Кіріспе
Табиғи ортаны қорғау жөніндегі мемлекеттік шаралар. Экологиялық саясат – бұл ұйым немесе үкіметтің қоршаған орта мәселелеріне қатысты заңдарға, ережелерге және басқа да саяси механизмдерге деген міндеттемесі. Бұл мәселелерге ауа және судың ластануы, қалдықтарды басқару, экожүйелерді басқару, биологиялық түрлердің әртүрлілігін сақтау, табиғи ресурстарды, жануарлар дүниесін және жойылу қаупі төнген түрлерді басқару кіреді. Мысалы, экологиялық саясат тұрғысынан, жаһандық жылыну мен климаттың өзгеруі мәселелерін шешу үшін экологиялық энергияға бағытталған саясатты жаһандық деңгейде іске асыру қарастырылуы мүмкін. Энергияға қатысты саясат немесе пестицидтер мен көптеген өнеркәсіптік қалдықтар сияқты улы заттарды реттеу, қоршаған орта саясаты тақырыбының бір бөлігі болып табылады. Бұл саясат адам қызметіне әсер ету және биофизикалық орта мен табиғи ресурстарға зиян келтірмейтін әсерлерді болдырмау, сондай-ақ қоршаған ортаның өзгеруі адамдарға қанағаттанқысыз әсер етпейтінін қамтамасыз ету үшін әдейі түрде қолданылуы мүмкін.
Environmental policy is the commitment of an organization or government to the laws, regulations, and other policy mechanisms concerning environmental issues. These issues generally include air and water pollution, waste management, ecosystem management, maintenance of biodiversity, the management of natural resources, wildlife and endangered species. For example, concerning environmental policy, the implementation of an eco energy oriented policy at a global level to address the issues of global warming and climate changes could be addressed. Policies concerning energy or regulation of toxic substances including pesticides and many types of industrial waste are part of the topic of environmental policy. This policy can be deliberately taken to influence human activities and thereby prevent undesirable effects on the biophysical environment and natural resources, as well as to make sure that changes in the environment do not have unacceptable effects on humans.
Анықтама
Қоршаған орта саясатын сипаттаудың бір жолы – ол екі негізгі ұғымды қамтиды: қоршаған орта және саясат. Қоршаған орта физикалық экожүйелерді білдіреді, бірақ сонымен қатар әлеуметтік (өмір сапасы, денсаулық) және экономикалық (ресурстарды басқару, биологиялық әртүрлілік) өлшемдерді де ескере алады. Саясат – үкімет, партия, бизнес немесе жеке тұлға қабылдаған немесе ұсынған әрекеттер жолы немесе қағида деп анықталады. Осылайша, қоршаған орта саясаты адамның қоршаған ортаға тигізетін әсерінен туындайтын мәселелерге бағытталған, бұл адам қоғамы үшін маңызды, себебі адам құндылықтарына (көбінесе теріс) әсер етеді. Мұндай құндылықтар көбінесе денсаулық сақтау немесе «таза және жасыл» қоршаған орта ретінде аталады. Іс жүзінде саясатты талдаушылар қоғамдық шешім қабылдау процесіне түрлі ақпараттар ұсынады. «Қоршаған орта саясаты» термині алғаш рет 1960 жылдары қолданылды, бұл барлық қоршаған орта мәселелері, қоршаған ортаның өзі сияқты, өзара байланысты екенін мойындау мақсатында пайда болды. Қоршаған орта мәселелерін тиімді шешу (мысалы, ауа, су және топырақ ластануы) олардың байланыстарын, түбірлік және ортақ себептерін, сондай-ақ белгілі бір