Кіріспе
Иран тілдері, сондай-ақ ирандық тілдер деп те аталады, – Үнді-Еуропа тілдер отбасының Үнді-Иран тілдері тобының бір тармағы болып табылады және оларды иран халқы, негізінен Иран үстіртінде туған тілдері ретінде қолданады. Иран тілдері үш кезеңге бөлінеді: Көне иран тілі (б.з.д. 400 жылға дейін), Орта иран тілі (б.з.д. 400 – б.з. 900 жылдар) және Жаңа иран тілі (900 жылдан бері). Көне иран тілдерінің тікелей куәландырылған екеуі – Көне парсы тілі (Ахеменид империясынан) және Көне авеста тілі (Авеста кітабының тілі). Орта иран тілдерінің жақсы түсініліп, жазылғандары – Орта парсы тілі (Сасанид империясынан), Парфян тілі (Парфян империясынан) және Бактрия тілі (Кушан және Гефталит империяларынан).
the language family
The Iranian languages, also called the Iranic languages, are a branch of the Indo Iranian languages in the Indo European language family that are spoken natively by the Iranian peoples, predominantly in the Iranian Plateau. The Iranian languages are grouped in three stages: Old Iranian (until 400 BCE), Middle Iranian (400 BCE – 900 CE) and New Iranian (since 900 CE). The two directly attested Old Iranian languages are Old Persian (from the Achaemenid Empire) and Old Avestan (the language of the Avesta). Of the Middle Iranian languages, the better understood and recorded ones are Middle Persian (from the Sasanian Empire), Parthian (from the Parthian Empire), and Bactrian (from the Kushan and Hephthalite empires).
Этимология
Иран термині тікелей орта парсы тіліндегі Ērān сөзінен туындайды, бұл термин үшінші ғасырға жататын Нақш-э-Ростамдағы жазуда алғаш рет кездеседі, ал оған қоса парфян жазуында иран халқына сілтеме жасайтын Aryān термині қолданылған. Орта иран тіліндегі ērān және aryān – бұл этнонимдердің көлбеу көпше түрі, олардың екеуі де иран тілінің *arya түбірінен (мағынасы «арий», яғни «ирандықтар») шыққан, бұл түбір прото-үнді-еуропа тілінде «шебер құрастырушы» дегенді білдіреді. Иран тақтасында кеңінен таралған тілдерде этноним өзін-өзі анықтау үшін қолданылған, ол ежелгі жазуларда және Авеста кітабының әдебиетінде кездеседі. Авестада аириялар – Авестаны оқитын этностық топтың мүшелері, ал анайриялар («арий емес») олардан ерекшеленеді. Бұл сөз ежелгі парсы тілінде төрт рет кездеседі: Бехистун жазуында (DB 4.89) ария – тілдің атауы ретінде, ал қалған үш рет Дарий I-нің Нақш-э-Ростамдағы (DNa 14–15), Дарий I-нің Сузадағы (DSe 13–14) және Ксеркс I-нің Персепольдегі (XPh 12–13) жазуларында айтылады. Бұл жазуларда Ахеменидтер әулеті өзін «перс, перстің ұлы, арий, арий тегінен» деп сипаттайды. «ciça» («тегі, шығу тегі») сөз тіркесі ariya терминінің pārsa-дан гөрі кең мағыналы этноним екенін және жай ғана сын есім емес екенін көрсетеді. Джон Р. Перри сияқты кейбір ғалымдар осы санаттағы тілдік отбасы мен этникалық топтарды атау үшін «ирандық» терминін қолдануды ұсынады, ал Иранның қазіргі мемлекеті туралы әңгімелерде «ирандық» терминін қолдануды жөн көреді. Ол неміс және герман, түрік және түрік тілдерін ажыратудағы сияқты аналогияны қолданады. «Иран тілдері» термині 1836 жылы Кристиан Лассен тарапынан енгізілген. Роберт Нидхам Каст 1878 жылы «Иран-арий» терминін қолданды, ал Джордж Абрахам Гриерсон және Макс Мюллер сияқты шығыстанушылар «Иран-арий» (ирандықтар) және «Индо-арий» (үнділіктер) терминдерін салыстырды. Соңғы кездері, әсіресе неміс тілінде, осы тәсіл қайта жаңғыртылуда.
