Кіріспе

Күннің соңғы сәулесі – 2004 жылы канадалық жазушы Гай Гавриел Кейдің жазған фантастикалық романы. Оның көптеген кітаптары сияқты, бұл да нақты уақыттарға, оқиғаларға, жерлерге және адамдарға тікелей байланысты әлемде өрбиді. Бұл кітапта викингтердің сакс Англиясына жасаған шапқыншылығы оқиғасы баяндалады. Оқиға жас Эрлингтің батыр екенін дәлелдеуге жасаған тынысы, оның әкесінің қателіктерін түзеуге тырысуы, кек қайтаруға ұмтылған жас ханзада және патшаның өзінің мемлекетін мәңгілікке Эрлингтердің шабуылына тойтарыс бере алатын, көркейте білген мемлекетке айналдыру әрекеттерінен тұрады. Кітаптың басты тақырыптары – кек алу, зорлық, бір дәуірдің аяқталуы, мәдениеттердің қақтығысы және, әсіресе, әке мен ұл арасындағы махаббат.

Кейдің басқа шығармаларына сілтемелер

Роман Кейдің "Аль-Рассан арыстандары" және "Сарантин мозаикасы" романдарының оқиғалары өрбіген әлемде, белгісіз уақытта орын алады. "Сарантин мозаикасының" соңында Криспин жасаған мозаикаға және Рустемнің туындыларына жасалған қысқаша сілтемелер ондаған, тіпті ғасырлар өтіп кеткенін көрсетеді. Леонттың билік құрған кезі туралы әңгіме "Күннің соңғы шуағы" романының оқиғалары шамамен үш жүз жылдан кейін болғанын аңғартады. Әл-Расаннан келген ашарит саудагерлері және Фираз ибн Бакирдің сипаттамасында Әл-Расан халифатына сілтеме жасалуы, бұл кітапты хронологиялық тұрғыдан "Аль-Рассан арыстандары" романының оқиғаларына дейін немесе оның кезінде орналастырады.

Нақты әлем тарихындағы ұқсастықтар

Алдред, әлдеқашан Альфред Ұлына негізделген, ал оның бұрынғы қарсыласы Ингемар Гутхрумға негізделген. Сонымен қатар, әйгілі Сигур Вольгссон Рагнар Лотброкқа ұқсас, ал оның немересі Иварр Ивар Сүйексіздің есімімен аталады. Ерлингтер мәдениеті викингтер мәдениетімен салыстырылады. "Cyngael" және "Anglcyn" сәйкесінше Уэльс халқы мен англосаксондықтарға негізделген. "Рхеден" Мерсия англосаксондық патшалығының аналогы сияқты көрінеді. Ерлингтер жек көретін жадизм дінінің негізі христиан діні екені анық. Бұл дін "Аль-Рассан арыстандары" және "Сарантин мозаикасы" шығармаларында да кездеседі. Ал, Ингавен және Туньер сияқты ерлингтердің құдайлары, басқаларымен қатар, Один мен Тордан шабыттанған, скандинавия мифологиясынан алынған.

