Абусирдегі екінші пирамиданың құрылысы

Кіріспе

Әбусир некрополында салынған екінші пирамида – Нефериркаре пирамидасы (Египет: Bꜣ Nfr ỉr kꜣ rꜥ "Нефериркаре Басы") б.з.б. 25-ші ғасырда Бесінші династияның перғауыны Нефериркаре Какай үшін салынған. Бұл Гиза мен Саккара арасында орналасқан Әбусир некрополының ең биік жеріндегі ең биік құрылым болды және әлі де некрополь үстінде биіктеп тұр. Пирамиданың маңыздылығы оның қазба жұмыстары Әбусир папирустарын табуға әкелгендігінде. Бесінші династия Ескі патшалық кезіндегі ұлы пирамидалар құрылысының аяқталуын білдірді. Осы дәуірдегі пирамидалар кішірек және стандартталуға бет бұрды, бірақ күрделі бедерлі әшекейлер де кеңінен таралды. Нефериркаре пирамидасы дәстүрден ауытқыды, өйткені ол бастапқыда сатылы пирамида ретінде салынған: бұл дизайн Үшінші династиядан кейін (б.з.б. 26-шы немесе 27-ші ғасыр) көнеріп қалған. Кейін, оны нағыз пирамидаға айналдыру үшін жасалған өзгерістермен бірге екінші сатылы пирамидамен қаптады; алайда, перғауынның өлімі жұмысты оның ізбасарлары аяқтауға тиіс болды. Қалған жұмыстар асығыс түрде, арзан құрылыс материалдарын пайдаланып аяқталды. Осы жағдайларға байланысты Нефериркаре ескерткішінде пирамида кешенінің бірнеше негізгі элементтері болмады: аңғардағы ғибадатхана, жол және культ пирамидасы. Олардың орнына, ескерткіштің оңтүстігінде кішкентай кірпіштен жасалған үйлер салынды, онда культ жұбындары күнделікті қызметтерін атқара алатын, әдеттегі пирамида қаласы аңғардағы ғибадатхананың жанында емес. 1890 жылдары Әбусир папирустарының табылуы осыған байланысты. Әдетте, папирус мұрағаттары пирамида қаласында сақталар еді, онда олардың жойылуына кепілдік берілер еді. Пирамида үлкен отбасылық зираттың бір бөлігіне айналды. Нефериркаренің жұбайы Хенткаус II және оның ұлдары Неферефре мен Нюсерре Иниге арналған ескерткіштер айналасында орналасқан. Олардың құрылысы әртүрлі билеушілер тұсында басталғанмен, осы төрт ескерткіштің бәрі Нюсерренің билігінде аяқталды.

Орналасуы және қазба жұмыстары

Нефериркаре пирамидасы Абусирдегі некропольде, Саққара мен Гиза жазығының арасында орналасқан. Сахуренің мұрагері, оның ұлы Нефериркаре, некропольге жерленген екінші билеуші болды. Египтолог Яромир Крежичи Нефериркаре кешенінің Сахуре кешеніне қатысты орналасуы туралы бірқатар болжамдар ұсынады: 1) Нефериркаре өзін Сахуреден алыстатуға тырысқандықтан, жаңа зират құрып, оны Сахуренен ажырату үшін мәйітхана жоспарын қайта жобалауды таңдады; 2) геоморфологиялық қысымдар – әсіресе Нефериркаре мен Сахуре кешендерінің арасындағы еңіс – Нефериркаренің кешенін басқа жерде орналастыруын қажет етті; 3) сайттың ең биік нүктесі болғандықтан, Нефериркаре оны өзінің кешенінің айналадағы аймаққа үстемдік етуін қамтамасыз ету үшін таңдаған болуы мүмкін; 4) сайтты пирамиданы Гелиополиспен сәйкес қасақана таңдаған болуы мүмкін. Абусир диагоналі – Нефериркаре, Сахуре және Неферефре пирамидаларының солтүстік-батыс бұрыштарын байланыстыратын шартты сызық. Бұл Гиза пирамидаларының оңтүстік-шығыс бұрыштарын байланыстыратын Гиза осіне ұқсас және Абусир диагоналімен Гелиополистегі нүктеге жиналады. Кешеннің орналасуы құрылыс процесіне әсер етті. Египтолог Мирослав Барта бұл жердің Ежелгі Патшалықтың әкімшілік астанасы Инбу Хеджбен байланысты болғандықтан таңдалғанын айтты. Ежелгі Мемфистің орналасқан жері нақты белгілі болған жағдайда, Абусир некрополі қала орталығынан шалғай болмас еді. Қалаға жақын орналасқан жердің артықшылығы – ресурстар мен жұмыс күшіне қолжетімділік. Абусирдің оңтүстік-батысында жұмысшылар пирамиданы салуға арналған тас блоктарын өндіру үшін әктас карьерін пайдалана алады. Мұндағы әктас өндіру өте оңай болды, өйткені қиыршық тас, құм және тафл қабаттары әктасты жіңішке сегменттерге бөлетін, оны матрицасынан оңай шығаруға мүмкіндік беретін. 1838 жылы полковник Говард Вайспен жұмыс істейтін инженер Джон Шей Перринг Сахуре, Нефериркаре және Нюсерре пирамидаларының кіреберісін тазартты. Бес жылдан кейін египтолог Карл Ричард Лепсиус Пруссия королі Фредерик Вильгельм IV-тің қолдауымен Абусир некрополын зерттеп, Нефериркаре пирамидасын XXI деп тіркеді. Дәл Лепсиус бесінші және алтыншы династиялардың пирамидаларында аккрециялық қабаттар әдісі қолданылғаны туралы теорияны ұсынды. 1893 жылы заңсыз қазба жұмыстары кезінде Нефериркаре ғибадатханасынан табылған Абусир папирустары маңызды жаңалық болды. 1902–1908 жылдары египтолог Людвиг Борхарт Deutsche Orient Gesellschaft немесе German Oriental Society ұйымы үшін жұмыс істеп, сол пирамидаларды қайта зерттеп, олардың іргелес ғибадатханалары мен жолдарын қазып алды. Борхарттың экспедициясы Абусир некрополінде жүргізілген алғашқы және жалғыз ірі экспедиция болды және бұл жердегі археологиялық зерттеулерге елеулі үлес қосты. Оның бұл зерттеулері "Корольдер ескерткіші" ("Das Grabdenkmal des Königs Nefer Ir Ke Re") атты еңбегінде (1909) жарияланды. Чехияның Египетология институты 1960 жылдан бері бұл жерде ұзақ мерзімді қазба жұмыстарын жүргізіп келеді.