мәселелерді шешуге бағытталған саясаттың басқа мәселелер мен саясаттарға тигізетін әсерін қарастыруды талап етеді. Осылайша, «қоршаған орта» мемлекеттік саясаттың және қоршаған орта саясатының назар ортасына айналды, бұл термин қоршаған орта мәселелерін көбінесе кешенді түрде қарастыру жолын білдіреді. Қоршаған орта саясаты көбінесе (бірақ олармен шектелмейді) ауа мен судың ластануы, қалдықтарды басқару, экожүйелерді басқару, биологиялық әртүрлілікті қорғау, табиғи ресурстарды, жануарлар дүниесін және жойылу қаупі төнген түрлерді қорғау, сондай-ақ осы табиғи ресурстарды болашақ ұрпақтар үшін басқару сияқты мәселелерді қарастырады. Соңғы кезде қоршаған орта саясаты қоршаған орта мәселелерін жария етуге де көңіл бөледі. Қоршаған орта саясаты көбінесе қоршаған ортаның үш өлшеміндегі мәселелерді қарастырады: экологиялық (мысалы, белгілі бір түрді немесе табиғи аумақтарды қорғауға бағытталған саясат), ресурстық (мысалы, энергия, жер, сумен байланысты) және адамның қоршаған ортасы (адамдар өзгерте немесе қалыптастырған қоршаған орта, мысалы, қала құрылысы, ластану). Қоршаған орта саясатын жасау көбінесе фрагменттелген, бірақ қоршаған орта саясатын талдаушылар ұзақ уақыттан бері кешенді және біріктірілген қоршаған орта саясатын әзірлеу қажеттігін атап көрсетіп келеді. Қоршаған орта саясатынан өзгеше, экологиялық саясат адам емес экологиялық әлемнен пайда алуға (ақшалай да, ақшалай емес) бағытталған мәселелерді қарастырады. Экологиялық саясатқа табиғи ресурстарды басқару (балық шаруашылығы, орман шаруашылығы, жабайы табиғат, биологиялық әртүрлілік және жойылу қаупі төнген түрлер) кеңінен кіреді. Бұл саладағы саясаттың өзіндік ерекшеліктері бар.
Тарих
Экологиялық тарихшылардың айтуынша, қоршаған орта мәселелері адамзат қоғамын ұзақ жылдардан бері мазалап келеді және осы мәселелерді шешу үшін бірлескен күш-жігерге әкелді. Көптен бері сақталып келе жатқан мәселелердің қатарында жануарларды жоқ болуға дейін аулау, топырақтың эрозиясы және тұздануы (артық суару салдарынан), сондай-ақ кейбір амалдардың адам денсаулығына тигізетін зиянды әсері (орман өрттері, гигиеналық ережелерді сақтамау) бар. Кейбір жағдайларда осы амалдар қоғамдардың құлауына себепкер болды. 19 ғасырда адамның қызметі мен дамуының қоршаған ортаға тигізетін әсері көріне бастады. Орманды қырқу, құстардың азаюы мен жоғалуы, ландшафттар мен қалалардың келбетінің нашарлауы, ірі масштабты кен өндіру (әсіресе көмір), өнеркәсіптік ластану және қалалық жағдайдың нашарлауы табиғаттың маңыздылығын түсінуге және оны бағалауға әкелді. Осы мәселелерде Джордж Перкинс Марш, Генри Дэвид Торо және Джон Мьюр есімдері танымал болды. Еуропада 18 ғасырдың басындағы романтизм ағымындағы ақындар, жазушылар мен суретшілер табиғатқа оң көзқарас қалыптастырды, бұл ағым индустриализмнің табиғатты жоюына қарсы болды. Табиғатқа деген осы ерте қызығушылықтарға негізделген ұйымдар 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында АҚШ, Ұлыбритания, Еуропа, Австралия және Жаңа Зеландияда орманды, құстарды және ландшафттарды сақтау мақсатымен құрылды. Осы күш-жігерлер, ағаш ресурстарының азаюына қатысты алаңдаушылықпен бірге, алғашқы табиғи қорықтардың, ұлттық және орман парктерінің құрылуына және орман шаруашылығы заңдарының өзгеруіне ықпал етті. Ластану және оның адам мен табиғатқа төндіретін қауіп-қатері экологиялық саясатты дамытуға қосымша серпіліс берді. 