Сюжет

Берн Торкелсон, жас ерлинг, Винмарктегі Рабади аралында құл болып жүр, себебі оның әкесі Торкел мас күйінде ашуға бой алдырып, адамды өлтірді. Ол Рабади аралынан құл қыздың көмегімен қашып, Эрлинг жалдамалыларының элиталық бекінісі – Йормсвикке барады. Ол олардың бір мүшесін өлтіріп, қатарына қосылады және Винмарктен Англсинге қарай бет алған шабуылға қатысады. Сингаелде Кадыр провинциясының екі ханзадасы Алун ап Оуин мен оның інісі Дай, Сингаел провинциясының басқа бір көшбасшысы және танымал жауынгері Брин ап Хьюллдың үйіне келеді. Оларды атақты жәдит дінбасысы Сейнон ертіп жүр. Бринн шайқаста өлтірген әйгілі ерлингтік шабуылшы Сигур Волганссонның немерелері Иварр мен Микель Рагнарсон бастаған ерлингтік шабуылшылардың шабуылынан Дай қаза табады, ал оның жаны жұлдыздар патшайымына көтеріледі. Алун осы оқиғаның куәсі болып, терең жарақаттанады, бірақ кейіннен жұлдыздардың бірімен қарым-қатынас жасайды. Микель де шабуыл кезінде қаза табады. Шабуылға қатысқан эрлингтердің арасында Берннің әкесі Торкелл Эйнарссон тұтқынға алынып, Бриннің үйінде қызмет етеді. Англсинді Элдред билейді. Ол жастық шағында патшалықты Сигур Волганссоннан да, тағы бір эрлингтік әмірші Ингемардан да сақтап қалды, соңғысын шешуші шайқаста жеңіп, оны өзіне бағындырды. Элдред күшті мемлекет құруда, қолжазбаларды жинауды және білімділікті дамытуды бастады. Ол өзінің сарайына тартуға ниетті ғалымдардың бірі – Сейнон, ол Сингаел халқы арасындағы жәдит дінінің басшысы ретіндегі қызметінен бас тартқысы келмейді. Кітап бойына Элдред пен Сейнон Джадқа деген сенімдерімен және екі халық та бір кезде құдай санаған ежелгі күштердің шынайылығымен күреседі. Берннің жалдамалы тобы Иваррдың басшылығымен Англсин бекінісіне шабуыл жасайды, бірақ Иваррдың Элдредтің қуатты графы мен досын өлтіргенінен кейін, олар бастапқыда құтқарамын деп ойлағаннан кейін, Элдредтің кәсіби армиясымен жеңіледі. Берн мен Торкелл қысқаша кездеседі, бірақ Берн Бринн ап Хьюллды өлтіру және Волганссонның қылышын қайтарып алу үшін жаңа міндетке кіріседі, Иваррдың ынтасымен, бірақ ол негізінен садизмге ұмтылып, Бринн мен оның отбасын қанды бүркітке айналдыруды қалайды, бұл оның атасының құрметін алу үшін жасаған сылтаумен. Алайда, жалдамалылардың басшысы Брэнд, Иваррдың алдауын ашып, жолға шығар алдында оны өлтіреді. Эрлингтер Сингаелге келгенде, олардың саны аз екенін байқап, олардың тағдыры жекпе-жекте шешіледі. Торкелл Сингаелдің чемпионы болып өзіне міндет алады және ұлы үшін құрбандыққа шалынады. Торкелдің соңғы сөздеріне шабыттанған эрлингтер жолға шығып, тағы да бағытын өзгертіп, оңтүстік елдегі қорғалмаған монастырды тонайды. Олар үлкен байлықпен Йормсвикке оралады. Берн кейіннен жалдамалы компаниядан кетіп, Рабадиде қоныстанғысы келіп, оған қашып кетуіне көмектескен құл қызға үйленеді, ол енді аралдың жаңа губернаторының болжамдаушысы. Жекпе-жектен кейін Алун Волганссонның қылышын пайдаланып, жұлдыздар патшайымының сүйіктілері ретінде алынған және кейін тасталған, соның ішінде Дайдың жаны бар, өлген жандарды өлтіреді. Алунның жұлдызбен қарым-қатынасы аяқталады, ол кейіннен Элдредтің кіші қызына үйленеді, ал Элдредтің ұлы Бринннің қызына үйленуге тырысады. Роман бойына патшалықтардың құрылуымен өркениеттің баяу, бірақ тұрақты өсуіне сілтеме жасалады, жабайы жерлер кері тартылады және тіпті Йормсвик сияқты заңсыз жерлер де ақырында патшаның билігіне түсетіндігі айтылады.

Қабылдау

"January Magazine" журналы "Күннің соңғы жарығы" романын "кейінгі уақытқа дейін жазылған ең қараңғы және, бір жағынан, ең амбициялық туындысы" деп атады. SF Site сайтындағы мақалада ол "өте көрнекті әңгіме" деп сипатталды. Алма Х. Хромик SF Site сайтында жариялаған екінші шолуында: "Бұл Кейдің қаламынан туған тағы бір жарқын, күрделі фантастикалық роман. Оқиғаның артында оқырманға айтылғаннан әлдеқайда көп нәрсе бар екендігі туралы әдеттегі сезім сақталады – үлкен көрпешенің бірнеше сәнді жіптерін көрудей. Осы кітаптан ләззат алуға болады." Quill & Quire журналы үшін жазылған шолуында Кори Дусманн "көптеген кейіпкерлерді терең зерттеу оқиғаның қарқынын баяулатады" деді, сондай-ақ "барлық сұрақтарға жауап берілген, және қызығушылық тудыратын ештеңе қалмаған".

Марапаттар

Кей 2005 жылы «Күннің соңғы шуағы» романы үшін Канаданың Sunburst сыйлығына ие болды.