The pyramid of Neferirkare is situated on the necropolis at Abusir, between Saqqara and the Giza Plateau. Abusir assumed great import in the Fifth Dynasty after Userkaf, the first ruler, built his sun temple and, his successor, Sahure inaugurated a royal necropolis there with his funerary monument. Sahure's successor, his son Neferirkare, was the second ruler to be entombed in the necropolis. The Egyptologist Jaromír Krejčí proposes a number of hypotheses for the position of Neferirkare's complex in relation to Sahure's complex: (1) that Neferirkare was motivated to distance himself from Sahure and thus chose to found a new cemetery and redesign the mortuary temple plan to differentiate it from Sahure's; (2) that geomorphological pressures – particularly the slope between Neferirkare's and Sahure's complexes – required Neferirkare to situate his complex elsewhere; (3) on the basis of the site being the highest point, Neferirkare may have selected it to ensure his complex dominated the surrounding area and; (4) that the site may have been intentionally selected to build the pyramid in line with Heliopolis. The Abusir diagonal is a figurative line connecting the north west corners of the pyramids of Neferirkare, Sahure and Neferefre. It is similar to the Giza axis, which connects the south east corners of the Giza pyramids, and converges with the Abusir diagonal to a point in Heliopolis. The location of the complex affected the construction process. The Egyptologist Miroslav Bárta said the location was chosen partly because of its relation to the administrative capital of the Old Kingdom, Inbu Hedj known today as Memphis. Providing that the location of ancient Memphis is accurately known, the Abusir necropolis would have been no further than from the city centre. The benefit of the site being close to the city was the increased access to resources and manpower. South west of Abusir, workers could exploit a limestone quarry to gather resources for the manufacture of masonry blocks used in the construction of the pyramid. The limestone there was particularly easy to quarry considering that gravel, sand and tafl layers sandwiched the limestone into thin segments of between and thick making it easier to dislodge from its matrix. In 1838, John Shae Perring, an engineer working under Colonel Howard Vyse, cleared the entrances to the pyramids of Sahure, Neferirkare and Nyuserre. Five years later, the Egyptologist Karl Richard Lepsius, sponsored by King Frederick William IV of Prussia, explored the Abusir necropolis and catalogued Neferirkare's pyramid asXXI. It was Lepsius who proposed the theory that the accretion layer method of construction was applied to the pyramids of the Fifth and Sixth Dynasty. One important development was the discovery of the Abusir papyri, found in the temple of Neferirkare during illicit excavations in 1893. In 1902–1908, the Egyptologist Ludwig Borchardt, working for the Deutsche Orient Gesellschaft or German Oriental Society, resurveyed those same pyramids and had their adjoining temples and causeways excavated. Borchardt's was the first, and only other, major expedition carried out at the Abusir necropolis, and contributed significantly to archaeological investigation at the site. His findings were published in Das Grabdenkmal des Königs Nefer Ir Ke Re (1909). The Czech Institute of Egyptology has had a long term excavation project going at the site since the 1960s.

