Кіріспе

Моральдық философияның саласы

Секулярлық этика – адамгершілік философиясының саласы, онда этика тек қана логика, эмпатия, ақыл-ой немесе моральдық сезімталдық сияқты адамның қабілеттеріне негізделген, ал жоғары күштен келген аянға немесе басшылыққа сенім арқасында туындамайды – бұл көптеген діндердегі этиканың көзі. Секулярлық этика – табиғаттан тыс нәрселерге сүйенбейтін кез келген этикалық жүйе, оған гуманизм, секуляризм және еркін ойлау кіреді. Секулярлық этика туралы әдебиеттің классикалық мысалы – ежелгі үнді философы Валлувар жазған «Курал» мәтіні. Секулярлық этикалық жүйелер әлеуметтік келісімдердің нормативтілігін, ішкі моральдық құндылықтың әртүрлі формаларын, сезімталдыққа негізделген міндеттемелерді, мәдени моральдық салыстырмалылықты және ғылыми ойлау объективті моральдық шындықты ашуға қабілетті деген идеяны қамтиды (бұл «адеп туралы ғылым» деп аталады). Секулярлық этика жүйелері теологиялық құндылықтардан әрқашан бөлек болмайды. Мысалы, «алтын ереже» немесе зорлық-зомбылыққа қарсы ұстаным, діни және секулярлық екеуі де қолдай алады. Секулярлық этика жүйелері белгілі бір уақыт кезеңінің әлеуметтік және мәдени нормаларына сәйкес өзгеруі мүмкін, сонымен қатар кез келген діни көзқарасты ұстанатын адамдар, тіпті атеистер де оны пайдалана алады.

Гуманистік этика

Гуманистер жалпы адам табиғатына негізделген әмбебап моральді қолдайды, сондай-ақ дұрыс пен бұрыс туралы білімнің негізі – біздің жеке және ортақ мүдделерімізді ең жақсы түсінуіміз екенін айтады, ол трансценденттік немесе кездейсоқ жергілікті көзден емес, сондықтан іс-әрекеттің негізі ретінде сенімді толығымен жоққа шығарады. Гуманистік этиканың мақсаты – жеке, әлеуметтік және саяси мінез-құлық принциптерін табу, оларды адамның әл-ауқатын арттыру және жеке жауапкершілікті күшейту қабілеті бойынша бағалау, соның нәтижесінде адамның қайғы-қасіретін жою. Халықаралық гуманистік және этикалық одақ (IHEU) – гуманистік өмірлік ұстанымды ұстанатындардың әлемдік бас ұйымы. Гуманизм – демократиялық және этикалық өмірлік ұстаным, ол адамдардың өз өміріне мағына беруге және оны қалыптастыруға құқығы мен жауапкершілігі бар екенін бекітеді. Ол ақыл-ой мен еркін ізденіс арқылы, адам және басқа да табиғи құндылықтарға негізделген этика арқылы гуманистік қоғам құруға бағытталған. Ол теистік емес және табиғаттан тыс көзқарастарды қабылдамайды. Гуманизм Алтын ереже принциптерін қабылдауы мәлім.

Дүниежүзілік этика және дін

Дін адамгершілік мінез-құлық үшін мүлдем қажет емес дейтіндер де бар. Далай-лама мейірімділік пен құрмет сезімі дінге тәуелді емес, адамзаттың құндылықтары екенін айтты: "Бізге осы адамзат құндылықтары керек. Мен оларды діни емес этика, діни емес сенімдер деп атаймын. Бұл ешқандай нақты дінмен байланысты емес. Дінге сенбегендердің өзі де осы нәрселерді қолдауға қабілетті." Дәстүрлі діни этиканың теріс бағытына наразы болып жүргендер тыйымдардың қоғамның ең жаман жағдайдағы адамдардан қабылдайтын шектеулерді ғана белгілейтініне, оларды жақсырақ болуға бағыттамайтынына сенеді. Яғни, барлық тыйымдарды сақтаған адам тек қылмыскер болмайды, бірақ әлемге жақсылық әкелмейді. Олардың пікірінше, рационалды этика толыққанды этикалық өмірге жетелей алады, ал діни тыйымдар жеткіліксіз. Бұл діни этика мен діни емес этика бір-бірінсіз жасауға болмайды дегенді білдірмейді. Шындығында, көптеген қағидалар, мысалы, Алтын Ереже, екі жүйеде де кездеседі, және кейбір діндарлар мен деистер этикаға рационалды көзқарас ұстануды жөн көреді.

