Кіріспе

Ресейдің қараша көтерілісіндегі жеңісі Варшава шайқасы (Bitwa pod Warszawą, Варшавская битва), сондай-ақ Варшава шайқасы және қамалуы деп те аталады, 1831 жылы қыркүйекте Ресей империясы мен Польша арасында болды. Екі күндік шабуылдан кейін қаланың батыс бекіністері құлап, қала эвакуацияланды. Бұл 1830-1831 жылдардағы Польша-Ресей соғысының ең ірі шайқасы және соңғы эпизоды болды, бұл қақтығыс қараша көтерілісі ретінде танылды. Шамамен бір жылға созылған ауыр шайқастардан кейін, 20 тамызда үлкен орыс әскері Висла өзенін кесіп, Польша астанасын қоршауға алды. Қамау ішінара көтерілгенімен, сәтті шабуыл қала мен Польшаның қалған бөлігі арасындағы байланыс жолын қамтамасыз етті. Дегенмен, үлкен орыс әскері Висланың сол жағалауында қалып, қалаға қауіп төндіре берді. Орыс қолбасшысы Иван Паскевич поляктардың қарсылық танытпай берілетініне үміттенді, өйткені оның поляк әріптесі Ян Круковецкий 1831 жылы қаңтарда Польша Сеймі (Польша Парламенті) Ресей патшасы Николай І-ді Польша тағынан шеттетуге дайын болған, орталық саяси күштердің өкілі ретінде танымал еді. Варшавадағы радикалды топтар билікке келгенде және орыстардың берілу туралы ұсынысы қабылданбағанда, Паскевич әскерлеріне Варшаваның батыс қорғанысына шабуыл жасауға бұйрық берді. Шабуыл 1831 жылы 6 қыркүйекте басталды. Орыс әскері поляктарды таңқалдырып, Вола маңындағы ең бекем поляк позициясына шабуыл жасады. 54-ші және 56-шы форттар сияқты кейбір бекіністерді батырлықпен қорғауға қарамастан, бірінші күні орыс жаяу әскері мен артиллериясы поляк қорғанысының сыртқы шебін бұзды. Вола бекінісіндегі ерлікпен шайқасқан поляктардың 3500 салдатынан тек 11-і ғана тірі қалды. Келесі күні шайқас қайта жаңғырды, бірақ орыс артиллериясы енді қаланың батыс аудандарын оққа тұтып, қиратуға жеткілікті жақын болды. Екі тараптың да шығындары шамалы болғанымен, поляк билігі тағы бір Прага қырғынына ұшырамас үшін қаладан эвакуациялауға бұйрық берді. 1831 жылы 8 қыркүйекте Варшава орыстардың қолына көшті, ал поляк армиясының қалған бөлігі Модлинге шегінді. Көп ұзамай қараша көтерілісі аяқталды, поляк армиясының қалдықтары орыстарға түсіп қалмас үшін Пруссия мен Австрия шекарасын кесіп өтті. 19-шы ғасырда Варшава үшін болған күрес поляк мәдениетінің символына айналды, оны Адам Мицкевич және Юлиус Словацкий сияқты поляк романтик ақындары сипаттады. Бұл сонымен қатар Шопеннің «Революциялық этюд» тууына шабыт берді, бастапқыда «Варшаваны бомбалау туралы этюд» деп аталды. Варшаваның құлауы поляктарға деген ыстық сезімді күшейтіп, олардың тәуелсіздікке ұмтылысын арттырды.

Өмірбаян

1830 жылы Еуропаны бірнеше төңкеріс шайқады: Францияда шілде төңкерісі, Бельгия төңкерісі және Италиядағы ұсақ көтерілістер Вена конгресінде орнатылған еуропалық саяси жүйені құлату қаупін тудырды. Ресей патшалары осы жағдайдың берік жақтастары болғандықтан, Польшадағы көтеріліс және Польша Сеймі мен Сенатының 1831 жылғы 25 қаңтарда Польша патшасы лауазымынан патшаны шеттетуі ауыр наразылық тудырды. Ресей Польшадағы көтеріліс басылғанша Бельгия мен Францияға әскерін жіберуге мүмкіндік таппады. Сондықтан Варшаваны басып алу соғыстың басынан-ақ Ресейдің басты мақсаты болды. Көтеріліс барысында Ресей әскері Польша астанасын екі рет басып алуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Біріншіден, 1831 жылдың ақпан айында фельдмаршал Ханс Карл фон Дибичтің басқаруымен әскерлер Праганың шығыс жаққа орналасқан шағын қалашығына шабуыл жасады. Грохувтағы қанағатсыз шайқастан кейін поляк әскері Варшаваға сәтті шегінді, ал астана поляктардың бақылауында қалды. Варшаваны тікелей шабуылмен басып алу мүмкін болмағандықтан, фон Дибич қаланы айналып өтіп, батыс жақтан қалаға кіру жоспарын жасады. 1831 жылдың басында ол әскерін Висланың жоғары ағысына жіберді, онда ресейлік дивизиялар өзеннен өтіп, Варшаваға қарай солтүстікке бет алды. Бірақ жаңа жоспар Вавер, Дембе-Вельке және Игане маңындағы үш шайқаста поляктардың қарсылығына тап болды. Орыстар Сидльцеге шегінді, онда фон Дибич ауырып, холерадан қайтыс болды. Польшадағы ресейлік әскерлердің бас қолбасшысы болып тағайындалған граф Иван Паскевич, Варшаваға жорыққа шығар алдынан Польша күштерінің басқа майдандарда жеңіліске ұшырауын күтуге шешім қабылдады. 1831 жылдың маусым айында генерал Антони Гелгудтың Вильноға жасаған шабуылы сәтсіз аяқталды, ал оның корпусы толық құрылыстан сақтану үшін Пруссия шегіне көшуге мәжбүр болды. Тек генерал Генрик Дембинский басқаратын шағын отряд ғана поляк әскерінің негізгі күштеріне қосыла алды. Бұл Паскевичтің солтүстік фланкін қорғап, жаңа шабуыл жоспарын жасауға мүмкіндік берді. Қалаға тікелей шабуыл жасап, тағы да жеңіліске ұшырамас үшін, ол Варшаваны қоршап, оны Польшаның басқа аймақтарынан бөліп, бағынуға мәжбүрлеуді көздеді. 1831 жылдың 17-21 шілдесі аралығында ол өзінің негізгі күштерімен Осиекке жақын Висладан өтіп, Габин мен Лович арқылы Варшаваға қарай жылжыды. Осы уақытта басқа театрлардан келген ресейлік күштер де қалаға бағытталды. Генерал Грегор фон Розеннің корпусы (12 000 әскер және 34 зеңбірек) қарсылықсыз Бжесць-Литовскіден шығып, 10 тамызда Прагаға жетті. Генерал Теодор фон Рюдигердің корпусы (12 000 әскер және 42 зеңбірек) 7 тамызда Юзефувте Жоғарғы Висладан өтіп, Радомды басып алды. Польша әскерінің жаңа бас қолбасшысы Ян Зигмунт Скшинецкий де ірі шайқасқа түсуге асықпады. Оның орнына ол Варшаваны нығайтуға бұйрық берді және ресейліктерге Висладан қарсылықсыз өтуге мүмкіндік жасады. Оның пікірінше, соғыстың жеңісін Ұлыбритания, Австрия және Францияның дипломатиялық араласуы арқылы ғана қол жеткізуге болады. Егер бұл әрекеттер сәтсіз аяқталса, Скшинецкий Варшаваның қоршау астында кем дегенде бірнеше апта бойы тұра алады деп сенді, содан кейін Польша әскерінің негізгі бөлігі ресейліктерге қарсы шешуші шайқасқа түсуге дайын болады, ал олар Висламен арт жағынан оқшауланған болар еді. 1831 жылдың 10 тамызында Скшинецкий отставкаға кетіп, оның орнына Варшаваның әскери губернаторы Генрик Дембинский тағайындалды.

Оқыту, жабдықтар мен мораль

Екі тарап да ұқсас тәлім-тәрбие алып, ұқсас жабдықтар қолданды. Екі жақтың стандартты мылтығы 1808 жылғы кремневой мылтық (Шарлевиль мылтығының көшірмесі) және оның модификациясы – 1826 жылғы мылтық болды, оның тиімді ату қашықтығы шектеулі болды. Польшаның кейбір жаяу әскерлері әлі де аңшылық мылтықтарымен немесе соғыс орақтарымен қаруланған, бірақ жиі кездесетін қате түсінікке қарамастан, орақ ұстаған косинерлер польшалық күштердің аз бөлігін құрады. Екі тарап қолданған артиллерияның көп бөлігі алты фунттық және он екі фунттық ликорналар болды; ауыр артиллерияға жиырма фунттық ("жарты пуд") және он фунттық ("төрттен бір пуд") зеңбіректер кірді. Ресейде жасалған артиллериядан басқа, екі тарап шетелдік қаруды да аз дәрежеде қолданды. Екі тараптың күштері де соғысқа дейін тұрақты бөлімдерде тәлім алған, шайқаста шыңдалған ескі сарбаздар мен сынақтан өтпеген жаңа рекруттардан құралды. Польша армиясы негізінен еріктілерден тұрды және Наполеон Бонапарттың армиясы үлгісінде ұйымдастырылды, яғни әскери нұсқаулықтарда дене жазасы болмады және сарбаздардың ынтасы жоғары болды. Көтерілістің алғашқы айларындағы жақсы көтеріңкі рухы қыркүйектің басына қарай жоғалып кетті. Ұзаққа созылған жеңілістер, ішінара жеңістер және шегіністер, жоғары қолбасшылықтың шешімсіздігі және командалық құрылымның жиі өзгеруі (12 және 20 тамыз аралығында Бас қолбасшы лауазымы төрт рет ауысты) сарбаздардың көтеріңкі рухын төмендетті. Сонымен қатар, Варшавадағы генералдардың көпшілігі көтерілістің мақсаттарына, либералды көзқарастағы Сейм мүшелері белгілеген мақсаттарына сенімсіздікпен қарады, оның орнына "өз жұмыстарын ғана атқарып", патша уәделерін орындауға мәжбүр болғанда статус-кво қайта орналасады деп үміттенді. Қақтығысты жалғастыруды қолдаған генералдар (Ян Непомуцен Уминьский, Генрик Дембинский, Йозеф Бем және Казимеж Малаховский) қыркүйек айының басында басшылықты өз қолына алды, бірақ олардың саны ресейліктермен келісімге қол қоюға дайын генералдардан кем болды, тіпті Сеймнің еркіне қарсы болса да. Керісінше, ресейлік күштердің көтеріңкі рухы өте жоғары болды. Орыс қолбасшыларының қамалдарды қоршау операцияларында мол тәжірибесі болды; Паскевич өзінің мансабында кем дегенде алты бекінілген қаланы басып алды, соның ішінде 1826 жылғы орыс-парсы соғысында Ереван мен Аббас-Абад бекінісін, ал 1828 жылғы орыс-түрік соғысы кезінде Ахалцихе шайқасын және Карсты қоршауды жүзеге асырды.