Орналасу

Пирамида салу техникалары Бесінші династия кезеңінде өзгеріске ұшырады. Пирамидалардың монументалдығы төмендеді, жерлеу храмдарының дизайны өзгерді және пирамиданың ішкі құрылымы стандартталып алынды. Керісінше, рельефтік безендірулер көбейді және храмдар үлкен қойма кешендерімен толықтырылды. Бұл екі тұжырымдық өзгеріс Сахуре билік еткен кезге дейін қалыптасты. Сахуренің жерлеу кешені безендіру арқылы символдық өрнек беруге, қарапайым үлкендікке қарағанда басымдық берілгенін көрсетеді. Мысалы, Төртінші династиядағы Хуфу фараонының кешенінде безендіруге арналған 100 сызықтық метр (330 сызықтық фут) бөлінген, ал Сахуре храмында рельефтік безендіруге 370 сызықтық метр (1200 сызықтық фут) арналған. Барта марқұмдар храмдарындағы сақтау кеңістігі Нефериркаре билігінен бастап үнемі кеңейгенін анықтады. Бұл әкімшілік назардың жерлеу культіне шоғырлануы, культті ұстауға қатысқан дін қызметкерлері мен шенеуніктер санының артуы және олардың кірістерінің өсуінің нәтижесі болды. Сахуре, Нефериркаре және Неферефре храмдарында табылған тас ыдыстардың көптеген қалдықтары – көбінесе сынған немесе толық емес – осы дамудың куәсі болып табылады. Ежелгі Патшалықтың жерлеу кешендері бес негізгі компоненттен тұрды: (1) аңғардағы храм; (2) жол; (3) жерлеу храмы; (4) культ пирамидасы; (5) негізгі пирамида. Нефериркаренің жерлеу кешенінде осы негізгі элементтердің тек екеуі болды: асығыс түрде арзан саз кірпіш пен ағаштан салынған жерлеу храмы; және осы жердегі ең үлкен негізгі пирамида. Нефериркаре ескерткіші үшін арналған аңғардағы храм мен жолды Нюсерре өзінің жеке жерлеу кешені үшін пайдаланды. Керісінше, Нефериркаре қайтыс болғаннан кейін ескерткішті аяқтауға асыққандықтан, культ пирамидасының құрылысы басталған жоқ. Оның орнына, храм қызметкерлері тұратын кішкентай елді мекен мен саз кірпіштен салынған тұрғын үйлер кешеннің оңтүстігіне салынды. Нефериркаренің жерлеу ескерткішін аяқтау үшін пирамида мен жерлеу храмының периметріне үлкен кірпіш қабырға салынды.

Pyramid construction techniques underwent a transition in the Fifth Dynasty. The monumentality of the pyramids diminished, the design of mortuary temples changed, and the substructure of the pyramid became standardized. By contrast, relief decoration proliferated and the temples were enriched with greater storeroom complexes. These two conceptual changes had developed by the time of Sahure's reign at the latest. Sahure's mortuary complex indicates that symbolic expression through decoration became favoured over sheer magnitude. For example, Fourth Dynasty pharaoh Khufu's complex had a total of 100 linear metres (330 linear feet) reserved for decoration, while Sahure's temple had around 370 linear metres (1,200 linear feet) dedicated to relief decorations. Bárta identifies that storage space in mortuary temples expanded consistently from Neferirkare's reign onwards. This was a result of the combined centralization of administrative focus onto the funerary cult, the increase in the numbers of priests and officials involved in the maintenance of the cult, and the increase in their revenues. The discovery of considerable remains of stone vessels – mostly broken or otherwise incomplete – in the pyramid temples of Sahure, Neferirkare, and Neferefre bears testament to this development. Old Kingdom mortuary complexes consisted of five essential components: (1) a valley temple; (2) a causeway; (3) a mortuary temple; (4) a cult pyramid; and (5) the main pyramid. Neferirkare's mortuary complex had only two of these basic elements: a mortuary temple which had been hastily constructed from cheap mudbrick and wood; and the largest main pyramid at the site. The valley temple and causeway that were originally intended for Neferirkare's monument were co opted by Nyuserre for his own mortuary complex. Conversely, a cult pyramid never entered construction, as a consequence of the rush to complete the monument upon Neferirkare's death. Its replacement was a small settlement and lodgings constructed from mudbrick to the south of the complex where the priests would live. An enormous brick enclosure wall was built around the perimeter of the pyramid and mortuary temple to complete Neferirkare's funerary monument.

