар осы пайданы мақсат етіп туындамаған. Кейбір түрлердің балапандары қожайын балапандарының дауысын еліктейтін жылдам шақыру арқылы қожайынның мінез-құлқын манипуляциялай алады, тіпті төрт балапанның дауысын да қайталап береді. Қожайын түрлерінің мимикриясы Polistes semenowi және Polistes sulcifer қағаз жәндіктерінде, сондай-ақ Bombus bohemicus қоңызында да кездеседі, онда паразит өздерінің кутикулалық көмірсутектерінің, түрлерінің және колонияға тән химиялық белгілерінің арақатынасын өзгертіп, басып алған қожайын түрлеріне сәйкес келтіреді. Көптеген көбелек түрлері де ұя паразиттік мінез-құлық көрсетеді. Мысалы, Niphanda fusca, C. japonicus қожайын құмырсқасын өз ұясындағы личинканы өз баласы секілді қабылдауға итермелейтін кутикулалық көмірсутектерді (CHC) бөліп шығарады. Содан кейін құмырсқа көбелектің личинкасын өсіріп, тікелей ауыздан ауызға тамақтандырады, оған оның қанатты күйіне дейін күтім жасайды. Бұл мимикрия екі процестің нәтижесінде дамыған деп ұсынылады: немесе қожайынның ұя паразитіне қарсы қорғанысына эволюциялық жауап ретінде, немесе бұрыннан бар қожайынды қамтамасыз ету стратегиясын өзгерту арқылы. Паразит пен қожайын жастардың ата-аналық ресурстар үшін бәсекелесуі, қожайын ата-аналарын тиімді пайдаланатын сигналдың аспектілерін күшейтуге әкелуі мүмкін. Паразиттік жастар, ұядағы басқа балапандармен туыстық байланысы болмағандықтан, олар өзімшіл мінез-құлық танытуға бейімделгендіктен, артық сигналдарға қожайын жастарға қарағанда күштірек таңданымға ұшырайды.

Облигациялық паразитизмнің дамуы

Эволюциялық биологиядағы қазіргі теориялар, ие-паразит қарым-қатынасының ауыр сырқатқа тепе-теңдік күйіне қарай дамуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл, ие мен паразит екеуі үшін коменсализм – идеалды тепе-теңдік деген дәстүрлі түсінікпен қайшы келеді.