Гуманистік манифесттер

Гуманистік манифесттер – гуманистердің философиялық көзқарастары мен ұстанымдарын баяндайтын үш манифест, алғашқысы 1933 жылы жарияланды. Манифесттердің негізгі ерекшелігі – құдайға немесе табиғаттан тыс күштерге сенбеу.

АҚШ-тың Әскери-теңіз академиясының құрмет тұжырымдамасы

Кемешігерлер – адал, ізгі ниетті адамдар. Олар дұрысқа тұрады. Шындықты айтады және толық шындықтың белгілі болуын қамтамасыз етеді. Өтірік айтпайды. Барлық іс-әрекеттерінде әділдікті ұстанады. Өздері жасаған жұмыстың өзгеге тиесілігін мойындамайды, ал кез келген көзден алынған көмек рұқсат етілген және тиісінше ресімделген болуын қадағалайды. Алдаспайды. Басқалардың мүлкін құрметтейді және өзгелердің өз мүлкін пайдалану мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Ұрлық жасамайды.

Табиғат және этика

Табиғатта кездесетін жануарлар арасындағы және ертедегі адам эволюциясындағы адамдар арасындағы қарым-қатынастар адам моралінің негізін құрай ма, жоқ па деген мәселе әлі де шешілмей келеді. Томас Генри Хаксли 1893 жылы жарияланған «Эволюция және этика» еңбегінде, адамдардың табиғаттағы жануарлардың мінез-құлқынан моральдық идеялар жасауға тырысуы – қателік екенін айтты. Ол былай деді:

Атақты биолог және жазушы Стивен Джей Гулд «жауаптарды табиғаттан түгелдей алуға болмайды» және «дүниедегі шындық жағдай бізге, жақсылық және жамандыққа қабілетімізбен, оны қалай өзгерту немесе сақтау керектігін үйретпейді» деген пікір білдірді. Осылайша, ол моральдық идеялар жоғары деңгейдегі ақыл-ойдан тууы керек деген қорытындыға келді, ал табиғатты тәуелсіз құбылыс ретінде қарастыру қажет екенін айтты. Валлувар өзінің теистік ілімдерін «Курал» мәтінінің кіріспе бөліміндегі «Құдайға мақтау» тарауымен шектейді. Одан кейін ол мәтін бойында адамның күнделікті моральдық мінез-құлқына назар аударады, осылайша мәтінді діннен мүлдем ажыратып, секулярлы етеді. Тіпті кіріспе тарауында да ол ешқандай нақты құдайдың атын атамайды, тек Құдайды жалпылама түрде «Жаратушы», «шынайы дана», «сегіз қыры бар Ұлы» және т.б. деп сипаттайды. «Жалпыға ортақ Веда» деп мақталып, ол зорлық-зомбылықсыздық, моральдық вегетариандық, кастасыз адамгершілік, құштарлықтан қалыс болу, әділдік және шындық жолы сияқты этикалық құндылықтарды баса көрсетеді, сонымен қатар билеушілердің моральдық кодекстері, достық, егіншілік, білім мен даналық, салауатты өмір салты, махаббат және отбасылық өмір сияқты кең ауқымды тақырыптарды қамтиды.