Бас пирамида

Ескерткіш сатылы пирамида ретінде жоспарланған, бұл V династия патшасы үшін ерекше таңдау болды, себебі сатылы пирамидалар дәуірі б.з.д. 26-шы немесе 27-шы ғасырлардағы III династиямен аяқталған, яғни ғасырлар бұрын. Осы таңдаудың себебі белгісіз. Египтолог Мирослав Вернер бұл таңдау мен Турин канонында оның «жаңа династияның негізін қалаушысы» ретінде тізілуі арасындағы болжамдық байланысты қарастырады, бірақ діни себептер мен билік саясатының ықпалын да жоққа шығармайды. Алғашқы құрылыс жоғары сапалы әк тас блоктарынан мұқият орнатылған алты сатыны қамтыды, олардың биіктігіне жетеді. Құрылыстың сыртын ақ әк таспен қаптау жоспарланған, бірақ жұмыс тек бірінші сатыға дейін аяқталғаннан кейін пирамида «нағыз пирамида» ретінде қайта жобаланды. Вернер V династия пирамидасының архитектурасын былай сипаттайды:

Сатыны нағыз пирамидаға айналдыру үшін құрылымды шамамен екі сатыға дейін кеңейтіп, биіктігін тағы екі сатыға арттырды. Бұл кеңейту жобасы қызыл гранитпен қапталуы тиіс кішкентай тас сынықтарымен аяқталды. Патшаның ерте қайтысы жобаны тоқтатты, тек қаптаманың ең төменгі қабаттары ғана аяқталды. Құрылыстың негізі әр жағынан өлшенді, ал жоба аяқталғанда пирамиданың биіктігі шамамен 54 градус бұрышпен биіктікке жетер еді. Құрылыстың толыққанды болмауына қарамастан, Гизадағы Менкауре пирамидасымен салыстыратын пирамида Нил дельтасынан шамамен биіктікте орналасқан төбеде тұрғандықтан айналасын билеп тұрады.

Субструктура

Пирамиданың солтүстік бетінің ортасына жақын орналасқан төмен түсетін дәліз Нефериркаре пирамидасының ішкі құрылысына кіреберіс болып табылады. Дәліз жер бетінен шамамен басталып, жер астындағы ұқсас тереңдікте аяқталады. Оның биіктігі мен ені пропорционалды. Кіреберіс және шығу жерлері гранит қаптамасымен нығайтылған. Дәліз вестибюльге шығады, ол ұзын дәлізбен жалғасады, оның алдында порткуллис орнатылған. Бұл екінші дәліз екі бұрылыстан тұрады, бірақ көбінесе шығысқа қарай бағытталған және қабірлік камерадан сәл ығысқан алдын-камерада аяқталады. Дәліздің шатыры ерекше: жалпақ шатырының үстінде әктастан жасалған екінші екі қабатты шатыр орналасқан, ал оның үстінде қамыстан жасалған үшінші қабат бар. Жерлеу және алдын-камералардың төбелері үш қабатты әктастан салынған. Бұл қабырғалар жоғарғы құрылымнан салмақты дәліздің екі жағына бөліп, құлаудың алдын алады. Тонаушылар әктаспен қапталған бөлмелерді тонап, оларды дұрыс қалпына келтіруді мүмкінсіз еткен, бірақ кейбір ерекшеліктерді анықтауға болады. Атап айтқанда, (1) екі бөлме де шығыс-батыс бағытында орналасқан, (2) екі камера да бірдей енде болған; алдын-камера екеуінен қысқа болған, және (3) екі камераның шатыры да бір стильде жасалған және әктас қабатының бірі жоқ. Жалпы, ішкі құрылым ауыр зақымдалған: әктас қабырғалардың бір қабаты құлап, жерлеу камерасын жауып тастаған. Ішінде мумияның, саркофагтың немесе жерлеу жинағының ешқандай іздері табылған жоқ. Ішкі құрылымның ауыр зақымдануы одан әрі қазба жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік бермейді.

