Кіріспе

Неміс банкирі (1822–1893)

Герсон фон Блейхрёдер (22 желтоқсан 1822 – 18 ақпан 1893) – еврей неміс банкирі. Блейхрёдер Берлинде дүниеге келген. Ол 1803 жылы Берлинде С. Блейхрёдер банктік фирмасын құрған Самуэль Блейхрёдердің үлкен ұлы болды. Герсон 1839 жылы отбасылық кәсіпорынға қосылды. 1855 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Герсон банктік фирманың басшысы атанды. Банк Ротшильдтер отбасымен тығыз байланыста болды; Блейхрёдер банктік үйі Ротшильдтер банкінің Берлиндегі филиалы ретінде жұмыс істеді. Дәстүр бойынша Ротшильдтер Аустрия бақылауындағы Германия конфедерациясының Еуропадағы банктік мүдделерін өкілдік етті. Пруссия Корольдігінің қарқынды дамып, кеңейіп келе жатқан мемлекеті мен «австриялық» Германия конфедерациясы арасындағы қақтығыста Ротшильд банкі қақтығыстың ортасында қиын жағдайға түсті.

Бисмаркпен кездесу

1851 жылдан бастап Отто фон Бисмарк Германияның батыс бөлігіндегі Франкфурт-на-Майнеде орналасқан штаб-пәтерінде Пруссияның елшісі қызметін атқарды. 1858 жылдың наурыз айында Бисмарк Ресей империясының елшісі болып тағайындалды. Франкфурттан Ресейдің Санкт-Петербург қаласына аттанатын болған соңғы әрекеттерінің бірінде Бисмарк барон Майер Карл фон Ротшильдтен жеке және Пруссия мемлекетінің істері үшін Берлиндегі қай банкирге жүгіне алатынын сұрады. Бисмарк пен Пруссия мемлекетінің бәсекелес банк атауын алу үшін Ротшильд банкіне жүгіну себебі алғашқыда ойланғаннан гөрі түсінікті болуы мүмкін. Франкфурттағылардың барлығы Пруссия мемлекетінің Ротшильд банкінен қашықтау керек екенін білді, себебі Ротшильдтер Пруссияның басты қарсыласы – Австрия-Венгриямен тығыз дипломатиялық қарым-қатынаста болды. Дегенмен, Бисмарк пен Пруссия мемлекеті Ротшильдтермен байланысты толығымен үзуге және оларды мүлдем шеттетуге ниеттемеді. Ротшильдтермен туындауы мүмкін дауды болдырмаудың ең оңай жолы – Ротшильдтерден балама банк атауын сұрау еді. Ротшильд Герсон Блейхродердің атын атады, ол Бисмарктің жеке банктік амалдарымен қатар Пруссия мемлекеті мен Германия империясы атынан кредиттерді беру және/немесе несиелерді орналастыруды жүзеге асырды. Осылайша Блейхродер Бисмаркпен ғана емес, Германияның бірігуінің ішкі динамикасымен де тығыз байланысты болды.