Бастапқы қақтығыстар

Логистикалық қиындықтарға тап болған жаңа поляк бас қолбасшысы Ян Круковицкий, ол тамыздың ортасында Дембинскинің орнын басты, оң жағалауға шабуылға түсуге бұйрық берді. Өзінің алдыңғысы сияқты Круковицкий консервативті болды және қараша көтерілісінің басты мақсаты – Ресей патшалары Польша патшалары ретінде, бірақ конституция мен поляк заңдарын құрметтей отырып, статус-квоны қайтару екеніне сенді. Скрянецкийден өзгеше, ол шетелдік араласудың мүмкін емес деп санайтын, ал ресейлік күштерді жеңіп, қоршауды бұзып немесе шабуылға ұшыраған орыстарды бейбіт келіссөздерге қайта оралуға мәжбүр етуді қалады. Жаңа стратегия бойынша, Гироламо Раморино мен Томаш Любинскийдің басқаруындағы күштер қаладан шығып, Висланың оң жағалауында қалуға, фон Розен мен фон Рюдигердің басқаруындағы орыс күштеріне қиындық тудыруға, Осиектегі өзен арқылы өту орындарын басып алуға, қаланы жабдықтармен қамтамасыз етуге және Паскевичті олармен күресу үшін күштерінің бір бөлігін аударуға тиіс болды. Екі күш те 1831 жылдың 16-20 тамызы аралығында қаладан шықты. Томаш Любинский корпусы Плоцкке қарай жол тартты, қоршауды бұзып, Варшаваға қажетті жабдықтарды жеткізді. Оның әскерлері Паскевичтің күштері мен Шығыс Пруссия арасындағы байланыс жолын да үзді. Гироламо Рамориноның II корпусы Подлясьеде фон Розен корпусын бірнеше шайқаста, соның ішінде Мидзержец және Рогозница шайқастарында жеңді. Рамориноның шешімсіздігі мен бұйрықтарды елемеуі жеңілген және сандық артықшылығы жоқ орыстарға Бжесць-Литовскіге шегінуге және толық құрылудан құтылуға мүмкіндік берді. Раморино мен Любинскийдің басқаруындағы тұрақты бөлімдердің кетуі қорғаушылардың күштерін азайтты, бұл қорғаныстың алдыңғы қатарын қамтитын экипажды одан әрі әлсіретті. Гарнизон 28 000 тұрақты әскерден және 10 000 жаңадан келген, нашар даярланған және көбінесе тек орақпен қаруланған әскерден тұрды. 29 тамызда Мидзержецде фон Розенді жеңген Рамориноның әскерлеріне Сидльцеге қайтуға бұйрық берілді, бірақ Раморино бұл бұйрықты елемеді және фон Розенді Бжесцьке қарай ұстанды. 4 қыркүйекте Łuków арқылы Сидльцеге қайта оралу туралы бұйрық қайталанды. Сол жерден күшпен шеру ІІ корпустың Висланы Варшаваның оңтүстігінен өтіп, Паскевичке арт жағынан шабуыл жасауына немесе Варшаваны қорғап тұрған поляк армиясының басты бөлігіне қосылуына мүмкіндік беретін еді. Қайталап берілген бұйрық та ескерілмеді. Польша күштерінің басым бөлігі, көбінесе тәжірибелі әскерлерден тұратын, соңғы жеңістерінің арқасында жоғары рухта болды, Варшавадан бірнеше күндік сапарда ғана Подалясье арқылы мақсатсыз серуендеп жүрді. Раморино Варшаваға көмекке келудің немесе фон Розеннің қашқан күштерін қуудың орнына, Подлясьеде бір апта күтті, содан кейін жаудан алыс, оңтүстікке бет бұрды. 4 қыркүйекте Паскевич Варшаваға өкіл жіберіп, бас тартуды және конституцияны қайта қарауды уәделеді. Дипломатиялық комиссияның он мүшесінің тек үшеуі ғана келіссөздерді жалғастыруға дауыс берді, ал 5 қыркүйекте Ресей командиріне Сейм декларациясындағы жалғыз қана қабылданған шешімнің белгілі болғаны туралы хабарланды. Польшалықтар Ресейдің Польшаны бөлу кезінде тартып алған барлық жерлерін қайтаруды және Николай І-нің Польша патшасы ретіндегі қызметтен алынуын (1831 жылғы 25 қаңтарда) күшінде қалдыруды талап етті. Шайқас алдында Ресей армиясы Варшаваны қоршап тұрған ауылдардағы (Надаржин, Волица, Фаленты, Давыды және Рашин) позицияларынан поляк позицияларына жақындады. Гвардиялық әскерлер Опаче-Велькеге қарай қозғала бастады. Гренадерлер, кавалерия корпусы және I жаяу әскер корпусы Сзамоты маңындағы Калиш жолына көшті, ал II жаяу әскер корпусы Влохиға көшті. Муравьев басқаратын жаяу әскер дивизиясы Океце мен Раковиц арасындағы далаларды басып алды, ал Ностицтің кавалерия дивизиясы Збаржға көшті. Қоршауды аяқтау үшін фон Страндман басқаратын 2-жеңіл дивизия Люблинге баратын жолда Слюжевкаға жақын позициялар алды, ал Степан Хилковтың кавалерия дивизиясы Храновға көшті. Жабдықтар мен резервтер Надаржинде қалдырылды.

Жауынгерлік жоспарлар

Бастапқыда Паскевич қалаға толық шабуыл жасау идеясына қарсы болғанмен, Раморино мен Лубиенскийдің әрекеттері оны мәжбүр етті. Оның әскерлерінде азық-түлік пен жарақ-жабдық жетіспеді: қыркүйек айының басында негізгі орыс күштерінің бар болғаны 5 күндік азық-түлік пен жылқы жем-шөптері болды. 28 тамызда Паскевич өз генералдарының кейбіреулерінің кеңесін қабылдап, жалпы шабуылға дайындық жүргізуді бұйырды. Ресей штабы ішінде бірнеше күнге созылған даулардан кейін 4 қыркүйекте негізгі шабуыл Вола маңындағы ең бекем поляк бекіністеріне бағытталуы керек деп шешілді. Шабуылдың басты назарында Воладағы орталық қоршау, 56-форт және оны қоршаған бекіністер болды. Ресейдің І жаяу әскер корпусы 57-фортты басып алып, 56 және 58-форттарға қарай жылжуы тиіс болды. II жаяу әскер корпусы жақын орналасқан 54 және 55-форттарға күш салуға міндеттелді. Фронттың басқа секторларында диверсиялық шабуылдар арқылы жеңіл қысым көрсету көзделіпті. Паскевич Варшаваға кіргісі келмеген болуы мүмкін және поляк қорғаушылары қаланың сыртқы қорғаныс шеңбері бұзылып, қала орталығына өрт қаупі туған кезде қаладан кетуге немесе бас беруге мәжбүр болады деп үміттенген. Польша жоспары фронттың алдыңғы қатарын тұрақты қорғауға негізделген, ал Уминский мен Дембинский басқаратын күштер екінші қорғаныс шебінің артында дивизиялық артиллерия және кавалериямен бірге мобильді резерв ретінде әрекет етуі керек болды. Уминский корпусы фронттың оңтүстік бөлігін, Пулавыға баратын жолдан бастап, Краковқа қарай созылып, 18-форт пен 74-фортты байланыстыратын сызыққа дейін қамтыуы тиіс болды. Дембинский басқаратын күштер батыс және солтүстік секторларды Редут 54-тен Маримонт маңына дейінгі сызық бойында қорғауға міндеттелді. Польша күштерінің көп бөлігі қаланың оңтүстік жағында орналасқан, себебі поляк штабы орыстар қорғаныстың ең әлсіз бөлігіне – Кроликарния, Мокотов және Черняков маңындағы аймақтарға шабуыл жасайды деп жаңылысқан.