Мәйітті жерлеу ғибадатханасы

Мәйітті жерлеу ғибадатханасы пирамиданың шығыс жағының етегінде орналасқан. Бұл кезең үшін оның көлемі қалыптыдан ірі. Археологиялық мәліметтерге сәйкес, Нефериркаре қайтыс болғанда ғибадатхана толыққанбаған күйде қалған, ал оны Неферрефре мен Нюсерре аяқтаған. Мысалы, ғибадатхананың ішкі бөлігі мен мүсіндер орналасқан нишалар тастан салынған, бірақ аула мен кіреберіс залы сияқты ғибадатхананың көп бөлігі арзан балшық кірпіш пен ағаштан асығыс түрде аяқталған. Бұл мәйітті жерлеу ғибадатханасының үлкен бөлігін жаңбыр мен желдің эрозиясына сезімтал қалдырды, ал тас оған айтарлықтай беріктік берген болар еді. Бұл орын эстетикалық тұрғыдан әсерлі болмаса да, оның негізгі жоспары мен ерекшеліктері Сахуре ғибадатханасына ұқсас болды. Оның кеңейтілген өлшемдері аңғардағы ғибадатхана немесе жолсыз кешенді салу туралы шешіммен байланысты болуы мүмкін. Оның орнына, іргесі салынған жол мен ғибадатхана Нюсерренің кешеніне бағытталды. Ғибадатханаға бағаналы портик пен бағаналы кіреберіс арқылы кіруге болады, ол үлкен бағаналы аулаға апарады. Зал мен ауланың бағаналары лотос сабақтары мен гүлдерінің пішінде жасалған ағаштан тұрады. Аулада мұндай жиырма жеті бағана орнатылған; бұл бағаналар симметриясыз орналасқан. Археолог Герберт Рикке құрбандық тақтасына жақын орналасқан бағаналар өрттен зақымданып, алынып тасталған болуы мүмкін деген гипотеза ұсынды. Бұл оқиға ғибадатхана мұрағатынан табылған папирус фрагментімен расталған. Ауланың батысындағы төменгі сатылы пандус оңтүстікке қарай қоймаларға, ал солтүстікке қарай алты ағаш бағанадан тұратын кішігірім дәлізбен жалғасатын көлденең (солтүстік-оңтүстік) дәлізбен жалғасады, одан негізгі пирамиданың ашық ауласына өтуге болады. 1890 жылдары қабір қазушылар оңтүстік қоймаларда Абусир папирустарын тапты. Қоймадан тыс жерде бас пирамида ауласына кіретін тағы бір кіреберіс бар, ал одан екінші қазбаланған оңтүстік-батыс қақпасы Хенткаус II кешеніне апарады. Ақырында, дәліз арқылы өту тікелей ішкі киелі орынға немесе ғибадатханаға жетелейді. Сақталған рельефтер сынықтардан тұрады. Сақталған материалдардың ішіндегі бір блок осы кездегі патшалық отбасының шежіресін қайта құру үшін маңызды рөл атқарады. 1930 жылдары египтолог Эдуард Газули тапқан әктас блок Нефериркаре, оның жұбайы Хенткаус II және үлкен ұлы Неферефренің бейнесін көрсетеді. Бұл блок пирамида орнында емес, Абусир ауылындағы үйдің бір бөлігінде табылған. Абусир папирустары Нефериркаренің Абусирдегі мәйітті жерлеу ғибадатханасы туралы мәліметтерді қамтиды. Папирустардан алынған мәліметтердің біріне сәйкес, орталық шіркеудің нишаларында бес мүсін орналасқан. Орталық мүсін Нефериркарені Озирис құдайы ретінде бейнелесе, екі шеткі мүсін оны Жоғарғы және Төменгі Египеттің патшасы ретінде бейнелеген. Папирустарда Абусирде кем дегенде төрт жерлеу қайығы болғаны туралы да жазылған. Екі қайық жабық бөлмелерде сақталған, ал қалған екеуі пирамиданың солтүстігінде және оңтүстігінде орналасқан. Оңтүстік қайықты Вернер қазба жұмыстары кезінде тапқан.

The mortuary temple is located at the base of the pyramid's Eastern face. It is larger than is typical for the period. Archaeological evidence suggests that it was unfinished at Neferirkare's death, and was completed by Neferefre and Nyuserre. For example, while the inner temple and statue niches were built from stone, much of the rest of the temple, including the court and entrance hall, was apparently hastily completed using cheap mudbrick and wood. This left large portions of the mortuary temple susceptible to erosion from rain and wind, where stone would have given it significant durability. The site was less aesthetically impressive, although its basic layout and features remained roughly analogous to Sahure's temple. Its enlarged size can be attributed to a design decision to build the complex without a valley temple or a causeway. Instead, the causeway and temple, whose foundations had been constructed, were diverted to Nyuserre's complex. The temple was entered through the columned portico, and columned entrance hall which terminates into a large columned courtyard. The columns of the hall and courtyard are made from wood arranged into the form of lotus stalks and buds. The courtyard is adorned with thirty seven such columns; these columns are asymmetrically positioned. The archaeologist Herbert Ricke hypothesized that columns near the altar may have been damaged by fire and removed. A papyrus fragment from the temple archives corroborates this story. A low stepped ramp in the courtyard's west leads to a transverse (north–south) corridor which leads south into storerooms and north into another smaller corridor containing six wooden columns through which the open courtyard of the main pyramid can be accessed. It is in the southern storerooms that the Abusir papyri were discovered by graverobbers in the 1890s. Beyond the storerooms is a gate which has another access point to the main pyramid's courtyard, and through which a second excavated south western gate leads to KhentkausII's complex. Finally, traversing across the corridor leads directly into the inner sanctuary or temple. The surviving reliefs are fragmentary. Of the preserved materials, one particular block stands out as vitally important in reconstructing the genealogy of the royal family at this time. A limestone block, discovered in the 1930s by the Egyptologist Édouard Ghazouli, depicts Neferirkare with his consort, Khentkaus II, and eldest son, Neferefre. It was not found at the site of the pyramid, but as a part of a house in the village of Abusir. The Abusir papyri document details concerning Neferirkare's mortuary temple at Abusir. One testimony from the papyri is that five statues were housed in the niches of the central chapel. The central statue depicted Neferirkare as the deity Osiris, whereas the two outermost statues portrayed him as the king of Upper and Lower Egypt respectively. The papyri also record the existence of at least four funerary boats at Abusir. Two boats are located in sealed rooms while the other two are to the north and south of the pyramid itself. The southern boat was discovered when Verner unearthed the funerary boat during excavations.

