Кіріспе
1918 жылы Германияның Ашық теңіз флотының теңізшілерінің көтерілісі. Киль көтерілісі (Kieler Matrosenaufstand) – Германияның Ашық теңіз флотының теңізшілерінің Кильдегі теңіз әскери басшылығына қарсы көтерілісі. Көтеріліс 1918 жылғы 3 қарашада басталды, себебі кемелердің бір бөлігі экипаждары Германия үкіметінің білімі мен келісімінен тыс Адмиралтействоның бұйрығымен ағылшын Ұлы флотына қарсы соңғы шайқасқа шығудан бас тартты. Жоспарланған шайқасты "өлім сапары" деп есептеген көтерілісшілер жұмысшылар мен әскерлер кеңестерімен бірге Кильді басып алып, одан кейін оларды Германияға таратуға көмектесті. Осы кеңестердің бастамасымен болған неміс революциясы бірнеше күн ішінде Гогенцоллерн монархиясын құлатты, неміс империясының соңына әкелді және Веймар республикасының құрылуына жол ашты.
The Kiel mutiny (Kieler Matrosenaufstand) was a revolt by sailors of the German High Seas Fleet against the maritime military command in Kiel. The mutiny broke out on 3 November 1918 when some of the ships' crews refused to sail out from Wilhelmshaven for the final battle against the British Grand Fleet that the Admiralty had ordered without the knowledge or approval of the German government. The mutineers, who saw the planned battle as a futile "death voyage", took over Kiel with workers' and soldiers' councils and then helped spread them across Germany. The German Revolution that was triggered by the councils swept aside the Hohenzollern monarchy within a few days, brought about the end of the German Empire and led to the establishment of the Weimar Republic.
Ашық теңіз флотының моральдық жағдайы
1916 жылдың ортасында Ютландия шайқасынан кейін Германия империясының басшылығы қосымша кемелерді жоғалтып, оларды алмастыра алмайтын қауіпке ұшырағысы келмеді. Сондықтан, шайқас аяқталғаннан бері флоттың көп бөлігі көбінесе бейкүнде қалды. Көптеген офицерлер субмариналар мен жеңіл кемелерге ауысты, олар әлі де соғыста маңызды рөл атқарды. Олардың орнына тәжірибелі экипаждарды басқаруды білмейтін жас офицерлер келді. Нәтижесінде, соғыс кемелерінде қалғандардың тәртібі мен рухы төмендеді. 1917 жылдың жазында флотта елеулі аласапырандықтар басталды. «Ұлы Фридрих» (SMS Frederick the Great) кемесінде наурыз айынан бастап дүкен басқарушыларының жүйесі құрыла бастады. Келесі айларда бірнеше теңізшілер нашар тамақтандыру мен қарым-қатынасқа байланысты наразылықтарын соғысқа қарсы Тәуелсіз социал-демократиялық партияның (USPD) өкілдеріне білдірді. 1 тамызда «Prinzregent Luitpold» линкор кемесінен 49 теңізші рұқсатсыз Вильгельмсхавенге түсіп қалды, себебі бос уақыт пен кино көрсетілімі жойылды. Он бір теңізші тұтқындалып, түрмеге қамалды. Келесі күні 600-ға жуық экипаждың барлығы дерлік өз әріптестерін қолдау үшін кемеден шықты. Кейіннен олардың екеуі атылып, қалғандары түрмеге жіберілді. Соғыстың қалған айларында флоттың бірнеше капиталдық кемелерінде құпия теңізшілер кеңесі құрылды.
Саяси өзгерістер
1918 жылы 29 қыркүйекте Жоғарғы әскери басшылық император Вильгельм II-ге жаудың адам күші және жабдықтамасы артықшылығына байланысты әскери жағдайдың үмітсіз екенін мәлімдеді. Генерал Эрих Людендорф Антанта елдеріне дереу қаруды тоқтату туралы өтініш жіберуді ұсынды. Ол, жақсы бейбіт келісімдерге қол жеткізу ниетімен, Америка президенті Вудро Вильсонның императорлық үкіметті демократияландыру талабын қабылдауға кеңес берді. Оның мақсаты – Императорлық армияның абыройын сақтап, капитуляция мен оның салдарына жауапкершілікті демократиялық партиялар мен Рейхстагқа жүктеу болатын. Император Вильгельм II 3 қазан күні Баден принці Максимилианды жаңа императорлық канцлер болып тағайындады. Принц либерал саналды және патшалық отбасының өкілі еді. Оның кабинетіне алғаш рет Социал-демократиялық партияның (СДП) өкілдері енді. Келесі күні жаңа үкімет одақтастарға Людендорф талап еткен бітім туралы ұсыныс жасады, ал бесінші күні неміс халқы әскердің қиын жағдайы туралы хабардар болды. Осы уақытқа дейін үкіметтік насихат және баспасөз халықты соғыстың жеңісімен аяқталады деп сендірген болатын. Алдағы жеңіліс туралы хабар "соққылық қайғы мен терең мойынбұруды" тудырды, бұл дереу қаруды тоқтатуды қалағандарға жол ашты.