Прото-Ирандық
Иран тілдерінің барлығы ортақ ата-бабадан тараған: протоиран тілі, ол өз кезегінде протоиндоиран тілінен пайда болған. Осы ата-баба тілінің Орталық Азияда пайда болғаны болжанады, ал қола дәуіріндегі Андроново мәдениеті шамамен 2000 ж.б. жалпы индоиран мәдениетінің болуы мүмкін екендігі ұсынылады. Бұл тіл қазіргі Ресей және Қазақстанмен шектес Орталық Азияның батыс бөлігінде орналасқан. Осылайша, ол Үнді-Еуропа тілдерінің басқа сатем этно-тілдік топтарына, мысалы, фракиялық, балто-славян және тағы да басқаларына, сондай-ақ Үнді-Еуропа тілдерінің бастапқы отанына (Қара теңіздің солтүстігіндегі Понтиялық-Каспий даласы және Кавказ аймағы) салыстырмалы түрде жақын болды. Протоиран тілі протоиндоиран тілінің ыдырауынан кейін, яғни б.з.д. 2 мыңжылдықтың басында пайда болды, өйткені ежелгі иран тілдері бөліне бастады және әртүрлі иран тайпалары көшіп-қонып, Оңтүстік-Шығыс Еуропаның, Иран үстіртінің және Орталық Азияның кең аумақтарына қоныстанғанда жеке-жеке дами бастады. Протоиран тілінің протоиндоиран тілімен салыстырғандағы жаңалықтарына мыналар жатады: сибилянтты фрикатив *s, сибилянтты емес глотталды фрикатив *h-ға айналуы; дыбысталы аспирациялық жарық дауыстар *bʰ, *dʰ, *gʰ, дыбысталы аспирациясыз жарық дауыстар *b, *d, *g-ға айналуы; дауыссыз аспирациясыз тоқылдақтар *p, *t, *k, екінші бір дауысқа дейін жеткенде фрикативтерге *f, *θ, *x-ке айналуы; дауыссыз аспирациялық тоқылдақтар *pʰ, *tʰ, *kʰ, фрикативтерге *f, *θ, *x-ке айналуы.
Ескі иран тілі
Орта Иран тілдері мен халықтарының көптігі ежелгі Иран тілдерін сөйлейтін халық арасында зор тілдік әртүрлілік болғанын көрсетеді. Осы тілдердің тек екеуі ғана бізге жеткен. Олар: Авестан, Авеста кітабының екі тілі/диалектісі (Зороастризмнің қасиетті мәтіндері). Ежелгі парсы тілі, Иранның оңтүстік-батысындағы парсылардың ана тілі. Тікелей расталған көне Иран тілдері төменде талқыланады. Ежелгі парсы тілі – Иранның оңтүстік-батысында (қазіргі Фарс провинциясы) Парса, Персия немесе Персис аймағының тұрғындары сөйлеген көне Иран диалектісі. Олар өз аймағы мен тіліне де осы атты берген. Нағыз Ежелгі парсы тілі б.з.д. 520 жылға жатқан Бехистун жазуының үш тілінің бірінде жақсы сақталған, және ол Ежелгі парсы тілінің грамматикалық тұрғыдан дұрыс болған соңғы (және маңызды көлемі бар жалғыз) жазуы болып табылады. Кейінгі жазулар салыстырмалы түрде қысқа, көбінесе ертеректегі сөздер мен тіркестердің көшірмелері, көбінесе грамматикалық қателермен. Бұл б.з.д. 4 ғасырға қарай Ежелгі парсы тілінен Орта парсы тіліне өтудің қанағаттанарлық деңгейге жеткенін көрсетеді, бірақ ресми жариялаулар үшін «ескі» сапаны сақтауға әлі де күш салынып келген. Басқа тікелей расталған көне Иран диалектілері – Авестанның екі түрі, олар Авеста кітабында қолданылуынан аталған. Бұл кітап қазір Зороастризм деп аталатын ежелгі Иран дінінің қасиетті мәтіні, бірақ Авестаның өзінде ол жай ғана vohu daena (кейін: behdin) деп белгіленген. Авеста тілі екі диалектіге бөлінеді, олар әдетте «Ескі (немесе «Гатикалық») Авестан» және «Жас Авестан» деп аталады. Бұл терминдер 19 ғасырға дейін барады. «Жас Авестан» «Ескі Авестаннан» ғана емес, сонымен қатар басқа географиялық аймақтан шыққандықтан, сәл шатастырады. Ескі Авестан диалектісі өте көне, және шамамен Ригведа санскритімен бірдей даму сатысында. Ал Жас Авестан тілі шамамен Ежелгі парсы тілімен бірдей тілдік сатыда, бірақ қасиетті тіл ретінде қолданылуы арқасында, Ежелгі Иран тілдері Орта Иран тіліне ауысқаннан кейін де «ескі» ерекшеліктерін сақтап қалды. Ежелгі парсы тілінен айырмашылығы, Орта парсы тілінің анықталған жалғасы болып табылатын Авестан тілінде Орта Иран тілінің кезеңі анықталмайды (Орта Иран тілінің әсері басқа себептерге байланысты әсерлерден ажыратылмайды). Ежелгі парсы және Авестан тілдерінен басқа, барлық Орта Иран тілдерінің осы тілдің «Көне Иран» түрінің алдында болған түрі болуы керек, сондықтан олардың барлығының (кем дегенде гипотетикалық) «Көне» түрі болды деуге болады. Мұндай гипотетикалық Көне Иран тілдеріне Көне парфян тілі жатады. Сонымен қатар, куәландырылмаған тілдердің бар екендігі кейде олардың көрші тілдерге тигізген әсерінен білінеді. Мұндай ауысу Ежелгі парсы тілінде болғаны белгілі, оның сөздігінде «медиандық» субстрат бар (осылай аталады). Сондай-ақ, тілдерге шетелдік сілтемелер, мысалы, топонимдер/этнонимдер немесе сөздік жазбалары арқылы, тілдердің бар екендігі туралы мәлімет беруге болады, мысалы Геродот «скифтер» деп атаған және бір жағдайда – медиандар (σπάκα "ит").