Өзендегі ғибадатхана, тас жол және діни пирамида

Нефериркаре қайтыс болған кезде, тек аңғардағы ғибадатхананың негізі және мәйітхана ғибадатханасына дейінгі жолдың үштен екі бөлігі ғана салынып болған. Нюсерре бұл орынды иеленген кезде, жолдың бағытын өзгертіп, оны өзінің мәйітхана ғибадатханасына бұрды. Сөйтіп, жол өзінің жартысынан астам бөлігін бір бағытта жүріп, қалған бөлігін басқа бағытта жалғастырады. Нефериркаренің ескерткішінде культ пирамидасы жоқ. Оның орнына, ескерткіштің оңтүстігінде діни қызметкерлерге арналған кішкене Ба Какай атты саз кірпіштен тұрғызылған елді мекен салынды. Осы "қажетті" элементтердің болмауы бір маңызды салдарға әкелді. Әдетте, қайтыс болған фараонның жерлеу культіне қызмет ететін діни қызметкерлер Абусир көлінің жанындағы аңғардағы ғибадатхананың жанында салынған "пирамида қаласында" тұратын еді. Әкімшілік күнделікті жазбалары діни қызметкерлермен бірге осы қалада сақталар еді. Алайда, жағдайға байланысты, осы құжаттар мәйітхана ғибадатханасында сақталды. Бұл олардың мұрағаттарының сақталуына мүмкіндік берді, әйтпесе олар көп бұрын ыдырап, саздың астында қалған болар еді. Кешенге жақын орналасқан елді мекен шағын жөндеу жұмыстарын жүргізуге де мүмкіндік берді.

Кейінгі тарих

Нюсерре Абусирде өзінің жерлеу ескерткішін салған соңғы патша болды; оның ізбасарлары Менкаухор мен Дjedкаре Исеси басқа жерлерді таңдады, соның салдарынан Абусир патшалық некрополі ретінде тоқтатылды. Бірақ бұл орын тасталып кеткен жоқ. Абусир папирустары жерлеу культтері кем дегенде Алтыншы династияның соңында, Пепи II билік еткенге дейін Абусирде белсенді болғанын көрсетеді. Нефериркареге қызмет еткен дін қызметкерлерінің ішінде: Нефериркаре пирамидасы мен күн ғибадатханасының және Сахуре пирамидасының дін қызметкері Каемнефрет; Нефериркаре пирамидасы мен күн ғибадатханасының дін қызметкері Нимаатпта; Сахуре, Нефериркаре және Нюсерре культтерінің дін қызметкерлері Куемсневи мен Камесену; Нефериркаре, Неферефре және Нюсерре пирамидаларының дін қызметкері Нимаатсед; Сахуре, Нефериркаре, Неферефре және Нюсерре Инидің дін қызметкері Хабаупта. Вернердің пікірінше, патшалық культтық іс-әрекеттер Бірінші аралық кезеңде тоқтаған. Малек Нефериркаре мен Нюсерре культтерінің Гераклеополиттік кезең бойында сақталуына қатысты белгілі бір дәлелдердің бар екенін атап өтті, бірақ бұл Нюсерре культі кем дегенде Он екінші династияға дейін үздіксіз жалғасқан дегенді білдіреді. Профессор Антонио Моралес жерлеу культтары Ескі патшалықтан кейін де жалғасуы мүмкін деп санайды, әсіресе Нюсерре культі ресми және халық арасындағы құрметке ие болып, ерте Орта патшалыққа дейін сақталған сияқты. Орта патшалыққа жатқызылатын екі мүсіннің болуы Нефериркаре культі де сол кезеңде белсенді болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Мемфис маңындағы некропольдер, әсіресе Саққара және Абусир, жиырма алтыншы династия кезінде (шамамен б.з.д. 664–525 жж.) кеңінен қолданылған. Бұл қабірлерді салу үшін көп мөлшерде тас қажет болды, және бұл тастар, әдетте, Ескі патшалық пирамидаларынан алынған, осылайша оларға қосымша зақым келтірілді. Нефериркаренің жерлеу ғимаратының жанынан б.з.д. V ғасырға жатқызылатын қабірлер табылды. Борхарт тапқан сары кальциттен жасалған бір қабір тасында арамей тілінде: "(Нсну, Пахнумның қызына тиесілі)" немесе "(Неснеу, Тапахнумның қызына тиесілі)" деген жазу бар. Вернер Нефериркаренің жерлеу ғимаратындағы тас блоктан тағы бір жазу тапты: "Манну ки на'ан, Шеваның ұлы". Бұл екінші жазудың мерзімі нақты белгісіз, бірақ ол да сол кезеңге жатуы мүмкін.