1918 жылғы 24 қазандағы әскери-теңіз бұйрығы
Сатысқандардың 100 күндік шабуылындағы табыстарынан кейін, Баден принці Макс басқарған жаңа неміс үкіметі, Жоғарғы әскер басшылығының талабы бойынша, 1918 жылғы 5 қазанда президент Вудро Вильсоннан қару тоқтату туралы келісімге келуге делдалдық етуді сұрады. Оның алғышарттарының бірі – Германияның су асты кемелері арқылы жүргізілген соғысын тоқтату еді. Неміс Әскери-теңіз күштері Бас штабының бастығы адмирал Шеердің қарсылығына қарамастан, үкімет 20 қазанда осы талапқа келісті, ал теңіздегі су асты кемелері 21 қазанда қайтарылып алынды. Келесі күні Шеер, жаңа неміс үкіметінің білмеуімен және өз өкілеттігімен, Ашық теңіз флотының қолбасшысы адмирал Хипперге, жаңадан қолжеткізілген су асты кемелерімен күшейтілген негізгі шайқас флотымен британдықтарға шабуыл жасауға дайындалуға бұйрық берді. Хиппердің бұйрығы 24 қазанда жарияланды, ал Шеер оны 27 қазанда бекітті. Содан кейін флот Вильгельмсхавен маңындағы Шиллиг жолдарында шайқасқа дайындалуға жинала бастады. Тарихшы Майкл Эпкенханс бұл әрекетті адмиралдардың бүлік көтерілісі деп сипаттайды: «1918 жылы соғыс аяқталғанда, біз соғыс бойында ірі теңіз шайқасын өткізуге, тіпті британдықтарды жеңуге үміттенген адмиралдарды көзге елестетуіміз керек. Теңіз басшылығы өзі бүлікші болды; бұл адмиралдардың көтерілісі еді, себебі саяси Рейх басшылығының, әсіресе қару тоқтату туралы бұйрықтарына қайшы, саяси жағынан заңды емес жоспарлар жасады. Адмиралдар үшін шайқас – олардың ар-намысын және болашағын сақтау мәселесі болды. «Тюринген» кемесінің командирі кейін «тумен бірге бату» туралы айтқан. Ашық теңіз флоты штабының бастығы, контр-адмирал Адольф фон Трота, Әскери-теңіз күштері штабының бастығы капитан Магнус фон Леветзовке былай деп жазды: «Флот соғыспай-ақ, ішкі құлдырауға ұшырауы мүмкін деген ой бізді қорқытып, ұялтады». Леветзов жауап берді: «Біз әлі де соғыса алатын болсақ, біз ешқашан, ешқашан флотымыздың төмендеуіне немесе әлсіреуіне негізделген бейбіт келісімге келіспейміз».
Вильгельмсхавен бүлігі
Кемешілер жоспарланған шайқас туралы хабарды естігенде, Вильгельмсхавен жанындағы Шиллиг жолында тікелей тұрған кемелердегі бірқатар теңізшілер, әскери мағынасы жоқ деп санайтын "өлім сапарына" өз өмірін қауіпке тігуден бас тартты. 1918 жылдың 30-31 қазан күндері аралығында Үшінші теңіз эскадрильясының бірнеше кемесіндегі теңізшілер якорь көтеруден бас тартты. Дредноуттарда бағынбаушылық оқиғалары болды, ал "Тюринген" мен "Гельголанд" кемелерінде ашық бүлік шықты. Ұзаққа соқпаған қақтығыс барысында бүлік көтерген және көтермеген кемелер бір-біріне қаруларын бағыттап тұрды, бірақ бүлікшілер мойынсұнды. Дегенмен, теңіз командасы британдық флотқа шабуыл жасау жоспарларынан бас тартуға мәжбүр болды, себебі олар экипаждардың сенімін енді үміт ете алмайтындықтарын сезінді. Үшінші теңіз эскадрильясына Кильге қайтуға бұйрық берілді.