1863 жылы Ұлыбританияда зиянды химиялық заттардың шығарылуынан туындаған денсаулық сақтау мәселелері сілті туралы заңды қабылдауға және сілті инспекциясын құруға әкелді. 1956 жылы Лондонның 1952 жылғы «Үлкен тұманды» қозғалысынан кейін, 12 000 адамның қаза тапқаны белгілі болғаннан кейін «Таза ауа туралы» заң қабылданды. 1962 жылы Рейчел Карсонның «Көктемнің үнсіздігі» атты еңбегі жарияланғаннан кейін ластанудың әсеріне қатысты алаңдаушылық қазіргі заманғы экологиялық қозғалыстың басталуына себеп болды. Бұл оқиға сонымен қатар 1963 жылы Колдуэлл атап өткендей, «қоршаған ортаны» мемлекеттік саясаттың маңызды мәселесіне айналдырудың бастауын берді. Осы алаңдаушылықтардың өсуі, сондай-ақ қоршаған орта мәселелері мен апаттар туралы ақпараттың көбеюі үкіметтерді қоршаған ортаны қорғауды күшейтуге бағытталған заңдар мен саясатты енгізуге немесе нығайтуға мәжбүр етті. Жер күнінің негізін қалаушы Гейлорд Нельсон, сол кезде Висконсин штатынан АҚШ сенаторы, 1969 жылы Калифорния штатының Санта-Барбара қаласында болған мұнайдың ағып кетуінен туындаған зардапты көргеннен кейін, экологиялық жұмысымен танымал болды. Әкімші Реккелхаус 1970 жылдың 2 желтоқсанында Сенатта бекітілді, бұл АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (EPA) құрылған күні ретінде қабылданады. Бес ай бұрын, 1970 жылдың шілдесінде президент Никсон No. 3 қайта ұйымдастыру жоспарына қол қойды, ол EPA құруды көздеді. Ол кезде экологиялық саясат екі партиялық мәселе болды және Америка Құрама Штаттарының күш-жігері оны экологиялық көшбасшыға айналдырды. Осы кезеңде ауаға, суға және қатты қалдықтарды жоюға жіберілетін ластаушы заттарды реттеу үшін заңдар қабылданды. Президент Никсон 1970 жылы «Таза ауа туралы» заңға қол қойды. Көптеген елдерде үкіметтер қоршаған ортаны қорғау министрліктерін, ведомстволарын немесе агенттіктерін құрды және қоршаған ортаны қорғау министрлерін тағайындады. Әлемдегі ең алғашқы қоршаған ортаны қорғау министрі 1970 жылы консервативтік партиядан шыққан британдық саясатшы Питер Уокер болды. Еуропалық Одақта ең алғашқы Экологиялық іс-қимыл бағдарламасы ұлттық үкімет өкілдерінің 1973 жылдың шілдесінде Экология министрлері кеңесінің бірінші отырысында қабылданды. Содан бері заңдардың тығыз желісі қалыптасты, ол қазір қоршаған ортаны қорғаудың барлық салаларын қамтиды, соның ішінде ауаның ластануын бақылау, суды қорғау және қалдықтарды жою саясатын, сондай-ақ табиғатты қорғау және химиялық заттардың, биотехнологияның және басқа да өндірістік қауіптердің бақылауын қамтиды. Осылайша, Еуропалық Одақтың қоршаған ортаны қорғау саясаты Еуропалық саясаттың маңызды саласына айналды. Экологиялық саясат пен институттарды дамытуда елдердің ортақ белгілері болғанымен, олар осы салада әртүрлі тәсілдерді қабылдады. 1970 жылдары елдердің қоршаған орта саясатын және институттарын салыстыруға бағытталған Салыстырмалы экологиялық саясат және саясат саласы пайда болды, бұл айырмашылықтар мен ұқсастықтарды түсіндіруге көмектеседі. Осы саладағы пионерлердің бірі Леннарт Лундквист және Синтия Энлоу болды.
Негізгі себептері
Экологиялық тарихшылар растағандай, адам қоғамы әрқашан өз ортасына әсер етіп, көбінесе өзіне және табиғаттың қалған бөлігіне кері әсерін тигізеді. Бұл проблемаларды уақтылы мойындамау және шешпеу олардың құлдырауына себеп болды. 19-ғасырда топырақ эрозиясы, ресурстардың жетіспеушілігі, ауа мен судың ластануы сияқты экологиялық проблемалар көбірек алаңдаушылық тудырып, мемлекеттік реттеуге ұшыраса да, олар жеке мәселелер ретінде қарастырылды. Бұл реактивті және бөлшектік тәсілдің кемшіліктері 1960-шы және 1970-ші жылдардың басында, экологиялық қозғалыстың бірінші толқынында танылды. Бұл көптеген елдерде қоршаған ортаны қорғау мәселелеріне жан-жақты және біріктірілген көзқараспен қарау мақсатында экологиялық агенттіктер, саясат және заңнама құруда көрініс тапты. 1972 жылы БҰҰ-ның адам және орта туралы конференциясында бұл қажеттілік халықаралық деңгейде де танылды, бұл БҰҰ-ның қоршаған орта бағдарламасын құруға әкелді. Осылайша, қоршаған ортаны қорғау туралы хабардарлық пен қамқорлық үкіметтердің экологиялық саясат пен институттарды қабылдауына басты негіз болды. Қоршаған ортаны қорғау мемлекеттік саясаттың басты бағытына айналды. "Нарықтың сәтсіздігі" экологиялық саясаттың негізін оның адам мінез-құлқының қозғаушы күші туралы жасырын болжамдары үшін сынға алды, олар қоғамдар тек қана өз мүдделерін көздейтін "пайдалылықты максимизациялау" жеке тұлғаларының жиынтығы деген ойға негізделген деп саналады. Элинор Остром көрсеткендей, бұл қоғамның ресурстық шешімдерді қалай қабылдағаны туралы дәлелдерге негізделмеген. Нарықтық сәтсіздік теориясы сонымен қатар "нарықтар" ұжымдық шешім қабылдау кезінде үкіметтерге қарағанда басымдыққа ие немесе ие болуы керек деп болжайды, бұл Карл Поланьидің тарихи талдауы өзін-өзі реттейтін нарық идеясы саяси тұрғыдан қалай құрылғандығын көрсетеді. Ол "мұндай институт қоғамның адам және табиғи мәнін жоймастан, ұзақ уақыт бойы өмір сүруі мүмкін емес" деп қосты. Керісінше, экологиялық экономистер экономикалық саясат биофизикалық шындықты мойындайтын теориялық негізде жасалуы керек деп санайды. Экономикалық жүйе - бұл адамдар мен басқа да түрлердің өздерінің әл-ауқаты мен тіршілік етуі үшін байланысты биофизикалық экологиялық жүйенің кіші жүйесі. Көптеген экологиялық саясатты талдаушылар экологиялық саясатты экологиялық қағидаларға негіздеу қажеттігін мойындады, кейде экологиялық рационалдық және/немесе экологиялық интеграция деген белгімен. Осы тұрғыдан алғанда, саяси, экономикалық және басқа да жүйелер, сондай-ақ саясаттар экологиялық тұрғыдан ұтымды болу үшін "жасылдандырылуы" керек. Бірақ экологиялық саясатты әзірлеумен байланысты проблемалар мен мәселелерді зерттеуге жалпы қоғамдық саясаттың теориясы мен талдаулары да әсер етті. Бұл бағыттағы еңбектерге әр түрлі академиялық пәндер, атап айтқанда экономика, мемлекеттік саясат және экологиялық зерттеулер, сондай-ақ саяси идеологиялық көзқарастар, саясат және экономикалық мүдделер, басқалары "ойлаушылар тобы" арқылы әсер етті. Осылайша, экологиялық саясатты қалыптастыру және саясаттың құралдарын таңдау әрқашан саяси болып табылады және ғалымдар, экономистер немесе басқа да сарапшылар ұсынған техникалық және тиімділік мәселелеріне байланысты емес. Саясатта қолданылатын құралдар көп және оларды жіктеудің көптеген жолдары ұсынылса да, минималистік әдіс үш түрді немесе санатқа бөліп көрсетеді: реттеу, экономикалық құралдар және нормативтік немесе "ұмтылысты" тәсілдер. Бұларды "таяқ, морковь және уағыз" деп те атайды. Ол ең алдымен адам мінез-құлқы мен іс-әрекеттерін тыйым салу, қолдану немесе шектеу үшін ережелерді қабылдауға негізделген (көбінесе заңнамамен қамтамасыз етіледі). Қоршаған ортаны қорғау саласында бұл, мысалы, ауа мен судың ластануына шектеулер немесе стандарттар қою, автомобиль шығарындыларын, қауіпті заттарды пайдалануды реттеу немесе тыйым салу, озон қабатын бұзатын заттарды кезең-кезеңмен жою, қалдықтарды жою және жойылып бара жатқан түрлер мен табиғи аумақтарды қорғау туралы заңдарды қамтиды. Реттеуді жиі төменге қарай, "басшылық ету және бақылау" әдісі деп атайды, өйткені ол мақсатты топтарды қоршаған ортаны қорғау іс-шаралары мен мақсаттарын жүзеге асыру тәсіліне қатысты бақылауға ие емес. 1980 жылдан бастап көптеген елдерде неолиберализмнің өрлеуімен және мемлекет рөлін қайта анықтаумен (үкімет емес, басқару), реттеу тиімсіз және тиімсіз деп жарияланды, бұл көптеген үкіметтердің "жаңа" саясат құралдарын, атап айтатын болсақ, нарықтық құралдар мен ерікті келісімдерді қабылдауына себеп болды, сондай-ақ қоршаған ортаны қорғау саласында да. Экономикалық құралдар экономикалық ынталарды қолдануды немесе пайдалануды қамтиды, соның ішінде (экологиялық) салықтар, салық жеңілдіктері, алымдар, субсидиялар және заттар, ластаушылар, ресурстар немесе іс-әрекеттер үшін сауда құқықтарын құру, мысалы, SO2, CO2 (көміртегі немесе парниктік газдар шығарылымдары), су және саудаланатын балық квоталары. Олар мінез-құлық пен іс-әрекеттер негізінен рационалдылық, өзімшілдік және экономикалық факторлармен басқарылады және осы мотивацияларды қоршаған ортаны қорғау мақсатында пайдалануға болады деп болжайды. Шешім қабылдау зерттеулері бұл шарттарға күмән тудырады. Көбінесе шешімдер иррационалдық ықпалдар, бейсаналық көзқарастар, логикалық емес болжамдар, және күмәнділікті немесе белгісіздікті болдырмау немесе тудыру тілегі негізінде қабылдалады. Нарыққа негізделген саясат құралдарының да жақтастары мен қарсыластары бар. Қарсыластарының арасында кейбір экологиялық белсенділер климаттық өзгерістермен күресу үшін нақты шаралар жиынтығынан гөрі радикалды, қамтитын тәсіл қажет деп санайды. Мысалы, энергияны үнемдеу шаралары жанармай тұтынуына шектеу болмаған жағдайда энергия тұтынуын арттыруы мүмкін, себебі адамдар жанармайды үнемдеуші көліктерді пайдалануы мүмкін. Бұл нәтижені жою үшін Обри Мейер "Қысқарту және Конвергенция" нарықтық базалық жүйесін қабылдауға шақырады. Cap and Share және Sky Trust идеяға негізделген ұсыныстар. Корпорациялардың жағдайында, мұндай құралдар тиімді экологиялық басқарумен айналысуды қаржылық тұрғыдан пайдалы етеді, бұл сонымен қатар бизнес және ұйымдық өнімділікті жақсартады. Олар сонымен қатар бизнеске өздерінің экологиялық өнімділігі туралы деректерді жариялау және есеп беру арқылы көбірек ашықтыққа ұмтылуға көмектеседі. Экономикалық құралдардың жұмыс істеуі үшін саясатты жобалауға қатысты, мысалы, салық салу деңгейі мен таңдауы, кім төлейді, кім құқықтарға немесе рұқсаттарға ие болады және сауда ережелеріне қатысты кейбір формадағы реттеу қажет. Мысалы, жасыл мемлекеттік сатып алу бағдарламаларын жүзеге асыру реттеу мен экономикалық ынталардың үйлесімін қажет етеді. Нормативтік ("ұмтылысты") құралдар ("уағыз") ынталандыру мен ақпаратқа сенеді. Олар, басқалармен қатар, қоғамдық хабардарлықты арттыруға және экологиялық проблемалар туралы білімді жақсартуға бағытталған науқандарды, адамдарды өздерінің мінез-құлқы мен іс-әрекеттерін өзгертуге шақыруды (мысалы, қайта өңдеуді қабылдау, қалдықтарды азайту, су мен энергияны пайдалану және қоғамдық көлікті пайдалану) және үкіметтер мен бизнес арасындағы ерікті келісімдерді қамтиды. Олар адамдарды "дұрыс істеуге", өздерінің мінез-құлқы мен іс-әрекеттерін өзгертуге және мәселелерді шешу үшін жеке немесе топтық жауапкершілікті қабылдауға ынталандыруды мақсат етеді. Үкімет пен жеке фирмалар арасындағы келісімдер және фирмалардың үкіметтік талаптардан тәуелсіз берген уәделері экологиялық шаралардың ерікті мысалдары болып табылады. Экологиялық саясатты әзірлеумен байланысты ережелер мен процестердің қалай жобаланғаны мен жүзеге асырылғаны…
The effectiveness of hortatory instruments has also been under debate. Such policies rely more on rhetoric than action. In the environmental realm, sustainable development policies or strategies are often used for this purpose if these are not translated into clear and specific objectives, timeframes and measures. Yet, hortatory policy instruments are often preferred by governments and other actors as they are seen as a way of recognising and sharing collective responsibility, possibly avoiding the need for regulation and/or economic instruments. They are thus often used as a first step towards addressing environmental problems. It has also been argued that If the government can anticipate new technology or is able to react to it optimally, regulatory policies by virtue of administered prices (taxes) and policies by setting quantities (issuing tradable permits) are (almost) equivalent. More generally, the performance of economic instruments in dealing with environmental problems has been a mixed bag, referred to by Hahn as “not very impressive”, They are, therefore, generally much preferred by affected resource users and industries, which explains their popularity since the rise of neoliberalism. This has led analysts to point out that there are many other important aspects to the choice of policy instruments than their efficiency and cost effectiveness, such as distributional, ethical and political aspects, and their appropriateness for addressing environmental problems.