Nyuserre was the last king to build his funerary monument at Abusir; his successors Menkauhor and Djedkare Isesi chose sites elsewhere, and Abusir ceased to be the royal necropolis. But the site was not abandoned. The Abusir Papyri demonstrate that funerary cults remained active at Abusir at least until the reign of Pepi II at the end of the Sixth Dynasty. Priests who served Neferirkare include Kaemnefret, priest of Neferirkare's pyramid and sun temple and of Sahure's pyramid; Nimaatptah, priest in the pyramid and sun temple of Neferirkare; Kuyemsnewy and Kamesenu, priests of the cults of Sahure, Neferirkare, and Nyuserre; Nimaatsed, priest of the pyramids of Neferirkare, Neferefre, and Nyuserre; Khabauptah, priest of Sahure, Neferirkare, Neferefre, and Nyuserre Ini. Verner believes that royal cultic activities ceased by the First Intermediate Period. Málek notes that some limited evidence for the persistence of the cults of Neferirkare and Nyuserre throughout the Herakleopolitan Period exists, though this means Nyuserre's cult operated continuously until at least the Twelfth Dynasty. Professor Antonio Morales believes funerary cults may have continued beyond the Old Kingdom, in particular the cult of Nyuserre appears to have survived both in its official form and in popular public veneration until the early Middle Kingdom, and some scant evidence in the form of two statues dated to the Middle Kingdom may suggest that Neferirkare's cult was active during that period as well. The necropoleis near Memphis, specifically those at Saqqara and Abusir, were used extensively during the Twenty Sixth Dynasty (c. 664–525 BC). Considerable quantities of stone were required to build these tombs, and this was very probably sourced from the Old Kingdom pyramids, thereby inflicting further damage to them. Graves estimated to be from the fifth century BC have been discovered in the vicinity of Neferirkare's mortuary temple. One yellow calcite gravestone, discovered by Borchardt, bears an Aramaic inscription: "(Belonging) to Nsnw, the daughter of Paḥnûm" alternatively read as "(Belonging) to Nesneu, the daughter of Tapakhnum". A second inscription, found by Verner on a limestone block in the mortuary temple bears the inscription: "Mannu ki na'an son of Šewa". The dating of this second inscription is uncertain, but may plausibly be from the same period.

II Кентхаус пирамидасы

Борхарт бастапқыда Нефериркаре кешенінің оңтүстік жағындағы қираған құрылысты маңызды емес мастаба деп ойлады және оны қысқаша ғана зерттеді. 1970 жылдары Вернердің чех тобы оны Нефериркаренің жұбайы Хенткаус II-нің пирамидалық қабірі деп анықтады. Перринг бұған дейін Нефериркаре қабірінің орнындағы әк тастан жасалған блоктан "патшаның әйелі Хенткавес" есімі жазылған грифон жазуын тапқан болатын. Ол сондай-ақ патша отбасының бейнеленген басқа бір әк тасты блогында да кездеседі, онда Нефериркаренің ұлы Неферефре де бейнеленген. Хенткаус пирамидасы екі кезеңде салынған. Біріншісі, Перринг тапқан жазуларға сүйенсек, Нефериркаре билік құрған кезеңде басталған болуы керек. Жоба Нефериркаре билігінің шамамен оныншы жылы тоқтатылды. Вернер Нефериркаренің ерте қайтыс болуы жобаны тоқтатқандығын, ал оны Нюсерре билік құрған кезеңде аяқтағандығын болжады. Тағы бір блокта "әйел" сөзінің үстінде "ана" сөзі жазылған, бұл Хенткаус II мен Нюсерренің арақатынасы ана мен бала болғандығын көрсетеді. Толыққан құрылыстың әр жағындағы негізі шаршы пішіндес, ал 52° бұрышпен еңіс жасағанда, егер қирамас еді, биік тұрған болар еді. Оның зираттық кешеніне серік пирамида, аула және кеңейтілген зираттық ғибадатхана да кіреді.