Avestan, the two languages/dialects of the Avesta (the liturgical texts of Zoroastrianism). Old Persian, the native language of a southwestern Iranian people known as Persians. Indirectly attested Old Iranian languages are discussed below. Old Persian was an Old Iranian dialect as it was spoken in southwestern Iran (the modern day province of Fars) by the inhabitants of Parsa, Persia, or Persis who also gave their name to their region and language. Genuine Old Persian is best attested in one of the three languages of the Behistun inscription, composed c. 520 BCE, and which is the last inscription (and only inscription of significant length) in which Old Persian is still grammatically correct. Later inscriptions are comparatively brief, and typically simply copies of words and phrases from earlier ones, often with grammatical errors, which suggests that by the 4th century BCE the transition from Old Persian to Middle Persian was already far advanced, but efforts were still being made to retain an "old" quality for official proclamations. The other directly attested Old Iranian dialects are the two forms of Avestan, which take their name from their use in the Avesta, the liturgical texts of indigenous Iranian religion that now goes by the name of Zoroastrianism but in the Avesta itself is simply known as vohu daena (later: behdin). The language of the Avesta is subdivided into two dialects, conventionally known as "Old (or 'Gathic') Avestan", and "Younger Avestan". These terms, which date to the 19th century, are slightly misleading since 'Younger Avestan' is not only much younger than 'Old Avestan', but also from a different geographic region. The Old Avestan dialect is very archaic, and at roughly the same stage of development as Rigvedic Sanskrit. On the other hand, Younger Avestan is at about the same linguistic stage as Old Persian, but by virtue of its use as a sacred language retained its "old" characteristics long after the Old Iranian languages had yielded to their Middle Iranian stage. Unlike Old Persian, which has Middle Persian as its known successor, Avestan has no clearly identifiable Middle Iranian stage (the effect of Middle Iranian is indistinguishable from effects due to other causes). In addition to Old Persian and Avestan, which are the only directly attested Old Iranian languages, all Middle Iranian languages must have had a predecessor "Old Iranian" form of that language, and thus can all be said to have had an (at least hypothetical) "Old" form. Such hypothetical Old Iranian languages include Old Parthian. Additionally, the existence of unattested languages can sometimes be inferred from the impact they had on neighbouring languages. Such transfer is known to have occurred for Old Persian, which has (what is called) a "Median" substrate in some of its vocabulary. Also, foreign references to languages can also provide a hint to the existence of otherwise unattested languages, for example through toponyms/ethnonyms or in the recording of vocabulary, as Herodotus did for what he called "Scythian" and in one instance, Median (σπάκα "dog").
Орта ирандық
Иран тілінің тарихында "Орталық Иран" дәуірі деп аталатын кезең б.з.д. 4-шы ғасырында басталып, 9-шы ғасырға дейін созылған деп есептеледі. Тіл білімі тұрғысынан орта иран тілдері әдетте екі негізгі топқа бөлінеді: батыс және шығыс. Батыс тобына парф (Арсакид Пахлави) және орта парсы тілдері кіреді, ал шығыс тобына бактрий, соғд, хорезм, сак және ежелгі осетин (скиф-сарматиялық) тілдері жатады. Батыс топтағы екі тіл тілдік жағынан бір-біріне өте жақын болған, бірақ шығыс тілдерінен айқын ерекшеленген. Ал шығыс тобы – аумақтық бірлік болып табылады, оның тілдері авеста тіліне ұқсастықтарын сақтап қалған. Олар түрлі арамей әрпімен жазылған, ол Ахеменид империясының арамей жазуынан дамыған, бірақ бактрий тілі грек әрпіне бейімделген жазуды қолданған. Орта парсы тілі (Пахлави) Ирандағы Сасанид әулеті тұсында ресми тіл болды. Ол 3-шы ғасырдан бастап 10-шы ғасырдың басына дейін қолданыста болды. Орта парсы тіліне қолданылған жазу осы кезеңде маңызды жетістіктерге жетті. Орта парсы, парфян және соғд тілдері манихейлердің әдеби тілі ретінде де қолданылған, олардың мәтіндері латыннан қытайға дейінгі түрлі иран емес тілдерде сақталған. Манихей мәтіндері сирия жазуына ұқсас жазумен жазылған.