6 қыркүйек

Кез келген шайқасқа дейін Паскевич батыс майданда айқын сандық артықшылыққа қол жеткізді. Волаға қарсы тұрған бірінші орыс желісінде 30 200 әскер, 144 артиллерия және сегіз миномет болды; екінші желі 39 200 әскер мен 196 артиллериядан тұрды. Оларға қарсы Дембинский басқаратын 5 300 жаяу әскер, 65 зеңбірек және 1 100 атты әскер, сондай-ақ 4 800 сарбаз резервте тұрды. Сағат 14:00-де поляктардың қадағалау бекеттері, қасиетті Ұш Тұғыр шіркеуінен және Уяздов даңғылындағы Астрономиялық обсерваториядан жаудың қозғалысын байқап, дабыл берді. Шабуыл сағат 4:00 шамасында басталды, бір сағат ішінде 54 және 57-ші поляк форттары жақындап келе жатқан орыстарға оқ ашты. Сағат 5:00-де 1-ші жаяу әскер корпусының 86 зеңбірегі Вола маңындағы поляк позицияларын шамамен 1,5 км қашықтықтан бомбалауды бастады, соның арқасында шайқас басталды. 56-шы форт үш қанаттан тұрды, әрқайсысы өздерінің топырақ қоршауларымен, бекіністерімен және суарнасымен қоршалған. Брюль бағының ағаштарымен жартылай жасырылған орталық қанатты әрі қарай Санкт-Лауренс шіркеуі мен оған жақын монастырь нығайтты. Генерал Йозеф Совинский басқаратын фортта 8-ші желілік жаяу әскер полкінің екі батальоны (1200 адам), 40 сапер, 13 зеңбірек, екі Congreve реактивтік граната тартқышы және 14-ші желілік жаяу әскер полкінің шағын тобы (170 адам) орналасқан. Оның алдында, шайқас алаңына көрінетін төбеде, майор Йозеф Крассовский басқаратын 300 сарбаз, төрт зеңбірек және екі Congreve реактивтік граната тартқышымен қаруланған кішкентай, дұрыс емес пішіндес 57-ші форт орналасқан. Солтүстікке қарай 59-шы форт (майор Йозеф Боржецкий басқаратын төрт зеңбірек және 400 адам), ал оңтүстікке қарай 54-ші форт (майор Игнатий Добролевский басқаратын 350 адам және лейтенант Юлиан Константи Ордон басқаратын алты зеңбірек) орналасқан. Воланың қалған форттары (55, 58, 60 және 61-ші форттар) қорғанысты нығайту үшін гарнизондарынан айырылса да, поляктардың ең маңызды позициялары әлі де жеткіліксіз қамтылған. Оңтүстікке қарай, Раковицке маңында сыртқы желідегі форттар тобы орналасқан. Поляктар олардың барлығын қыркүйек айының басында тастап кеткен, ал генерал Муравьев басқаратын орыс жаяу әскері оларды қарсылықсыз басып алды. Генерал фон Страндман басқаратын әскерлер Шопиді басып алып, 44, 45-ші форттарға және Кроликарния маңындағы бекіністерге шабуыл жасады. Стрэндманның жасағы сандық артықшылыққа ие болмаса да (алты зеңбірегі бар 2900 орысқа қарсы алты зеңбірегі бар 1700 поляк), олар поляк қорғаушыларын тез ығыстырды. Көп ұзамай шайқас алаңын қара ұнтақ түтіні жауып алды. Орыс шабуылдарының бағытын анықтай алмаған поляк командирлері негізгі шабуыл Кроликарниядағы позицияларға жасалатынына сенді. Қателікті бірінші болып батыс секторды қорғауға тағайындалған резервтік корпустың командирі генерал Дембинский түсінді. Ол дереу күшейту сұрады, бірақ генерал Круковецкий одан бас тартты. Жалғыз күресуге мәжбүр болған Дембинский бірінші желіні өзінің резервтегі 3-ші жаяу әскер дивизиясымен нығайтпады, оның орнына тек символдық күш жіберді: 58-ші фортты қамтамасыз етуге және 57-ші фортты қолдауға жарты батальон. Поляктардың жағдайын одан бетер нашарлату үшін оңтүстік сектордың командирі генерал Уминский толық назарын Кроликарния маңындағы шайқастарға бөлді және Волада не болып жатқанын байқамады. Сағат 7:00 шамасында ол Кроликарнияны шамамен 2800 сарбазды (алты батальон жаяу әскер) және үш зеңбірекпен нығайтты. 54 және 55-ші форттарға күшейту жіберілген жоқ.

54-ші бекініс

Осы уақытта Вола маңындағы бекіністерді қорғайтын сыртқы жер жұмыстарын орыс артиллериясы қиратты. Сағат 6-да 108 орыс артиллериялық құралы 54, 55 және 57-ші форттарға бағытталды. 54-ші форт тұғырлы тұрды, жаяу әскерінің шығыны аз болды, бірақ оқшауланған бекіністердің артиллериясы қамалдардың артына жасырынуға мәжбүр болды. 59 және 61-ші форттар көршілеріне қолдау көрсетпеді, өйткені олардың экипаждары Хилковтың атты дивизиясының ат артиллериясымен жекпе-жекте ауыр шығынға ұшырады. Дембинскидің резервіндегі 32 артиллериялық құралдың тек төртеуі ғана 58-ші фортқа жеткізілді. Сағат 6:30-да Вола маңындағы артиллериялық дуэльге тағы тоғыз құрал қосылды, бірақ олардың көмегі тым әлсіз және кеш келді. Сол кезде Ресейдің II жаяу әскер корпусы екі үлкен шабуыл тобын құрды. Біріншісі, генерал Николай Сулима басшылығымен, 54-ші фортқа қарай жылды, алдында Лютковский бригадасы (2500 адам) болды. Екінші топты генерал Фридрих Каспар фон Гейсмар басқарды, ол 55-ші фортқа бет алды. Гейсмар бекініс бос екенін білген соң, полковник Павел Липрандидің 1500 адамын 54-ші фортқа шабуыл жасауға бұйырды. Ауыр шығынға қарамастан, Лютковский бригадасының үш батальоны жер жұмыстарын қоршап тұрған қоршауға жетіп, кедергілерді жоюға кірісті. Түтінге байланысты поляк бекіністерінің екінші қатарындағы командирлер жақындап келе жатқан орыстарды көре алмады және атыс жасамады. Соғыс жоспарына қайшы, екінші қатар біріншіге күш жібермеді. Бұл әсіресе 54 және 56-шы форттар үшін маңызды болды, өйткені олар 21, 22 және 23-ші форттардың қолдауысыз жаумен жалғыз күресуге мәжбүр болды. Вола маңындағы ең маңызды позициялар негізгі резервтен тек номиналды күшейту алды және оқшауланған күйде күресуге мәжбүр болды. 54-ші форттың поляк қорғаушылары үздіксіз оқ жауып тұрды, бірақ орыс атты артиллериясы қамалдың үстіне тікелей көруге мүмкіндік алды. Белгісіз себептермен поляктар жақын аралықта қолдануға дайындалған гранаталарды қолданбады. Бұзылған жер толыққаннан кейін екі орыс полкі (13-ші «Белозерский» және 14-ші «Олонецкий») ол жерге шабуыл жасады. Басқа орыс әскерлері де қабырғаға көтерілу үшін штыктарын баспалдақ ретінде пайдаланып, жер жұмыстарын басып алды. Бірнеше рет соққыдан кейін поляк жаяу әскері форттың ішіне шегініп, қамалдың үстіне шыққан орыс сарбаздарына оқ атты. Павел Липранди өз адамымен бірге қиындықтарды ең бірінші жеңді. 10:1 басымдықпен штыкпен шайқас қысқа болды, ал 60-80 аман қалған поляк бірнеше минут ішінде тұтқынға алынды. Көп ұзамай оқ-дәрі қоймасы өртеніп, жарылып, 100-ден астам орыс қаза тапты, олардың ішінде 13-ші полк командирі полковник Иван Хлюденев болды. Жарылыс Адам Мицкевичтің «Ордон бекінісі» поэмасында көркемделіп, мәңгілікке сақталды. Барлығы 54-ші фортты шабуылдау кезінде орыстардың шығыны 500-600 адамды құрады. Қаза тапқандар оқ-дәрі шұңқырына жаппай жерленді, кейін ол Варшавадағы православие зиратының ядросына айналды. Польшаның қарсы шабуыл жасауын күтіп, орыс инженерлері 54 және 55-ші форттарды жөндеуге кірісті. Бастапқыда 73, 21, 22 және 23-ші форттардағы поляк артиллериясы ғана отпен жауап берді, ал Дембинскидің резерві пассивті болды. Польша тарапынан ешқандай әрекет болмағандықтан, Ресейдің II жаяу әскер корпусының артиллериясы I жаяу әскер корпусының көршілеріне қолдау көрсетуге кірісті. Орыс артиллериясы кейбір шығынға ұшырады, бірақ оның басымдығы айқын болды. I корпустың батареялары 57-ші фортқа жақындап, поляк артиллериясын бөлшектеуге және форттан кетуге мәжбүр етті. Сағат 8:00-де I корпустың екі колоннасы (Александр фон Людерс және Иван Набоков басшылығымен) фортқа шабуыл жасады. Ресейдің төрт полкінің (3-ші және 4-ші теңізшілер полкі, 7-ші «Ревельский» жаяу әскер полкі және Мәскеу полкі) элементтері үш сағаттық артиллериялық шабуыл поляк позициясына кіруді қорғайтын кедергілер мен қоршауларды жойды деп үміттеніп, фортқа үш жағынан шабуыл жасады. Қоршау жақсы сақталған еді, орыс әскерлері шағын қарудан және 2-ші қатар артиллериясынан ауыр шығынға ұшырады. Офицерлер кері шегінуге бұйрық берді, бірақ сарбаздар бұйрыққа бағынбай, өздері фортқа шабуылдауды жалғастырды. Бірнеше шабуыл ауыр орыс шығынымен қайтарылды. Шығынға қарамастан, орыс жаяу әскері фортқа кіріп, жақын аралықтағы шайқаста басып алды, бірде-бір оқ атылмады. Тек 80-ге жуық поляк тұтқынға алынды, ал төртеуі жаралы командирлерімен бірге поляк қатарына қайта шегінді, қалғандары соңына дейін күресіп қаза тапты. Жақында басып алынған форт поляк артиллериясының қаулысының ішінде болғандықтан, орыстар шегініп, оның артында жасырына бастады.