Кельдегі теңізшілердің көтерілісі
Эскадрильяның қайтуы кезінде оның командирі, вице-адмирал Хьюго Крафт, Хелиголанд шығанағындағы линкорларымен маневр жасады. Ол "үлкен жетістікке жеткен" кезде, ол қайтадан экипаждарына басшылық ететініне сенді. Киль каналынан өтетін кезінде ол, бүлікшілердің көшбасшылары саналған 47 теңізшіні тұтқындады. Кильге жол тартқан эскадрилья Холтенауда тоқтады, онда шамамен 150 бүлікші тұтқындалып, Кильдегі әскери түрмеге және қаланың солтүстігіндегі Форт-Хервартқа жеткізілді. Теңізшілер мен оттықтар флоттың қайтадан іске қосылуын болдырмауға және өз әріптестерін босатуға тырысты. 1 қараша күні кешке Кильдегі Одақ үйінде 250-ге жуық адам жиналды. Олар өз офицерлеріне бүлікшілерді босату туралы өтініш білдірген делегациялар жіберді. Теңізшілер социалистік еңбек одақтарымен жақын байланыс орнатуға ұмтылғандықтан, полиция Одақ үйін жапты, бұл 2 қарашада теңізшілер мен жұмысшылардың үлкен жаттығу алаңында ашық ауадағы кең ауқымды жиналысына әкелді. Киль Викте торпедалық катерлерді жөндеуші кеме жасағында жұмыс істейтін Карл Артельт және жұмылдырылған кеме жасағының жұмысшысы Лотар Попп бастаған теңізшілер, келесі күні сол жерде үлкен митингі ұйымдастыруға шақырды. 3 қараша күні түстен кейін бірнеше мың адам шақыруға құлақ қойды, сондай-ақ жұмысшылардың өкілдері де қатысты. "Бейбітшілік және нан" (Frieden und Brot) лозунгісі көтерілді, бұл теңізшілер мен жұмысшылар тұтқынға алынған теңізшілерді ғана емес, сонымен қатар соғысты тоқтатуды және азық-түлік жағдайын жақсартуды талап еткенін көрсетті. Митингке қатысушылар Артельттің тұтқындарды босату туралы үндеуін қолдады және әскери түрме бағытында бет алды. Демонстранттарды тоқтатуға бұйрық берілген әскерлерге басшылық еткен лейтенант Штайнхаузер өз патруліне ескерту оқтарын атуды, содан кейін тікелей халыққа атуды бұйырды. Жеті адам қаза тауып, 29 адам ауыр жарақат алды. Кейбір демонстранттар да оқ ашты. Штайнхаузерге оқ атып, мылтық сабымен ұрып-соғып, ол аман қалды. Оқиғадан кейін демонстранттар тарап, патрульдер шегінді. Тарихшы Себастьян Хаффнер Штайнхаузерге жасалған оқ атуды революцияның алғашқы атысы деп атады, одан кейін теңізшілер енді кері қайта алмады.
Соңынан: 1918-19 жылғы неміс төңкерісі
Революциялық теңізшілердің жасақтары 4 қарашадан бастап Кильден Германияның ірі қалаларына тарады. Олар азаматтық және әскери билікті басып алуда дерлік ешқандай қарсылыққа ұшырамады; тек Любек және Ганноверде екі жергілікті командир қару қолданып әскери тәртіпті сақтауға тырысты. 6 қарашада Вильгельмсхавен жұмысшылар мен сарбаздар кеңесінің бақылауында болды; 7 қарашаға дейін барлық үлкен жағалау қалалары, сондай-ақ Франкфурт-на-Майне, Штутгарт және Мюнхен де олардың қолына көшті. Бавария королі Людвиг III сол күні тақтан түсірілді, ол Германиядағы алғашқы федералды князь болып құлады. Революция 9 қарашада Берлинге жетті, және сол күні император Вильгельм II-нің тақтан бас тартуы жарияланды. Ай соңына қарай Германияның басқа мемлекеттерінің династиялық билеушілері қан төгілмей биліктен кетті. 1919 жылдың қаңтар айының басында кеңес республикасын қолдаушылар мен Германияның парламенттік республика болуын қалағандар арасында қанды көше шайқастары басталды. Соңғы топқа Германия армиясының қалдықтары мен жартылай әскери Фрайкорптар қолдау көрсетті. Олардың жеңісі 1919 жылдың тамызында Веймар республикасының құрылуына мүмкіндік берді.
Фильмдер
"Кильде революция!" атты деректі фильм. 53 минут, 2018 жыл (неміс тіліндегі нұсқасы DVD, ағылшын тіліндегі нұсқасы жоғары сападағы mp4 форматында). Кей Гердес пен Клаус Кулдың еңбегі, Киль қаласы тарихы қоғамының "Historische Filmdokumente Nr. 9" басылымы ретінде жарық көрді. Киль қаласы және Гамбург-Шлезвиг-Гольштейн киноқорының қолдауымен. Фильм 1918 жылдың қараша айында Кильде болған оқиғаларды егжей-тегжейлі көрсетеді және оларды кең тарихи контекстте ұсынады. Авторлар тарихи фильмдер мен фотоматериалдарды, түпнұсқалық орындардан түсірілген кадрларды, 1970 және 1980 жылдардағы куәгерлермен (оның ішінде көтерілістің басшыларының бірі Лотар Попппен) жасалған сұхбаттарды, сондай-ақ тарихшы, бейбітшілік зерттеушісі және Носке өмірбаянын жазған профессор Вольфрам Веттенің түсіндірмелерін пайдаланды. Мұғалімдерге арналған нұсқаулар, қолданылған дереккөздер туралы ақпарат және толық мәтін интернетте қолжетімді: