Кіріспе

Йемен мен Эритрея арасындағы дау – Йемен мен Эритрея арасындағы Қызыл теңіздегі Үлкен Ханиш аралы үшін болған дау. Бұл сол кездегі даулы Зукур Ханиш архипелагындағы ең ірі аралдардың бірі еді. 1995 жылдың 15-17 желтоқсаны аралығында үш күнге созылған қақтығыс болды. 1998 жылы Халықаралық төрелік соты бұл территория Йеменге тиесілі екенін анықтады. Үлкен Ханиш (немесе Ханиш әл-Кабир) архипелагтағы үш негізгі аралдың бірі. 1995 жылға дейін онда тек бірнеше йемендік балықшылар тұрған. 1995 жылы йемендік қолдаумен бір неміс компаниясы аралда қонақ үй және су астында жүзу орталығын салуға кірісті. Йемендіктер құрылыс алаңын күзету үшін 200 адамнан тұратын күш жіберді. Эритреялық шенеуніктер Үлкен Ханиш аралындағы құрылыс жұмыстарын ақпан айында жоспарланған келіссөздерге дейін жағдайды өзгертуге жасалған әрекет деп ойлады. "1995 жылдың 11 қарашасында Эритреяның Сыртқы істер министрі Петрос Соломон Ханиш әл-Кабирдегі йемендік құрылыс жобасына байланысты алаңдаушылық білдіріп, Санға бір ай мерзім берді, осы мерзім ішінде Йеменнің әскери күштері мен азаматтық халқын Ханиш әл-Кабирден шығару керек болды".

Қарулы қақтығыс

Эритреяның ультиматумының мерзімі бітіп, Йеменнің әскери күштері мен азаматтық халқы шығарылмаған соң, Эритрея аралды күшпен басып алу операциясын бастады. Эритреялықтар аралға жер күштерін тасымалдау үшін барлық теңізге лайықты кемелерін пайдаланды. Кейбір эритреялық әскерлер балық аулау кемелерімен және басып алынған египеттік пароммен түсті. Эритреялықтар әскерді аралға жеткізу үшін сондай-ақ ұшақтарды да қолданды. Эритрея күштері Йемен контингентіне шабуыл жасап, үш күннің ішінде аралдың барлық бөлігін басып алды. Йеменнің истребительдері "Әл-Худейда" әуе базасынан ұшып, шайқас кезінде әуе шабуылын жасады. Шайқас барысында ресейлік сауда кемесі эритреялықтардың атысынан зардап шекті, оны Йеменнің әскери кемесі деп жаңылыстырды.

Шабуылға шетелдіктердің қатысы бар деген айып және басқа да себептер

Йемендіктер Эритреяның Ханиш аралдарына жасаған шабуылды Израиль қолдаған деп мәлімдеді. Йемендік дереккөздердің сөзіне қарағанда, Эритрея операциясын Израиль офицерлері басқарған болуы мүмкін. Йемен президенті Әли Абдулла Салехтің кеңсесіне жақын көздер операцияны "бірнеше израильдіктердің" басқарғанын, соның ішінде Майкл Дума есімді подполковниктің қатысқанын мәлімдеді. Бұл мәлімдеме Йемендік барлау қызметі ұстаған, еврей тіліндегі бірнеше шифрланған хабарламаға негізделген. Дегенмен, Йемен Израильге ресми шағым түсірген жоқ. Стивен Кэролдың пікірінше, Ұлы Ханиш аралы үшін болған шайқаста Йеменнің әскери жеңіліске ұшырағандығын ескерсек, Израильдің қатысы туралы айыптау Йеменнің "өзін ақтауға" жасаған әрекеті болуы мүмкін. 1996 жылы Брайан Уитакер (1996) және Кэрол (2012) соғысқа ашық себеп (casus belli), яғни соғыстың фактілерді орнату үшін басталғанынан басқа, эритреялықтардың аралға шабуыл жасауының тағы үш себебі ұсынылғанын айтады. Йемендік оппозициялық көздер 1994 жылы Йемен Израильден эритреялықтар арқылы құпия әскери көмек алғанын, ал Йемен уәде етілген төлемдерді орындамағандықтан эритреялықтар Ханишті басып алғанын мәлімдеді. Йеменнің әскерлері еврей тіліндегі радио хабарларын ұстап алды және "бірнеше израильдіктердің" Эритрея операциясын басқаруға көмектескені туралы мәлімдеме Араб лигасының шабуылдың нақты себебі Израильдің аралда база құруға ниеттенгендігі деп болжауына әкелді. Үшінші себеп – Қызыл теңізде мұнай болуы мүмкін және соғыстың түпкі себебі теңіз түбіндегі аумақтық құқықтар екендігі болды.

Төрелік

Екіжақты келіссөздерде мәселені шешуге мүмкіндік болмағандықтан, архипелагтың мәртебесі Нидерландыдағы Гаагадағы Тұрақты Төрелік Сотының қарауына жіберілді. Тұрақты Төрелік Соты архипелагтың көп бөлігі Йеменге тиесілі екенін анықтады, ал Эритрея барлық аралдардың айналасындағы суларда балық аулау құқығын және Эритреяға жақын кіші аралдардың бір бөлігіне қарайтын құқығын сақтап қалды. 1998 жылдың 1 қарашасында "Йеменнің қорғаныс министрі Мохаммад Дифалла Мохаммад Ұлы Ханиш аралында Йеменнің туын көтерді, Йемен армиясы мен теңіз күштері аралда орналасқан кезде. Осы уақытта эритреялық әскерлер тікұшақ пен әскери кемемен шығып кетті".