Жаңа ирандық
Арабтар Персияны жаулап алғаннан кейін, Персия империясындағы әртүрлі диалекттердің рөлінде маңызды өзгерістер болды. Орта иран тілінің ескі беделді түрі, сонымен қатар Пахлави деп аталатын, соттың ресми тілі ретінде Дари деп аталатын жаңа стандартты диалектпен ауыстырылды. Дари атауы дарбар (دربار) сөзінен шыққан, бұл патша сарайын білдіреді, онда көптеген ақындар, кейіпкерлер және әдебиеттің меценаттары өркендеді. Саффарлар әулеті 875 жылы жаңа тілді ресми түрде қабылдаған көптеген әулеттер қатарында бірінші болды. Даридің шығыс Иранның аймақтық диалектілерінің әсері күшті болған болуы мүмкін, ал ертедегі Пахлави стандарты көбірек батыс диалектілеріне негізделген. Бұл жаңа диалект Жаңа Стандартты Парсы тілінің негізіне айналды. Орта ғасырлық ирандық ғалымдар Абдулла ибн әл-Мукаффа (8 ғасыр) және Ибн әл-Надим (10 ғасыр) "Дари" терминін шығыс Хорасан провинциясымен байланыстырды, ал олар "Пахлави" терминін Исфахан мен Әзірбайжан арасындағы солтүстік-батыс аймақтарының диалекттерін сипаттау үшін, ал "Парси" ("парсы" дұрыс) Фарс (Персия) диалекттерін сипаттау үшін қолданды. Олар сондай-ақ патшалық әулеттердің ресми емес тілі батыс Хузестан провинциясына қатысты тағы бір диалект – "хузи" екенін атап өтті. Исламның жаулауы араб жазуын парсы, ал одан кейін күрд, пушту және балучи жазуларына енгізді. Үшеуі де бірнеше әріппен жазылған. Бұл оқиға VIII ғасырдың екінші жартысында, ескі орта парсы жазуы қолданыла бастаған кезде болған. Араб жазуы қазіргі заманғы парсы тілінде қолданылуда. Тәжік тілінде жазылған жазу түрі 1920 жылдары сол кездегі кеңестік ұлт саясаты аясында латыншаландырылды. Алайда, жазуды содан кейін Кеңес үкіметі 1930 жылдары кириллицаға айналдырды. Иран тілдері тараған географиялық аймақтарда көрші тілдер бірнеше аймақтарда кері шегінді. Араб тілі Батыс Иранның кейбір жерлеріне (Хузестан) тарады, ал түркі тілдері Орталық Азияның көп бөлігінде тарады, қазіргі Түрікменстан, Өзбекстан және Тәжікстанның кейбір жерлерінде согдиан және бактриан сияқты әртүрлі иран тілдерін ығыстырды. Шығыс Еуропада, негізінен қазіргі Украинаның аумағын, оңтүстік Еуропалық Ресейді және Балқанның кейбір бөліктерін қамтиды, жергілікті скифтердің, сарматтардың және аландардың негізгі аймағы біздің заманымыздың 6-шы ғасырына қарай аймақтың әртүрлі протославян халқының сіңіруі мен ассимиляциясы (мысалы, славяндану) нәтижесінде шешен түрде алынды. Бұл аймақта бұрын басым болған скиф тілдерінің ығысуына және жойылуына әкелді. Согдианның жақын туысы Ягноби Самарқанның шығысындағы Зарафшан аңғарының шағын ауданында, ал Сака Кавказдағы осетин тілі ретінде тірі қалып отыр. Бұл Шығыс Еуропадағы және Солтүстік Кавказдың үлкен бөліктеріндегі бұрын басым болған скиф тілдерінің жалғыз қалдығы. Памир тауларында шығыс иран тілінен шыққан әртүрлі шағын иран тілдері сақталған.