56-шы бекініс

54, 55 және 57-ші форттарды жоғалтуына қарамастан, Круковицкий Волаға шабуылдың бұрылыс екеніне сенімді болды және генерал Дембинскиге қосымша күш беруден бас тартты. Тек 3-ші жаяу әскер дивизиясының қолбасшысы генерал Людвик Богославский оның бұйрықтарын елемеді және 10-шы желілік жаяу әскер полкінің бір батальонын 56-шы фортқа күш-жабдық ретінде жіберді. Батальонға бүкіл қараша көтерілісін бастаған офицер полковник Пётр Высоцкий басшылық етті. Дембинский 58-ші фортты тастап кетті. Оның артиллериясы, 12 пушкамен және алты зымыранды пулеметпен бірге, қорғаныстың бірінші және екінші желілері арасында, 21, 22 және 23-форттар алдында позицияға тұруға бұйрық алды. Сағат 9:00-де, орыс күштері поляк қорғанысының екінші желісіне кіруге дайындалып жатқан кезде, бригадир Йозеф Бем өзінің 12 пушкасымен Волаға келді және оларды жақында жоғалған 54-ші форттан алыс емес жерде, Креутцтің жаяу әскері мен орыс артиллериясының 56-шы фортты атуына қарсы орналастырды. Сегіз басқа да қару-жарақ пен төрт зымыран түсіруші қондырғылар Воланың солтүстік флангіне келіп, 58-ші форттың қорғанысына қосылды. Сол кезде екі орыс жаяу әскер корпусының біріккен артиллерия күштері өздерінің отын 56-шы, 59-шы және 23-ші форттарға ауыстырды. Бұл жолы поляктар артиллериялық жекпе-жекте жеңіске жетті. Орыстардың қару-жарағы мен минометтердегі сандық басымдылығына қарамастан, орыс артиллериясы зардап шекті және кері шегінуге мәжбүр болды, содан кейін жаяу әскерлер де тұтқынға алынған жер асты құрылыстарының артына жасырынуға мәжбүр болды. Дембински бұл табысты пайдаланбады, ал поляк жаяу әскері тұрақты қорғаныс артында жасырынды. Орыс ІІ корпусының қолбасшысы ешқандай әрекет жасамағанын көріп, барлық пушкаларына Жозеф Бемнің 14 пушкасына оқ атуды бұйырды. Қатты қысымға ұшыраған поляк артиллериясы жарты сағаттан астам отқа төтеп беріп, Калис жолының оң жағындағы жаңа позицияларға ауысты. Ол ІІ корпусқа қарсы отын қайтадан ашты, бірақ қайтадан жаудың қаруымен нысанаға алынды. Артиллериялық жекпе-жек жалғасты, бірақ 56-шы форттың жағдайы күрт нашарлай бастады. Үш жағынан оқ атылған Варшаваның айналасындағы ең үлкен поляк бекінісі енді оқшауланды. Полковник Высоцкийдің күш-жігерін қоса алғанда, форттың экипажына шамамен 1660 жаяу әскер мен он артиллерия құралы кірді. Сағат 10-ға қарай көпшілік артиллерияшылар қаза тапты немесе жараланды (соның ішінде форттың артиллерия командирі капитан Крыжицкий) және оларды даярлықсыз жаяу әскермен ауыстыруға тура келді, бұл поляк қаруларының атыс жылдамдығы мен дәлдігін айтарлықтай шектеді. Барлық қамалдар ресейлік артиллериямен бірінен соң бірі зақымдалды, ал оның бір жағында 30 метрлік жарылыс болды. Паскевич артиллериялық жекпе-жекті 55-ші форттан бақылап отырды, ол поляк әріптесі 56-шы фортты құтқаруға келмейді деп сенді. Бастапқыда күмәнмен, ол ақыры орыс жаяу әскеріне сағат 10:00-де 56-шы фортқа шабуыл жасауға бұйрық берді. Шабуылды 13 жаяу әскер батальоны (шамамен 6900 адам) генералдар Людерс пен Мартиновтың қолбасшылығындағы колонналардан жасады. Людерс әскерлері кедергілерді басып, қоршаудан өтті, бірақ поляк қорғаушылары оларды бекіністің ішінен мылтықпен қарсы алды, содан шабуыл кері қайтарылды. Людерс тез арада екінші қатарына (2300 адам) да алға жылжуды бұйырды. Жаңа күштерді екі рет солтүстік қанаттың қолбасшысы майор Франциск Биернацкий қазбаға итеріп жіберді, бірақ ақырында поляк қорғаушылары жеңіліп, қамалға одан әрі қарай кетуі керек болды. Орыс әскерлері соңынан ілесіп, бірақ олардың батальондары бірігуді жоғалтты, бұл Биернацкийдің қол астындағы сан жағынан төмен күшті форттың ішінде ұстап тұруға және орталық қанаттың флангін жабуға мүмкіндік берді. Генерал Мартиновтың қолбасшылығындағы әскерлер 56-шы форттың орталық қанатына шабуыл жасады. Бұл жерде кедергілер сақталды, ал 200 поляк сарбаздары атақты Мәскеу гвардиясының үш рет шабуылдауын болдырмады. Орыс әскерлері өздерінің екі полк командиріне қол жеткізе алмады. 2900 ресейлік қамалдың жоғарғы жағына жеткенде, олардың артында екінші қамалдың берік қорғанышы болды. Орыс жаяу әскері бірінші қамалдың астына жасырынды. Солтүстік қанатта соғысқан Биернацкий орыс жаяу әскерін қуып шығаруға қол жеткізді, бірақ қарсы шабуыл кезінде қаза тапты, ал поляктар қамалдың алыс жағындағы ағаштарға кері шегініп кетті. Жағдайды тұрақтандыру үшін генерал Совиньский 8-ші желілік жаяу әскер полкінің ротасын орталық қанаттан шығарып, солтүстікке күш жіберді. Солтүстік қанаттың жаңа қолбасшысы майор Липский тағы бір қарсы шабуыл ұйымдастырды. "Достар, Грохувты, Иганьды есіңдерде сақтаңдар!" деп айқайлап, ол әскерін шабуылға жетелеп, орыстарды тағы да кері итерді, бірақ күш жоғалды және орыстар солтүстік-батысқа қарайғы қамалдың бақылауын сақтап қалды. Ұзақ тоқырау орнады, онда поляк жаяу әскері мен олардың бір 12 фунттық карронадасы жаудың көп күштері қамалға енуіне кедері келтірді. Олардың күштері сәтсіздікке ұшырағанын көріп, Паскевич пен Пален одан да көп күшті шайқасқа тастауға шешім қабылдады. 9-шы 'Инкермандиялық' жаяу әскер полкі мен 10-шы 'Жаңа Инкермандиялық' жаяу әскер полкінің (890 адам және алты пушка) элементтері солтүстік қанаттың шығыс жағына шабуыл жасауға бұйрық берілді. Сонымен қатар, жеті батальон (шамамен 4000 адам) оңтүстіктен орталық және шығыс қанаттарға шабуыл жасауға тиіс болды. Шамамен 70 артиллерия құралы поляк күштерінің екінші желісіне оқ атуға бұйрық берілді, осылайша поляк күштерінің қамалға жетіп кетуіне кедері келтіру үшін. Бұл жолы бірнеше мың орыс әскері қатаң әскери формацияда солтүстік қанатқа енді. Осы кезде майор Липскийдің қол астындағы қамалдың гарнизоны 800 адамнан тұрды және шабуылға төтеп беруге жеткіліксіз болды. Поляктар тағы да солтүстік қанаттың алыс жағындағы ағаштарға итеріліп, майор Липский қаза тапты. Оның орнына майор Доброгойский келді, ол үрейленді және шегіну бұйрығын берді, өзімен бірге 500 адамды алып кетті. Майор Свитковскийдің қол астындағы қалған 300 сарбаз орыстарды қайтадан қууға тырысты, бірақ олар 10:1 есебімен басым болды және шамамен 10:30-да орталық қанатқа қарай шегінуге мәжбүр болды. Орталық қанат, сол кезде лейтенант-полковник Водзинскийдің басқаруында, генерал Людерстің басқаруындағы элиталық Принц Вильгельм және Принц Карл полктерінен құралған үлкен колоннаға қарсы тұрды. Осы кезде орталық қанатта бар болғаны 900 адам мен бір пушка қорғаныста болды. Людерс, Мартынов және Фридрих фон Бергтің біріккен күштері 6000 адамнан асты және шабуылға дайындалып жатты. Бірнеше шабуылдар тойтарылды, бірақ сағат 11:00-ден кейін поляк позициясына солтүстіктен және оңтүстіктен бірдей шабуыл жасалды. Солтүстік қысқыштар тоқтап, оңтүстік қысқыштар генерал Малиновский басқаруымен қанды түрде тойтарылды. Генерал Мартинов ауыр жарақат алды. Генерал Пален 2300 адамды (5-ші жаяу әскер полкі және Сібір гвардиясының элементтері) қарсы шабуыл жасауға бұйрық берді. Сібір полкі қамалға кірді және шіркеуді қоршап тұрған қабырғалардың ішіндегі карронада экипаждарын, жеке басқаратын генерал Совиньскиймен бірге, шегінуге мәжбүр етті. Шіркеу алдында соғысқан поляк сарбаздарының ең үлкен тобы капитуляция ұсынылды, ал Совиньский және оның қалған экипажы қаруларын тастады. Әлі де шіркеуді қорғап тұрған поляк сарбаздары орыстарға оқ атып, ашуланған орыс сарбаздары, Совиньскийдің өзінің ішінде болғаны, тұтқындарды қырды. Орыс билігі кейінірек оның қызмет барысында қаза болғанын растады, Совиньский поляк ұлттық батырына айналды, Юлиуш Словацкийдің "Sowiński w okopach Woli" (Воланың окоптарындағы Совиньский) атты өлеңінде мәңгілікке қалады. Қоршауға алынған шіркеу қорғануға жақсы дайындалған, бірақ оның гарнизонында жараланғандар ғана болды. Түске дейін қорғаушылар жеңіліп, орыстар шіркеуге кірді. 56-шы форт үшін шайқас аяқталды. Барлығы орыс тарапы фортты басып алу кезінде кемінде 1000 адамды қаза тапты. Поляктардың шығыны 300 қаза тапқан және жараланғандардан аспады, 1230 сарбаз және...