Германия мемлекеттерінің бірігуі

Бисмарк өмірінен бергі ондаған жылдар ішінде неміс тарихшылары арасында Бисмарк өзінің Германияның пруссиялық тәжге бірігуіне ең жауапты тұлға болғанына сенімді болды. Тарихтың "Ұлы адамдар теориясына" негізделген бұл пікірге соңғы кездегі тарихшылар тиімді түрде қарсы шықты. Неміс экономикалық тарихшысы Гельмут Бёме Германияны біріктірудегі ең маңызды күш – Бисмарк емес, солтүстік Германияның кеден одағы (Zollverein) болғанын дәлелдеді. Наполеон дәуірінің соңындағы Еуропаның орталық бөлігіндегі, көбінесе неміс тілінде сөйлейтін аумақты қарастырайық. Бірде-бір Германия мемлекеті болған жоқ. Керісінше, кішкентай княздықтардың, герцогтықтардың және корольдықтардың кең ауқымды жиынтығы болды. Орталық Еуропадағы неміс тілінде сөйлейтін мемлекеттердің ішіндегі ең ірі және ең қуатты мемлекет ретінде Австрия империясы Орталық Еуропадағы барлық неміс тілінде сөйлейтін мемлекеттердің жетекшісі рөлін мойнына алды. 1815 жылғы Вена конгресі Германия конфедерациясын құрды, ол Австрия мен Пруссияның екіталай билігімен барлық неміс тілінде сөйлейтін мемлекеттерді ұйымдастырды. Дегенмен, Германия конфедерациясының ішіндегі осы екіталай билікте Пруссия анық әлсіз күш болды. Экономикалық тұрғыдан Австрия империясы жер иеленуші аристократияға негізделген. Бұл жер иеленуші аристократия Австрия мемлекетінен ауыл шаруашылығы өнімдерінің арзан импортына қарсы жоғары тарифтерді сақтауды талап етті. Бұл Австрия империясының ішіндегі азық-түлік бағасын Еуропаның басқа аймақтарына қарағанда жоғары ұстады. Пруссия Балтық теңізіне жақын орналасқандықтан, сауда, коммерция және өндіріс экономикасының дамуымен Еуропадағы өркендеп келе жатқан держава болды. Пруссия экономикасы саудаға негізделген, сондықтан саудаға кедергілер азайғанда ғана гүлденді – басқа елдерден импортталатын тауарларға жоғары қорғау тарифтері сияқты кедергілер. Осыған сәйкес, Пруссия 1818 жылы басқа неміс мемлекеттерімен бірігіп, кеден одағын – Zollverein құрды. Zollverein-ге қосылған мемлекеттер саудадан пайда тапқан және төмен тарифтерді немесе тіпті "еркін сауданы" жақтаған басқа неміс мемлекеттері болды. Жалпы алғанда, Zollverein-ге қосылған мемлекеттер Еуропаның неміс тілінде сөйлейтін аймағының солтүстік бөлігінде орналасқан. Zollverein – Пруссияның басымдығымен жүргізілетін неміс тілінде сөйлейтін мемлекеттердің экономикалық одағы. Zollverein күшінің артуына байланысты Фридрих Вильгельм IV (1795-1861), 1840 жылы әкесі қайтыс болғаннан бастап 1861 жылға дейін Пруссияның патшасы, Zollverein-нен өсіп шығатын неміс мемлекеттерінің жаңа саяси одағы туралы ойларға берілді. Австрия бақылауындағы Германия конфедерациясы 1848 жылғы революция кезінде таратылды. Фридрих Вильгельм IV-тің бас министрі 25 сәуір 1849 жылдан 1850 жылдың қарашасына дейін генерал Йозеф фон Радовиц болды. Радовиц енді ескі Германия конфедерациясының орнына Пруссияның басымдығымен жүргізілетін жаңа одақ құруға тырысты. 1850 жылдың қазан айында Германияның Эрфурт қаласында осы "Пруссия одағын" құру үшін барлық неміс мемлекеттерінің жиналысын өткізу туралы келісім жасалды. Эрфурт одағы кезінде Бисмарк пруссиялық басшылықпен Германия мемлекеттерінің ұсынылып отырған одағына ешқандай қызығушылық танытпады. 