Ницше

Ницше көптеген еңбектерінде Қожайын-құл моралі, Билікке ұмтылыс немесе әлсіздікті жеңіп, дарвиндік бейімделу мен өмір сүруге деген құштарлықтан күштірек нәрсе туралы айтқан. Ницше өзінің моральдық философиясын шығармалар жинағы арқылы жеткізді; олардың секулярлық этика үшін ең маңыздылары – «Қуанышты ғылым» (оның ішінде «Құдай өлді» деген атақты тіркес алғаш рет қолданылды), «Заратустра осылай сөйледі», «Жақсылық пен жамандықтан тыс» және «Мораль генеалогиясы туралы». Ницшеге сәйкес, себеп пен салдарды түсінуіміз бір ғана ерікке шектелуі мүмкін, ол тірі организмдерге тән ұмтылыс. Осы тұрғыдан алғанда, Ницше теориясы Кант теориясынан қарапайым, себебі Ницше билікке ұмтылысты қарастыру арқылы себептілік сезімімізді түсіндіре алды, ал Кант екі түрлі ерікті (еркін және еркін емес ерікті) ұсынды. Ницшеге сәйкес, «әдістемелік сана талап ететіндіктен», «бір себеппен жұмыс істеу тәжірибесінің шегіне жеткенше, көптеген себептік формаларды қабылдамауымыз керек». Ницше пікірінше, билікке ұмтылыс даусыз көрінеді, өйткені себеп-салдарлық – біздің ең сенімді нәрсеміз.

Кант

Этика бойынша Кант әмбебап принциптердің мәнін сипаттаған және оларды қолдану жолын көрсетуге тырысқан еңбектер жазды. Кант тек "жақсы ниет" ғана моральдық мақтауға лайық екенін айтты, сондықтан дұрыс емес себептермен этикалық көрінетін іс жасау – моральдық жағынан жақсы әрекет емес. Канттың әрекет ету ниетіне және себептеріне берген басымдылығы, көбінесе әрекеттің жақсылығы оның нәтижесімен ғана бағалануы керек дейтін утилитарлық қағидамен қайшы келеді. Утилитаризм – егер біреу қаласа, оны істеуге міндетті болатын шартты императив. Ал бұл, Канттың моральдық әрекеті өзінің құндылығы үшін жасалатын және былай формулировкаланатын категориялық императив этикасымен салыстырылады: Істеу керек немесе, керісінше, істемеу керек.

Мысалы, Кант этикасы бойынша, егер адам қайырымдылыққа ақша берсе, себебі оны жасамайынша Құдай немесе Жоғарғы Күштен жаза алады, онда бұл қайырымдылық моральдық жағынан жақсы әрекет болып табылмайды. Міндетті әрекет тек міндет сезімінен туындауы керек; кез келген басқа себеп осы әрекетті бұзады және оның моральдық мәнінен айырады.

Утилитаризм

Утилитаризм (лат. utilis, пайдалы) – халықтың жақсы нәтижелерін сандық тұрғыдан барынша арттыруды қажет ететін этикалық теория. Бұл – салдарлық көзқарас. Барынша арттыруға тиіс жақсылық көбінесе бақыт, қуаныш немесе қалаулардың қанағаттандырылуы болып табылады. Кейбір утилитарлық теориялар басқа да нәтижелерді барынша арттыруға ұмтылуы мүмкін, бірақ бұл нәтижелер көбінесе адамдардың (немесе адамдар мен адам емес жануарлардың) әл-ауқатымен байланысты болады. Осы себепті утилитаризм көбінесе әл-ауқаттылық салдарлылықпен байланыстырылады. Утилитаризмде негізгі нәрсе – "соңғы нәтиже" (жоғарыда талқыланған Кант этикасынан өзгеше). Осылайша, жоғарыда келтірілген мысалға сәйкес, қайырымдылыққа ақша берген адамның жеке немесе діни нанымымен әрекет еткені маңызды емес, қайырымдылық жасауының өзі оны моральдық тұрғыдан жақсы деп санауға жеткілікті.