Вола үшін және басқа жерлердегі шайқастар

Вола қамалдары үшін болған шайқастар барысында, поляк әскерлеріне екінші шептегі артиллерия ғана шектеулі көмек көрсетті. Круковецкий соғыстан кейін Дембиньскийге, Бемге және генерал Франциск Млокосевичке бірінші шепке қолдау көрсетуді бұйрық бергенін айтты, бірақ олардың ешқайсысы бұйрық алған жоқ. Екінші шептегі 3-ші жаяу әскер дивизиясының командирі генерал Людвик Богуславский бірінші шептегі форттарға көмектесе алды, бірақ тығыз түтін мен Брюль бағындағы ағаштардың кедергісінен 56-шы фортта не болып жатқанын көре алмады. Паскевич жоғалған форттарды қайтаруға бағытталған поляктардың қарсы шабуылын күткендіктен, әскерлеріне шабуылды тоқтатуға, қамалдарды қалпына келтіруге және қалаға қарай жаңа артиллериялық орналасқан жерлерді салуға бұйрық берді. Вола маңындағы одан әрі қозғалысты поляк артиллериясы 59-шы форттан тосқауылдады, бірақ екі сағат ішінде орыс саперлері 56-шы фортты 20-ға дейін артиллериялық зеңбіректерге арналған артиллериялық бекініс ретінде дайындады. Паскевич сонымен қатар 23-ші форт маңында поляк қорғанысын тексеру және мазақтау үшін атқыштар мен мылтықпен қаруланған шабуылшыларды жіберді. Польшаның далалық артиллериясы 21-ші фортты тастап, орыс жеңіл жаяу әскерін кері итерді, бірақ кейін Ресейдің I корпусының артиллериясы шабуыл жасап, оларды қашуға мәжбүр етті. Содан ғана генерал Богуславский 56-шы фортқа көмек қажет болуы мүмкін екенін түсінді. Жаудың қозғалысын бақылау және мүмкін фортқа оқ-дәрі жеткізу үшін ол генерал Млокосевичті 1000 сарбаздан тұратын жаяу әскер бригадасымен жіберді. Екі орыс атқыштар полкі оның колонналарынан қашып кетті, ал Млокосевичтің әскері фортқа жақындады, бірақ орыс артиллериясы атып, поляктардың ондаған адамдары қаза тапты. Млокосевич 56-шы форттың жоғалғанын түсінді және дереу 21-ші және 22-ші форттарға қарай шегінді. Екі орыс атқыштар полкі (1-ші және 2-ші) қуып жетуге тырысты, бірақ поляк артиллериясы оларды жеңіп, кері шегінді. Күтпегендей, Млокосевич пен оның әскерлерінің осы әлсіз шабуылы орыстарды жоспарларын қайта қарауға және келесі күнгі шабуылды кейінге қалдыруға мәжбүр етті. Сол сәтте Паскевич поляктардың не істейтінін білмей қалды. Ол поляктардың қарсы шабуылы Вола форттарын қайтаруы немесе оның I және II корпустары арасында бұзылу жасауы мүмкін деп қорқып отырды. Ол Воладағы барлық шабуылдық әрекеттерді тоқтатуға бұйрық берді. Оның артиллериясы поляктармен атысуды жалғастырды, бірақ жаяу әскері қайтарылды, ал Паскевич өзі күштерін генерал Муравьев корпусын оңтүстікке, Шчашлевице мен Иерусалим қақпасы арасында іздеуге қалдырды. Осы уақытта генерал Малаховский 23-ші фортқа келді және осы уақытқа дейін назардан тыс қалған майданның бөлігін тексерді. Генерал Млокосевич 56-шы форттың жоғалғаны туралы хабарлағаннан кейін, ол қарсы шабуылға бұйрық берді. Бірінші қатарға қайта қол жеткізуден гөрі екінші қатарды ұстауға көбірек бейім болған ол, 1240 адамының тек екі батальонын ғана шабуылға жіберді. Қарсы шабуыл шамамен сағат 13:00-де басталды және 14 зеңбірекпен қаруланған артиллерия тобымен қолдау көрсетілді, ал генерал Бем резервте 21 ауыр далалық зеңбірек сақтап қалды. Поляктар қамалдарды тастап шыққаннан кейін, 54, 55 және 56-шы форттардың алдында жиналған орыс артиллериясының атысына түсті. Қатты атысқа қарамастан, поляктар 56-шы форттың оңтүстік-шығысына жетті, онда оларды екі орыс атқыштар полкінің бөлімдері қарсы алды (шамамен 1800 адам). Ресейдің сандық артықшылығына қарамастан, поляк күші орыстарды бұзып, кері итерді, бірақ кейін Fort 56-ның шығыс қабырғасындағы орыс артиллериясымен жеңілді. Екі жағынан да орыс күштері пайда болғанда, поляк командирі шегінуді жариялады және поляк желілеріне қайтып келді. Польшаның қарсы шабуылы сәтсіз аяқталды. Жағдайды одан да қиындатқан нәрсе – шегінетін поляктарды екі атқыштар полкінің үлкен орыс күші тығыз қуып жететін, сондай-ақ 1-ші, 2-ші және 5-ші жаяу әскер дивизияларының бөлімдерімен күшейтілді. Орыс әскерлері поляктардың екінші шебіне шабуыл жасап, оны көптеген жерлерде бұзып жіберді. Ресейлік жаяу әскердің жағдайы қиын болды, өйткені олар генерал Бемнің поляк қарсы шабуылын қолдау үшін жіберген 14 поляк зеңбірегін басып алды, бұл олардың алдынан, жанынан және артынан артиллериялық атысқа түсуіне себеп болды. Ақырында, подполковник Казимеж Маевский басқаратын 4-ші желілік жаяу әскер полкінің қарсы шабуылы поляк желілеріне шабуылдаған орыстарды ығыстырды. Бірнеше кіші орыс бөлімшелері бұзылып, Вола қалашығындағы ағаш үйлердің тобын бекітуге тырысты, бірақ олар тез арада қоршалып, жойылды. Осы сәтте, шамамен сағат 13:00-де, Малаховский 56-шы фортқа бағытталған тағы бір қарсы шабуылды ұйымдастырғысы келді, бірақ оның бұйрықтары Круковецкийдің бұйрықтарымен күшін жойды, ол орыстардың оңтүстікке қарай, Иерусалим қақпасының жанында шабуыл жасауы мүмкін деп қорқып, резервтерін сақтап қалуды жөн көрді. Польша тарапы батыс майданындағы барлық шабуылдық әрекеттерді тоқтатты, тек артиллерия ғана белсенді болды.

Артиллериялық жекпе-жек жалғасуда

13:00 мен 14:00 аралығында генерал Бем 21, 22 және 23-форттар маңындағы тар фронтқа кем дегенде 64 артиллериялық құралды шоғырландырып, I орыс корпусының артиллериясы мен жаяу әскеріне атыс ашты. 17:00-ге дейін жалғасқан артиллериялық бомбалауда I және II орыс корпусының күштері басып алынған бекіністердің қоршауларының артына шегінуге мәжбүр болды. Генерал Хилковтың орыс кавалериясы (Курассиер полкі қоса) бірнеше рет поляк артиллериясының позицияларын шабуылдауға тырысты, бірақ әр шабуыл қанды түрде шарап пен картечь ату арқылы тойтарылды. Соңында орыс кавалериясы шайқастан Горцеге дейін кері шегінді. Орыс артиллериясының жартысы поляктармен қарқынды артиллериялық дуэль жүргізді, ал қалған жартысы Вола қалашығын және екінші қорғаныс шебінің артындағы поляк позицияларын бомбалады. Бомбалау поляктардың тағы бір қарсы шабуылына дайындық жасады, бірақ Круковецкий осы қауіпке бармады. Паскевич генералдарымен соғыс кеңесі өткізді. Карл Вильгельм фон Толл және көптеген басқа генералдар Волаға шабуылды жаңартуды талап етті, бірақ Паскевич күмәнданды. Орыстарда әлі де 25 000 жаңа әскер болды, бірақ қараңғылық жақындады және Паскевич қараңғыдан кейін әскерлерінің үйлесімділігін жоғалтып, ауыр шығынға ұшырауынан қорқады. Орыс қолбасшысы сондай-ақ Волаға шабуыл поляктар әлі де ұстап тұрған бірінші шептегі позициялармен (58, 59 және 60-форттар; шындығында 58-форт тастап кетілген) немесе Цысте аймағынан поляктардың қарсы шабуылымен қиындыққа ұшырауы мүмкін деп ойлады. Ол шабуылдық әрекеттерді ертеңге қалдыруға шешім қабылдады. Паскевич Варшаваға тағы бір елші жіберді, бірақ Сеймнің асыққан отырысы оның атысты тоқтату туралы ұсынысын қабылдамады. Осы кезде поляк бас қолбасшысы генерал Круковецкийге орыстардың соғыс жоспары әлі де түсініксіз болды. Негізгі шабуыл Волаға бағытталған ба, әлде Кроликарния маңындағы форттарға ба, деп сенімді болмағандықтан, оңтүстік шеп поляктардың бақылауында болғанына және орыс шабуылдары бірінен соң бірі тойтарылғанына қарамастан, ол батыс майданға ешқандай маңызды жаяу әскер күштерін қайта бөле алмады. Бірінші күні поляк тарапынан 3000 адам зардап шекті, оның шамамен 300-і Кроликарния маңындағы оңтүстік секторда болды, оның ішінде ең көп дегенде "бірнеше ондаған адам қаза тапты". Дегенмен, Вола маңындағы екінші шепке тек шағын атты әскер бөлімшесі жіберілді. Кешке генерал Круковецкий үкімет отырысын шақырып, әскерлерінің жағдайын өте қиын деп сипаттады. Ол Паскевичпен келіссөздерді қайта бастауды ұсынды және генерал Прудзинскийді Паскевич лагеріне жіберді.