1850 жылы Пруссияның басшылығымен Германияның бірігуін қолдаудан бас тартқан Бисмарк неліктен он жылдан кейін Пруссияның басшылығымен неміс мемлекеттерінің осындай одағының бас сөйлеушісі болғаны қызықты, бірақ Zollverein 1850 жылы күшті болғанмен, 1860 жылы кеден одағы өз мүшелерінің экономикасына одан да көп әсер етті. 1850 және 1860 жылдар аралығында Zollverein мүшелері ортақ валютаны, ортақ пошта жүйесін және ортақ коммерциялық кодексті қабылдады. Кейін Zollverein кеден одағынан тыс елдермен түрлі өзара келісімдерге қол қойды, соның нәтижесінде 1862 жылы Франциямен өзара келісімге қол қойылды. Осы билік позициясынан Zollverein солтүстік Германияның қарқынды индустриялануына әкелді және 1864 жылғы екінші Шлезвиг-Гольштейн соғысына Пруссияның қатысуының басты себебі болды. Соғыстың нәтижесінде екі негізінен неміс тілінде сөйлейтін герцогтік Шлезвиг пен Гольштейн Даниядан алынып, Пруссия мен Австрияға қосылды. 1866 жылғы Австрия-Пруссия соғысы және Садова шайқасында Австрияның қатты әскери жеңілісі Шлезвиг пен Гольштейннің Пруссияға ғана берілуіне әкелді. Бұл герцогтіктердің ешқайсысында пайдалы қазбалар мен өнеркәсіп байлығы болған жоқ. ХХ ғасырдың ортасына дейін екі герцогтік те негізінен ауылдық болып қалды, жалпы халықтың тек 24% -ы Кильдің негізгі қалаларында тұрды (1950 ж.т. 218,335) және Любек (1950 ж.т. 133,021). Алайда, герцогтік аймақтардың орналасуы мен топографиясының арқасында олар солтүстік Германияның индустриялануына үлкен әсер етті. Бұрын 1784 жылдан бері Дания орналасқан Ютландия түбегінің "мойнында" канал жұмыс істеп келді. Бұл канал Эйдер каналы деп белгілі болды, өйткені ол Ютландия түбегіндегі ирек Эйдер өзенінің бойымен өтеді. Эйдер каналы кемелердің Ютландия түбегінің айналасымен ұзақ және қауіпті жолмен жүру қажеттігін жойды, бұл Балтық теңізінен Солтүстік теңізіне немесе керісінше жүк жеткізуде көп уақытты және ақшаны үнемдеді. Алайда, 1860 жылға қарай кемелердің қозғалысы желкенді кемелерден бу кемелеріне ауысты, ал Эйдер каналы көнеріп қалды. Осыған сәйкес, Эйдер каналын қайта жаңарту немесе жаңа канал салу қажет болды. Шлезвигті Пруссия аннексиялағаннан кейін, пруссиялық үкімет Эйдер каналын жаңа маршрутпен, тікелей және кеңейтілген канал салу арқылы жақсартуға кірісті, бұл қазіргі кемелерге сәйкес келеді. Коммерциялық қысым жаңа каналдың дамуын ынталандырды, ол 1887 жылы аяқталғаннан кейін Кайзер Вильгельм каналы деп аталды. Шын мәнінде, каналдың артындағы экономикалық мотивация Данияға қарсы соғыстың басты себебі болды. 1864 жылғы Шлезвиг-Гольштейн соғысы Германияны Пруссия тәжінің билігімен біртұтас мемлекетке біріктірген үш соғыстың біріншісі болды. Екінші соғыс – 1866 жылғы Австрия-Пруссия соғысы, ал үшінші және соңғы соғыс – 1870 жылғы Франция-Пруссия соғысы. 1871 жылдың қаңтарында Версальде салтанатты шара өтіп, Пруссияның Вильгельм I-і енді біріккен Германия империясының неміс императоры болды. Осылайша, Герсон Блейхрёдер мен Отто фон Бисмарк арақатынасы Германия империясының құрылуының аясында қалыптасты.

Бисмарк пен Пруссия мемлекетінің банкирі

Герсон Блайхрёдер Бисмарк пруссия патшасының бас министрі болған кезеңде Бисмаркке бірнеше маңызды мәселелерде қызмет етті. 1864 жылғы Шлезвиг соғысының нәтижесінде Пруссия мен Австрия, сол соғыста бірлескен жеңімпаздар ретінде, 1864 жылғы 1 тамызда Шлезвиг пен Холштейннің екі неміс тілді герцогтігін алды. Пруссия Шлезвиг герцогтігін, ал Австрия Холштейн герцогтігінің оңтүстік бөлігін анексиялау құқығын алды. Австрия жаңадан иеленген герцогтіктермен шекаралас болмады, бірақ Холштейн герцогтігі солтүстіктегі Шлезвиг пен оңтүстіктегі Пруссияның бақылауындағы аумақтардың арасында орналасқан. Австрия өзінің болашақ қарсыласы – Пруссияға қиындықтар туғызуға тырысты, Шлезвиг-Холштейн үйінің мұрагері, Аугустенбург герцогы Фредерик VIII-ді Холштейн герцогтігін басқаруға шақыру туралы ой көтерді. Бұл шешім Пруссия үшін қабылдаусыз болды, өйткені Аугустенбург герцогы Данияның патшалық отбасымен байланысты болды. Бұл Дания әскерлерін соғыстан бұрын басып алған шекараға қайта әкелуі мүмкін деген қауіп болды. Сонымен қатар, Пруссияның Шлезвиг герцогтігі (Пруссия үкіметі Киль каналын жаңартуға ниеттенген) Пруссия Германиясының қалған бөлігінен оқшауланып қалуы мүмкін еді. Осыған байланысты Пруссия герцог Фридрихке осы құқықтарды беруден бұрын герцогтықтарға барлық австриялық «құқықтарды» сатып алу жоспарын жасады. Бұл келісімнің сәтті болуы мүмкін еді, өйткені Австрия империясы сол кезде қаржылық қиындықтарға тап болды. Герсон Блайхрёдер Мориц Риттер фон Голдшмидтпен Холштейн мен Шлезвиг герцогтіктерінің барлық құқықтары үшін Австрияға үлкен сома төлеу туралы құпия келіссөздер жүргізді. Ақырында, Холштейннің басқару мәселесі 1866 жылға дейін, Австрия-Пруссия соғысынан кейін шешілді. Бұл арада Бисмарк Шлезвиг-Холштейн соғысына қаржы жинау мәселесімен күресіп жатты. Бұл соғыстағы жеңіс Бисмарк пен Пруссия халқына даңқ әкелді. Алайда, соғысқа арналған мемлекеттік қаражатты жинауға құқығы бар Біріккен Пруссиялық диета Пруссия халқының даңқына қарамастан, Шлезвиг соғысына төлеу туралы әлі де ойланып отырды. Сонымен қатар, Бисмарк монархист ретінде барлық түрдегі сайланған парламенттерді ұзақ уақыттан бері жек көретін және ол әсіресе ақша сұрап Біріккен диетаға баруды ұнатпайтын. Осыған байланысты Герсон Блайхрёдер Біріккен диетаға бармай ақша жинаудың бірнеше жоспарын жасады. Мысалы, 1772 жылы Ұлы Фридрих құрған және әлі күнге дейін Пруссия тағына тәуелсіз институт ретінде жұмыс істейтін банк – Преуссиш Зеенхандлунг болды. Патша банк акцияларын сату арқылы немесе банк арқылы облигациялар шығару арқылы ақшаны диетаға тәуелсіз түрде жинауға болатын. 1865 жылдың жазында Ротшильд банкі Герсон Блайхрёдер арқылы Зеенхандлунг мемлекеттік акцияларына облигациялардың толық тізімін бекітті. Сонымен қатар, Германиядағы теміржол құрылысының көп бөлігі мемлекеттік қаржыға жүргізілді. Мемлекеттік қаржыға алмасу ретінде үкімет теміржолдың үлесін иеленді. Нәтижесінде 1860 жылы үкімет Германиядағы барлық теміржолдарға көп қаржы салды. Олардың бірі – Кёльн-Минден теміржолы. Герсон Блайхрёдер Кёльн-Минден теміржолының банкирі болды және теміржолдың директорлар кеңесінде отырды. Осылайша, үкімет осы теміржолдағы өз үлесін сата алады немесе кепілдік ретінде мемлекеттік акцияларды несиеге алады. Ақырында, Кёльн-Минден теміржолының мемлекеттік акциялары Біріккен диетадан тәуелсіз ақша жинау үшін сатылды. 1866 жылғы 3 шілдеде Аустрия-Пруссия соғысы кезінде Садова (Кенниграц) шайқасында Пруссия армиясының керемет жеңісі Еуропаның бүкіл бейнесін өзгертті. Көптеген шағын неміс мемлекеттері Пруссияның туына қосылып, 1867 жылы сәуірде құрылған Пруссия басқаратын Солтүстік Германия конфедерациясына қосылды. Солтүстік Германия конфедерациясы Zollverein сияқты экономикалық одақ емес, конституциясы және жалпы халықтық егемендікке негізделген демократиялық жолмен сайланған рейхстагы болды. Солтүстік Германия конфедерациясының ішінде неміс ұлты Пруссияның билігімен толықтай біріктірілді. Алайда, үш ірі оңтүстік неміс мемлекеттері Бавария, Вюртемберг және Баден конфедерациядан тыс қалды. Бұл неміс мемлекеттері конфедерациядан тәуелсіз қалуға үміттенді және Австрияға пруссиялық басымдықтағы конфедерацияға мәжбүрлі түрде сіңіруден қорғау үшін қарады. Алайда, Садова шайқасында австриялықтардың толық жеңілісінен кейін, үш оңтүстік неміс мемлекеті Австрия мен Францияның одағын ғана қорғаныс ретінде қарастыра бастады. Осылайша, Францияны пруссиялық тақтың астындағы Германияның біртұтас болуына ең үлкен кедергі ретінде қарастыра бастаған Пруссияда жаңа соғыс бұлттары пайда болды. Жақындағы неміс тарихшылары арасында Бисмарк Франциямен соғыс қалаған ба, жоқ па деген мәселе даулы. Кейбір тарихшылар Бисмарк қаламаған соғысқа мәжбүр болды деп санайды. Басқалары Бисмаркты Садова шайқасынан бастап Франциямен соғысты үнемі итермелеп отырған деп есептейді. Бұл дауды шешуге нақты тарихи жазбалардың жоқтығының себебі – Бисмарк Франциямен соғысқа қатысты өз пікірлерін құпия сақтауға талап еткендігінде. Франциямен саяси жағдайға қатысты оның барлық байланыстары жасырын түрде жасалды. Ол қайтадан Герсон Блайхрёдерге француз үкіметімен құпия байланыстарды жүргізуді тапсырды. 1870 жылдың шілдесінде Блайхрёдер Париждегі Ротшильдтермен – Наполеон III және француз үкіметінің банкирлерімен – үнемі байланыста болып, Наполеонның соғысқа қатысты нақты ниеттерін анықтауға тырысты. Бисмарк пен пруссиялық мемлекеттің бас банкирі ретінде Герсон Блайхрёдер бірнеше ықпалды неміс отбасыларына олардың қиын кездерінде көмектесе алды. 1868 жылы Румыниядағы 915 шақырымдық теміржол жобасы, Румынияның астанасы Бухарестті елдің барлық басқа да маңызды бөліктерімен байланыстыруға арналған, қаржыгер Бетель Генри Строусбергпен инвесторларға ұсынылды. Алайда, 1871 жылы теміржол құрылысы жүріп жатқанда, Строусберг басқаратын консорциум банкротқа ұшырады. Строусберг консорциумына жасаған асығыс және тәуекелді инвестицияларынан бірнеше көрнекті неміс отбасын құтқару үшін Строусберг консорциумы Герсон Блайхрёдер басқаратын және Отто фон Бисмарк қолдаған тағы бір консорциуммен банкроттықтан сатып алынды. Нәтижесінде Герсон Блайхрёдер еврей емес және көбінесе антисемиттік неміс қоғамының құрметті мүшесіне айналды. Ол Ладенбург-Тальманн инвестициялық банкінің серігі болды. Блайхрёдер мен оның отбасы 1872 жылғы 8 наурызда Берлинде пруссиялық аристократтарға ие болды. Блайхрёдер Пруссияда дворян титулын алған екінші еврей болды. Блайхрёдерден бұрын төрт жыл бұрын дворян титулын алған тағы бір банкир, режиміне жақын болған Авраам Оппенгейм болды. Немец-американдық тарихшы Фриц Штерн Отто фон Бисмарк пен Герсон фон Блайхрёдердің бірлескен өмірбаянын жазды: «Алтын мен темір: Бисмарк, Блайхрёдер және неміс империясының құрылысы».