Аяқталмаған пирамида (Неферефре)

Нефеиркаре ескерткішінің оңтүстік-батысында және Хенткаус II ескерткішінің батысында орналасқан Неферефренің аяқталмаған пирамидасы – Нефеиркаре қабірінің төңірегінде пайда болған отбасылық зираттың бір бөлігі. Абусирдің диагональ бағытында салынған Неферефре пирамидасы, фараонның күтпеген ерте қайтысынан аяқталмай қалды. Алғашқы жоспар бойынша Сахура пирамидасынан сәл кішкентай, және негізінен бір ғана қабаты салынған болатын. Бірақ, патшаның денесін орналастыру үшін жоспар өзгертілуге тиіс болды. Осы себепті пирамида асығыс түрде шаршы мастабаға айналдырылып, 78 градус бұрышпен әк тас қаптамасымен және саз балшығы мен шөл тасынан жасалған қақпақпен аяқталды. Қоса салынысқан құлшыныс ғимараты Неферефренің қайтысынан кейін дереу салынған деп саналады. Ғибадатхананың негізгі элементтері – гипостильді зал, екі үлкен ағаш қайық және аталған залдың жанындағы бөлмелерде табылған көптеген сынған мүсіндер.

Нюсер пирамидасы

Нюсер өзінің марқұмдық кешенімен отбасылық зиратты біріктірді және Абусир некрополіне жерленген соңғы патша болды. Таққа отырғаннан кейін Нюсер өзінің жақын туыстарының – әкесі Нефеиркаре, анасы Хенткаус II және ағасы Неферефренің аяқталмаған үш ескерткішін аяқтауға кірісті. Бұл жобаның құны оның өзінің ескерткішін салуға кедергі келтірді, бұл кешеннің орналасуында көрінді. Абусир-Гелиополис осі бойында орналастырудың орнына, Нюсеррдің кешені Нефериркаре мен Сахуренің пирамидаларының арасында жайғасқан. Оське құрмет көрсету кешенді Неферефренің аяқталмаған пирамидасының оңтүстік-батысына, Нил аңғарынан шалқары қашықтыққа орналастыруды білдіретін еді. Бұл шығын ақталмас еді. Нефериркаре пирамидасының солтүстік-шығысында орналасқан пирамиданың биіктігі шамамен 6 метр, ал негізінің ұзындығы 60 метрдей. Аңғар ғибадатханасын және марқұмдық кешенін байланыстыратын жол бастапқыда Нефеиркаре пирамидасы үшін жоспарланған, бірақ Нюсерр оны өз ескерткішіне пайдалану үшін бұрып жіберді.

Абусир папирустары

Ескерткіштің маңыздылығы оның салыну жағдайларында және Абусир папирустарының мазмұнында. Египеттанушы Николас Гримал былай дейді: "Бұл 1982 жылы Прага университетінің Египет институтының экспедициясы жақын орналасқан Неферефренің жерлеу ғибадатханасының қоймасында одан да бай папирустар жинағын тапқанға дейін Ежелгі мемлекеттік кезеңдегі ең маңызды папирустар жинағы болды". Абусир папирустарының алғашқы фрагменттері 1893 жылы заңсыз қазба жұмыстарымен табылған, содан кейін олар антиквариат нарығында бүкіл әлемге сатылып, таратылды. Кейін Борхарт осы аумақты қазғанда, қосымша фрагменттерді тапты. Фрагменттер иероглифтердің ағымдық түрінде – жазудың жеңілдетілген нұсқасында жазылған. Нефериркаренің қабірінен табылған басқа папирустарды египеттанушы Поль Позенер Криегер толыққанды зерттеп, жариялады. Папирустағы жазбалар Джедкаре Исеси билігінен бастап Пепи II билігіне дейінгі кезеңді қамтиды. Олар патшаның жерлеу культін басқарудың барлық аспектілерін, соның ішінде дін қызметкерлерінің күнделікті іс-әрекеттерін, сыйлықтар тізімдерін, хаттарды және ғибадатхананың инвентаризациясын көрсетеді. Ең маңыздысы, папирустар жерлеу ғибадатханасы, күн ғибадатханасы және басқа да институттар арасындағы байланыстың толық картинасын көрсетеді. Мысалы, папирустардағы фрагменттер Нефериркаренің жерлеу культіне арналған заттар патшаның пирамида кешеніне кемемен тасымалданғанын көрсетеді. Абусирде табылған папирустар туралы толық мәлімет әлі белгісіз, себебі жақында табылған жазбалар әлі жарияланбаған.