Келіссөздердің бірінші кезеңі

Екі адам 7 қыркүйек күні таңертең Воланың шетінде кездесті. Паскевич атысты тоқтатуды жариялады және сағат 9:00-де Круковецкийді кездесуге шақырды. Кездесу Вола ауылындағы тавернада өтті. Паскевич Варшава мен Праганың талапсыз түрде тапсырылуын, ал Польша армиясының Пловск қаласына эвакуацияланып, қарусыздандырылуын талап етті, онда олар поляк сарбаздарына кешірім жасау немесе оларды бүлікшілер ретінде түрмеге қамау туралы патшаның шешімін күтуі керек еді. Круковецкий бас тартты және көтеріліс – бүлік емес, екі тәуелсіз мемлекет арасындағы соғыс екенін мәлімдеді. Ол Паскевич пен Ұлы князь Михаилден Польшаның тәуелсіздігін қайтару және Николайдың Польша тағынан шеттетілу актісін жою үшін жалпы кешірім беруді уәделеуін сұрады. Келіссөздер қызу өтті және шамамен түскі уақытта поляк командирі Сейммен келесі қадамдарды талқылау үшін Варшаваға кетті. Паскевич атысты тоқтату мерзімін 13:00-ге дейін ұзартуға және соғыс қайта басталған жағдайда да келіссөздерді жалғастыруға келісті. Парламенттің қолдауын алу үшін Круковецкий генерал Прудзинскийді Сейм мен Сенаттың бірлескен отырысында өзін өкілдік етуге сұрады. Оның саяси жоспары көтерілісті кез келген құнмен тоқтату және бұрынғы жағдайға оралу болды, сондай-ақ ол "отанды құтқарушы" ретінде танылғысы келді, осылайша қан төгілуді тоқтатқан болар еді. Сөз сөйлеген кезде Прудзинский орыс әскерлерінің санын әлдеқайда арттырып көрсетті, сонымен қатар поляк бөлімшелерінің күшін төмен бағалады. Ол қала тұрғындарының 1794 жылғы жағдай сияқты қырғынға ұшырауы мүмкін екенін ескертті және Николайдың билігі астында толық тәуелсіздікке оралудың оңай болатынын айтты, бірақ бұл рас емес екенін жақсы білді. Ол үкіметін және Сеймді капитуляциялаудың жалғыз шешім екендігіне көндіре алмады, ал пікірталас 13:00 мерзімінен кейін де жалғасты. Орыстар жауынгерлік әрекеттерді қайта бастады және екі тараптың артиллериясы тағы да қақтығысты бастады.

Операциялық жағдай

Екі жақта да кешегі күні шамамен бірдей шығынға ұшырады. Орыс жеңістері олардың артиллериясына Чисте және Вола қалаларының шеткі аудандарына тікелей ату жолын ашты. Бұл, 54-ші бекініс түскен соң шайқас аяқталды деп сенген орыс әскерлерінің рухын көтерді. Бірақ поляктар үшін шайқас әлі жоғалған жоқ: орыстар енді Воладағы (23 және 24 бекіністер) немесе Чистедегі (20–22 бекіністер) поляк қорғанысының үшінші қатарына шабуылдай алса да, олардың шабуылы поляктардың қолындағы екінші қатардағы бекіністермен оңай қоршалануы мүмкін еді. Сонымен қатар, артиллериямен шабуылды қолдау үшін орыс артиллериясын ашық далада орналастыру қажет болар еді. Поляктардың шайқасқа қатысты жоспарлары өзгеріссіз қалды. 59-шы бекініс эвакуацияланды, Чисте маңындағы және Иерусалим қақпасына жақын поляк позициялары сәл нығайтылды, алайда поляк күштері батыс және оңтүстік секторларға шамамен тең бөлінді. Поляктар білмейтіндей, орыстардың 7 қыркүйектегі бұйрықтары да өзгермеді. II жаяу әскер корпусы Чистедегі (21 және 22 бекіністер) бекіністер тобына шабуыл жасауға, ал I жаяу әскер корпусы солтүстікке қарай (23 және 24 бекіністер) шабуылдауға тиіс болды. Муравовтың әскерлері Иерусалим қақпасына шабуылдаса, қалған күштер кешегі күнгі диверсиялық шабуылдарын жалғастыруға бұйрық берілді. Сағат 13:30 шамасында артиллериялық атыс қайта басталғанда, орыс әскерлері шабуылға толық дайын болған жоқ. Кешегі түн суық болды, көптеген орыс әскерлерінің қысқы киімдері болмады және олар ашық далада түн өткізді. Көптегені таңертең тамақтанбады, соның салдарынан рухтары төмендеді. Орыс әскерлері қатарын келтіре бастағанда, генерал Уминский өзінің секторындағы негізгі шабуыл Иерусалим қақпасына бағытталатынын дұрыс болжады. Ол аймақты өзінің резервтерімен, соның ішінде 4-ші жаяу әскер дивизиясының және 2-ші атқыштар дивизиясының барлық күштерімен нығайтты. Ол сондай-ақ 1-ші атқыштар дивизиясын (1300 адам) Чистеге жақындатты. Генералдар Малаховский мен Дембинский Волаға шабуыл жасаған орыстардың қанатына генерал Павел Муховский басқаратын күшті күшпен (3500 жаяу әскер, 800 атты әскер және 10 атты артиллерия бөлімі) Мочиныда (62а бекінісінің жанында) шабуыл жасауды жоспарлады. Бірақ орыстар оңтүстікке қарай шабуылдайтыны белгілі болған соң, жоспар тоқтатылды және батыс сектор бекініс қорғанысына қайта оралды.

Үлкен батарея

Сағат 13:30-да 132 ресейлік зеңбірек пен төрт миномет, оның ішінде ханзада Михаил Дмитриевич Горчаков басқаратын Ұлы батареяның 94 зеңбірегі поляк бекіністеріне атыс ашты. Поляктар бастапқыда 79 далалық артиллерия және 10 реактивті минометпен жауап берді, бірақ 14:00-ге қарай генерал Бем тағы 31 зеңбіректі орыс артиллериясының тікелей алдына орналастырды. Орыс генералы фон Толль, қауіпті сейілту үшін Ұлы батареяға поляктарға жақындауға бұйрық берді. Бұл оның қанатын оңтүстікке қарай, Краковқа баратын жолға жақын жасырылған поляк зеңбіректерге ашты. Орыстар шығынға ұшырады, ал Ұлы батарея екі жеке бөлімге бөлінді. Орыстардың жағдайын одан да қиындатқандай, көптеген батареялар жеткіліксіз оқ-дәрі қорларына байланысты атысты тоқтатып, кері шегінуге мәжбүр болды. Артиллерия поляктарды жеңе алмайтынын түсінген генерал фон Толль шабуылдың жаңа жоспарын жасады. Ол Паскевичтің Варшаваға шабуылдамау туралы бұйрығын елемеуге шешім қабылдады. Күн батуға жақындағанмен, фон Толль батыс және оңтүстік майдандарға толыққанды шабуылға бұйрық берді. Артиллериялық дайындыққа уақыт болмағандықтан, фон Толль поляк артиллериясының қарсылығы күшейсе де, сандық артықшылығымен қорғаушыларды басып тастауды көздеді. Чизтедегі поляк артиллериясын шатырлата алмай, 21 және 22-ші бекіністерге шабуыл жасайтын орыс колонналарына оқ атуын болдырмау үшін Муравьевтің әскерлері шабуылды тікелей Иерусалим қақпасына қарай бастауы тиіс болды. 15:00-ге дейін фон Толль генерал Нейхардтты Паскевичке жаңа жоспарға келісім алу үшін жіберді, бірақ Паскевич бұл ұсынысты қатаң түрде қабылдамады және бағыныштысына кем дегенде 16:00-ге дейін поляк бекіністерін артиллериямен бомбалауды жалғастыруды бұйырды. Ресейдің бас қолбасшысы болмағандықтан, фон Толль Паскевичтің бұйрығына қарамастан әрекет етуге шешім қабылдады.

Муравьевтің шабуылдау және шегіну

Сағат 15:00 шамасында ресейлік әскерлер Иерусалим қақпасының жанындағы поляк бекіністеріне шабуыл жасауға дайындық бастады. Муравьев пен Ностиц басқаратын күшті күш Краковқа қарайтын жолдың екі жағында, Раковицеге жақын орналасты. Алдын ала күштерге Гренадер бригадасы (шамамен 1700 жаяу әскер, 16 зеңбірек), Курассер бригадасы (шамамен 1300 атты әскер, 16 зеңбірек), Гвардиялық улан полкі (392 атты әскер) және үш атты әскер полкі (шамамен 1700 атты әскер, 16 зеңбірек) кірді. Алдын ала күштердің арасында екі колонна құрылды. Полковник Николай Лукаш басқарған сол колонна Луцк және Самогит жаяу әскер полктерінен (барлығы 1989 адам) және резервтегі Финляндия гвардия полкінен (1374 адам) тұрды. Колоннаның мақсаты 74-ші бекініс шабуылға алу болды. Оң колоннаға полковник Рот басшылық етті және нығайтылған Несвиж жаяу әскер полкінен (1278 адам), 4-ші Егер полкінен (900 адам), Гвардиялық атқыштар полкінен (1353 адам) және резервтегі Финляндия атқыштарынан (142 адам) құралды. Бұл колонна 72-ші бекініс шабуылға алуға тиіс болды. Оңтүстік майданда Страндманн күштері поляктарға бірнеше бағытта қысым көрсету үшін Кроликарнияға және басқа жерлерге күшпен шабуыл жасады. Шабуыл сағат 16:00 шамасында басталды. Сол колонна ауыр шығынға ұшырады, бірақ 74-ші бекініске жетті, онда осы сектордың қолбасшысы генерал Антони Врониецкий жіберген поляк күшін күшейте алды. Екі мың ресейлік бекіністің ішінде 850-ден аз полякпен шайқасты, бірақ штыкпен шабуылда жеңіліп, кері шегінуге мәжбүр болды. Шабуыл сәтсіз аяқталды және поляк артиллериясы әлі де белсенді болғандықтан, фон Толл өзінің кавалерия резервін пайдалануға шешім қабылдады. 3-ші Курассер дивизиясының екі полкі (1200 атты әскер) Шченсливице мен Чисте байланыстыратын жолмен жүріп, поляк артиллериясына арт жағынан шабуыл жасауға бұйрық алды. Поляктар майданды толық көрді және ресейліктердің баяу жылдамдығы батпақты жерге байланысты болғандықтан, шабуылға дайындалуға жеткілікті уақыт болды. Ресейлік кавалериясы ұрыс шегіне ауысқанда, поляк артиллериясы оларға қанатын атып, таратып жіберді. Ресейлік қолбасшы күштерін қайта ұйымдастырып, шабуылды қайталады, бірақ поляк артиллериясының орналасқан жеріне жетпей тұрып, ресейліктер қайтадан кері шегінді. Новгород Курассер полкі ғана шабуылға қатысқан 450 адамның 200-ден астамын жоғалтты. Жарты сағаттан кейін ресейліктер 74-ші бекіністің қабырғаларына шабуыл жасап, оны қорғаған поляк батальонын жеңді. Бұл поляктардың жылжымалы артиллериясын Чистеде, сол кезге дейін алға жылжыған ресейлік колонналарды және олардың Бас батареясын атқылап тұрған жерінен шегінуге мәжбүр етті. Осы уақытта ресейлік оң колонна 72-ші бекініске жақындады. Тек 200 адам қорғаған бекініске Несвиж полкінің күшейтілген ресейлік шабуылшысы жақындады. Мұны көрген поляк қолбасшысы өзінің кавалерия резервін ресейлік жаяу әскеріне шабуыл жасауға бұйырды. Ресейлік гранадерлер 72-ші бекіністің қабырғаларына шабуыл жасады, бірақ олар кері қайтарылып, қамалдың артына қашуға мәжбүр болды, онда поляк кавалериясы оларға шабуыл жасады. Ресейлік жаяу әскерлері шаршылар құрды, бірақ жеңіліп, кері шегінуге мәжбүр болды. Ресейлік жаяу әскеріне қауіп төндіру үшін генерал Ностиц генерал Георг фон Сасс басқаратын өзінің жеке кавалерия резервін жіберді, содан кейін кавалерия шайқасы болды. Бұл Роттың жаяу әскерін құтқарды, өйткені поляк артиллериясының атыс шегін поляк және ресейлік кавалериясы бұғаттады. Екі қолбасшы да шайқасқа көбірек кавалерия жіберді, көп ұзамай екі жақтың күштері теңесті, екі жақта да 550 кавалерия болды. Екі күш те жақын арада байланысын жоғалтып, польшалық уландар мен гусарлар (арналар мен семсерлермен қаруланған) және ресейлік курассерлер мен драгундары (ауыр қылыштармен қаруланған) арасындағы жекпе-жектерге айналды. Поляктар бастапқыда жеңіске жетіп, генерал Ностиц пен генерал фон Сассті де әрекетсіз қалдырды, бірақ кейін қосымша ресейлік күштердің шабуылына ұшырап, кері шегінуге мәжбүр болды. Бұл поляк артиллериясының кейбір экипаждарын үшінші желідегі қабырғаларға шегінуге мәжбүр етті. Георг фон Арпшофен басқаратын ресейлік гвардиялық гусар полкі, қара сұр ауыр аттарға мініп, ерекше жарқын қызыл киім киіп, қашып бара жатқан поляк кавалериясын 71 және 72 бекіністерінің арасына дейін қуып жетті. Онда олар поляк кавалериясының күшеюімен кездесті: 3-ші атты атқыштар полкі гусарларды ұстап тұруға, ал 4-ші улан полкі ресейліктерге қанаттан шабуыл жасауға тиіс болды. План орындалмас бұрын, ресейлік ардагерлер поляк қорғанысының жаңа желісін бұзып өтті. 3-ші полк ыдырап, кері шегінді, ал ресейліктер оларды қуды. Генерал Уминский өзінің жаяу әскері мен артиллериясына кавалерияның көпшілігіне, поляк және ресейлік екеуіне де атуға бұйрық берді. Ресейліктердің шағын топтары өздерінің қатарына қайта оралып, ал басқалары соғыс ашумен Варшава қақпаларын бұзуға тырысып, поляк жаяу әскерімен өлтірілді. Шағын топ сәттілікке жетіп, соңғысы Уяздов сарайының қақпасына дейін, қалаға дейін өлтірілді. Кавалерия шайқасы шайқасқа қатысқан үш полктің дерлік жойылған күйімен аяқталды. Поляктар ресейлік кавалерияны тоқтатып, жеңіске жеткізгенімен, оның шабуылы мен бастапқы табыстары поляк қатарында үлкен үрей тудырды. 72-ші бекіністің гарнизоны өздерінің позицияларын тастап, зеңбіректерді қалдырып, 73-ші бекініске шайқассыз шегінді. Сол сияқты, 73-ші бекіністің гарнизоны да үрейленді, ал оның қолбасшысы полковник Пшедпелски әскерлеріне зеңбіректерді бұғаттап, басты қабырғаны тастап, бекіністің артқы қабырғасына қарап қорғаныс позициясын алуға бұйрық берді, ресейлік кавалерия бекініске арт жағынан кіретінін күтіп. Бұл ресейлік жаяу әскеріне 72-ші бекіністі, нығайтылған "Қызыл тавернаны" (Karczma Czerwona) басып алуға және қарсылықсыз 73-ші бекініске беттеуге мүмкіндік берді. Поляк офицерлері үрейді уақытында тоқтатып, жаяу әскерлеріне жақындап келе жатқан ресейліктерге атуға және оларды кері шегінуге мәжбүр етуге үлкерді. 72-ші бекініс ресейліктердің қолында қалды. Поляк қатарындағы айқын үрей Муравьевті жаңа күштермен шабуылды жаңартуға көндірді, оның колонналарына келген шығындарға қарамастан. Полковник Лукаштің гренадерлері екі батальон Финляндия гвардия полкімен (1300 адам, төрт зеңбірек) күшейтіліп, 73-ші бекіністі солтүстіктен айналып өтіп, кірпіш зауытын және одан да нығайтылған "Темір тавернаны" (Karczma Żelazna) басып алды. Оның гарнизоны шайқассыз шегінді. Ресейліктер поляк қорғанысының екінші желісінің үлкен бөлігін басып алғандықтан, жағдай қиын болды. Жағдайдың ауырлығына қарамастан, поляк қорғаушылары қарсы шабуыл жасап, бастаманы қайтару үшін жеткілікті жаңа күштерге ие болды. Ресейліктер басып алған жаңа позициялары олардың артиллериясынан тым алыс болды және үшінші қорғаныс желісінің қабырғаларындағы поляк артиллериясының позицияларынан, сондай-ақ көптеген жылжымалы артиллерия батареяларынан жақсы мақсатталған атысқа түсті. 72-ші және 73-ші бекіністер, сондай-ақ "Темір таверна" кірпіш зауыты тұрақты қанатын алды. Барлық жағынан атысқа түскен ресейліктер қабырғалардың сыртқы жағына жасырынып, кері атуға немесе алдындағы майданды көруге мүмкіндік алмады. Поляк 3-ші жаяу атқыштар полкінің тиральериясы (шабуылшылары) қарсылықсыз "Темір тавернаға" жақындап, оны қайта басып алды. Одан кейін олар кірпіш зауытын да қайта басып алды. Ресейліктер екі бекіністі де тастап кетті, бірақ ресейлік жеңіл жаяу әскері оларды қайта басып алуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Сағат 16:45-те Юзеф Бемнің далалық артиллерия батареялары ішкі қорғаныстың қауіпсіздігінен шығып, майданға оралып, Бас батареяға атуды бастады. Батыста үш сағаттан астам қарқынды шайқас болғанына қарамастан, салыстырмалы түрде тыныш оңтүстік сектордың қолбасшысы генерал Малаховский батысқа жақындаған қорғаушыларды күшейтпеді.

Батыс Ресей шабуыл

Муравьевтің шабуылы сәтсіз аяқталғанымен, ол поляк артиллериясын Ресейдің Ұлы батареясына жасаған қысымды азайтуға мәжбүр етті, ал енді ол батыс поляк қорғанысына негізгі ресейлік шабуылды қолдауға толықтай мүмкіндік алды. Сол кезде Ұлы батарея екінші қатардағы қамалдарды салыстырмалы түрде кедергісіз атқылай алды, осылайша қорғаныс пен экипаждың рухын күйретіп жіберді. Қамалдарды ұстап тұрған поляк жаяу әскерлеріне габиондардың артына жатуға бұйрық берілді, бұл шығынды азайтуға көмектесті. Даладағы әскерлерде мұндай қорғаныс болғандықтан, олар қаза тапты. Ұлы батарея 21, 22 және 23 форттардағы бірнеше қаруларды да үнсіз қалдырды. Генерал фон Толль бастапқыда жаяу әскеріне шабуылды сағат 16:00-де бастауға бұйрық беруді жоспарлаған, бірақ Паскевич өзінің көмекшілері арқылы шабуылды 16:45-ке дейін кейінге шегеруге бұйрық берді. Ақырында сағат 17:00 шамасында фон Кройц корпусы екі бағытта 21 және 22 форттарға қарай жылжыды. Орыс атты әскерлік артиллериясы 22 форттан 200 қадам қашықтықтағы позицияға жетіп, қорғаушыларды жақын арадан оқ жаудыруды бастады. Ұлы батареяның отынан әлсіреген поляктар фортты тастап, таңғалысқа түскен орыс жаяу әскері жақындағанша кері шегінді. Бұл артиллерияның басқа күштердің көмегінсіз нығайтылған позицияны басып алуының сирек кездесетін мысалы болды. Осы уақытта 22 форт үшін қызыл қанды шайқас жүріп жатты. Ақырында оның гарнизоны соңғы адамға дейін құлдырады. Сонымен қатар, фон Пален корпусы 23 және 24 форттарға, сондай-ақ Евангелиелік зираттағы поляк позициясына шабуыл жасады. Содан кейін ауыр шайқастар болды, көптеген орыс командирлері, оның ішінде Паскевич, одан әрі шайқастарды ертеңге қалдыруды ұсынды. Генерал фон Толль күн батқанға дейін поляк қорғанысының соңғы қатарына жетуді талап етті. Айналасындағы форттар бірнеше рет қолдан-қолға өтті, бірақ ақырында олардың көпшілігі 22:00-де, орыстар шегінген кезде, орыс қолында қалды. Түн ортасында генерал Берг Паскевич қол қойған жаңа ультиматуммен Варшаваға келді.

Польшаның берілуі

Генерал Пруджинский тағы бір рет Ресей штабына жіберілді, онда оны Ұлы князь Михаил Павлович қарсы алды, себебі Паскевич жақында ғана жарақат алған болатын. Михаил поляктар Раморино корпусының Подлясьеден қайта оралуына уақыт беру үшін ойын ойнап отыр деп ойласа да, Пруджинский оны генерал Бергті Варшаваға толық капитуляция актісінің жобасымен жіберуге көндірді. Келісім (көрінетіндей, ешқашан жазбаша түрде қол қойылмаған) поляк армиясының қаладан еркін шығуына, екі күндік соғыс тоқтауына және Варшаваның 1794 жылғы қоршау кезінде бастан өткерген қорқыныштан сақталуына келісім берді. Саяси шарттар қосылмады. Шамамен сағат 17:00-де Пруджинский мен Берг Варшаваға келді, онда Круковецкий орыс шарттарымен келіссе де, оларды тым қатал деп есептеді. Берг пен Пруджинский Ресей штабына қайтып оралды, және Ұлы князь Михаил Польша армиясына Модлин мен Плоцкқа еркін өтуге, көтерілісшілердің барлығына кешірім беруге және тұтқындарды алмасуға келісті. Жаңа шарттар Круковецкийге толыққанды ұнады. Пруджинский оралғаннан кейін үкіметтегі либералдық топ уақытша басымдыққа ие болды, Круковецкий биліктен алынып, оның орнына Бонавентура Нимоевский үкімет басшысы, ал генерал Казимеж Малаховский бас қолбасшы болып тағайындалды.

8 қыркүйек

Ультиматум Варшаваның көпір және Прага пригородымен бірге дереу тапсырылуын талап етті, әрі ертең қаланың толықтай қиратылуымен қорқытты. Қызу пікірталас салдарынан, жаңа польша билігі сағат 5:00-ге дейін бас иеді деген шешімге келді. Малаховский Паскевичке хат жолдап, әскердің "қан төгілуді болдырмау және адалдығын көрсету үшін" Плоцкке қайта шегініп жатқанын хабарлады. Сондай-ақ хатта, ресейліктер мерзімге дейін шегіне алмайтын әскерлерге еркін өтуге рұқсат беретіні және әскер Ұлы князь Михаилмен келісілген шарттарды сақтайтыны жөнінде үміт білдірді. Варшаваның тапсырылуы ресми келісім емес, ұзақ келіссөздердің нәтижесі болды. Ресейліктер бастапқыда оның шарттарын сақтады. Польша армиясы Висла арқылы өтіп, Модлин бекінісіне қарай солтүстікке шегінді. Сейм, Сенат және көптеген азаматтар да қаланы "мұңды үнсіздікте" тастап кетті. Көптеген сарбаздар, жоғары шенді офицерлердің ішінде, қалада қалып, қаруларын тастауға бекінді. Варшавада 5000-ға дейін сарбаз, 600 офицер, олардың ішінде генералдар Круковецкий, Малаховский, Хрзановский және Прудзинский болды. Азық-түлік қоймалары ашылып, ондағы азық-түлік азаматтарға таратылды. Келесі күні кешке Ұлы князь Михаил Павлович императорлық гвардиясын бастап қалаға кірді; Варшава капитуляциялады.

Салдары

Варшавадан ірі көлемде жабдықтарды эвакуациялауға бұйрық берілмесе де, Модлин бекінісі ұзақ қоршауға жақсы дайындалған еді. Оның қоймаларында 25 мыңнан астам пушка доптары, шамамен 900 мың мылтық пен түймек оқтары және бірнеше айға жететін толық қоршауға қажетті азық-түлік болды. Польша үкіметінің қазынасы бұрынғысынан сақталған және онда 6,5 миллион злотыйдан астам ақша бар еді. Варшаваның құлауы поляктар үшін де, шетелдіктер үшін де Польшаның құлдырауымен тең болды. Ноябрь көтерілісін басуға орай Александр Пушкин «Варшаваны алу туралы» өлеңін жазып, Польша астанасының капитуляциясын «Ана Ресейдің соңғы жеңісі» деп атады. Василий Жуковский, Федор Тютчев және Алексей Хомяков сияқты басқа да жазушылар мен ақындар оған қосылды. Ұзақ өтпей, патша Польша Корольдігін дерлік толық ыдыратты: оның конституциясы жойылды, үкімет орыс шенеуніктеріне берілді және Варшава университеті жабылды. Варшаваның құлауы туралы жаңалық тез тарады. Француз үкіметі, осыған дейін поляк елшілері мен оларға қолдау көрсетуге қарсы оппозицияның қысымына ұшыраған, уайымнан босады: Францияның Сыртқы істер министрі Горас Себастьяни Депутаттар палатасына «Варшавада тәртіп орнады» деп мәлімдеді. Бұл сөз Варшаваның құлауына қатысты ең танымал пікірлердің бірі болды және кейін поляктардың жақтастары оны жиі сынады. 1831 жылы қала орыстардың басып алуы поляктарға деген ыстық сезімді күшейтті. АҚШ-тағы бірнеше қалалар шайқас туралы хабарды естіген тұрғындарының шешімімен өз аттарын Варшава деп өзгертуге дауыс берді, соның ішінде Вирджиния штатындағы Варшава және Кентукки штатындағы Варшава. Шайқастан кейін көп ұзамай, 1831 жылдың желтоқсанында патша үкіметі 1831 жылы Варшаваны шабуылмен алғаны үшін» медалін орыс жауынгерлеріне табыс етті. Бұрынғы 54-ші редутқа жақын жерде «Варшаваны басып алғандарға» ескерткіш орнатылды. Польша 1918 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін бұзылған бұл орынға қазір соғыстан кейінгі Юлиус Константи Ордон мен оның әскеріне арналған ескерткіш орналасқан. Ескерткішті редут орнына жақындату жоспары бар. Варшава шайқасы белгісіз сарбаздың мазарында «WARSZAWA 6–8 IX 1831» деген жазумен мәңгі есте қалды.

Шығындар

Алғашқы ресми ресейлік деректерде Ресей тарапынан сегіз бен он мыңға дейін, ал поляк тарапынан алты бен жеті мыңға дейін адам қаза тапқан немесе жараланған деп хабарланды. Кейін Ресей армиясының хабарламаларында поляктардың жоғалтуы 139 офицер және 7745 сержант пен сарбаз деп көрсетілді. Бұл сан қаза тапқандар мен жараланғандарды қамтиды. Басқа көздер поляктардың жалпы шығынын 9000 деп бағалайды: "кем дегенде 3000" немесе тіпті "4000-нан астам" бірінші күні, ал шайқастың екінші күні 3800 мен 6000 аралығында. Бұл сандар Ресей Варшаваға кіргеннен кейін тұтқынға алынған науқастар мен жараланғандарды қамтимайды. Барлығы, 12 қыркүйекке дейін поляк армиясы 16000 адамнан айырылды, бірақ бұл санға шайқастан кейін дезертирлердің көп саны кіреді. Ресейлік ресми мәліметтер бойынша, алғашқы күні 2300-3000 адам қаза тауып, 7460 адам жараланған. Кейінгі поляк тарихшылары бұл екі санды да "күлкілідей төмен" деп есептейді. Томаш Стрежек 1998 жылғы шайқас монографиясында ресми қаза болғандардың саны 10 559 ресейлік сарбаз болғанын атап өтеді, оның ішінде екі генерал, 16 полковник, 47 офицер және 1767 сержант, сондай-ақ 1182 сарбаз жоғалып, қаза болған деп есептеледі. Ол бұл көрсеткіштердің азайтылған болуы мүмкін екенін айтады, себебі кейбір ресейлік полктер зор шығынға ұшырады, бұл олардың ресми тізілімдерімен расталады, бірақ бұл деректер армияның ресми құжаттарында көрсетілмеген. Шайқастан кейін Варшава ауруханаларында 7000 жараланған орыс сарбазы, ал қала сыртындағы далалық ауруханаларда 5000 адам болды. Ресей армиясындағы медициналық персоналдың жетіспеуіне байланысты жараланған орыстар арасындағы өлім-жұлым жоғары болды. Стрежек 14000-16000 ресейлік қаза тауып немесе жараларынан қайтыс болған, ал 4000-ы жоғалып, қаза болған деп есептейді. Қабылдану кезінде поляктар Варшавада кем дегенде 3000 ресейлік соғыс тұтқынын ұстады, ал ресейліктер 2590 тұтқынды ұстады.