Қоршаған орта саясатын талдау
Қоршаған орта саясатының қалай қалыптасатыны, оның тиімділігі қандай және оны қалай жетілдіруге болады деген мәселелер көптеген зерттеулер мен пікірталастардың нысанына айналды. Академиялық ортада бұл сұрақтар көбінесе экологиялық саясатты талдау деп аталады. Экологиялық саясатты талдау – экологиялық саясатты түсіндіру және әзірлеуге бағытталған түрлі тәсілдерді қамтитын кең сала. Саясатты талдау деп аталатын бір түрлі тәсіл, ал саясат үшін талдау деп аталатын екінші түрлі тәсіл бар. Көптеген тәсілдер Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғылыми сала ретінде қалыптасқан мемлекеттік саясатты талдаудың кеңінен таралған саласынан туындаған. Саясатты талдау шешім қабылдау құралы ретінде бизнес секторында қолданыла бергенімен, «Үкімет не істейді, неге істейді және оның нәтижесі қандай» деп анықталатын мемлекеттік саясатты зерттеу саяси ғылымның маңызды бір саласына айналды. Бұл әртүрлілік аналитикалық, саяси процестер және метасаясат категорияларына бөлінген, сондай-ақ 1960 жылдардан бері дамып келе жатқан экологиялық саясатты талдау саласында да көрініс тапқан. Осы тәсілде экологиялық салықтар және аумалды рұқсат беру жүйелері (нарық құру) ең тиімді құралдардың бірі саналды. Аналитикалық немесе рационалдық тәсілге түрлі жағынан сын айтылды. Біріншіден, ол мәселелердің себептері және қол жеткізілуге тиіс мақсаттар туралы жеткілікті білім мен келісім бар деп есептейді. Екіншіден, (саясатты жасау) тәсілі саяси практикада саясаттың қалай қалыптасатынын ескермейді. Үшіншіден, таңдалған құралдар көбінесе, әсіресе адамның мінез-құлқы туралы күмәнді болжамдарға негізделген. Рационалдық тәсілдің көптеген шектеулерін оның ерте жақтаушысы Герберт Саймон мойындаған, ол «шектелген рационалдылық» шешім қабылдау үшін шынайы негіз береді деп мәлімдеген. Бұл көзқарас қоршаған ортаны қорғау саясатын кешенді және біріктірілген түрде дамытуды жақтағандар тарапынан да қолдау тапты, олар мәселелерді жеке-жеке қарастыру экологиялық проблемалар мен олардың себептері арасындағы байланысты елемейтінін айтты. 1980 жылдардың соңында «жасыл жоспарлау» және, әсіресе, тұрақты даму стратегиясын қабылдау академиялық ортада және көптеген үкіметтерде рационалды, мақсатқа бағытталған саяси тәсіл ретінде қолдау тапты, бұл фрагменттелген аналитикалық тәсілдің шектеулерін жеңуге бағытталған.
Саясаттық үдерістік әдіс
Саясатты іске асыру тәсілі саясатты әзірлеудегі саясат пен биліктің рөлі мен маңыздылығын баса көрсетеді. Оның басты мақсаты – саясаттың қалай жасалып, қалай іске асырылатынын жақсырақ түсіну. Ол көбінесе мәселені анықтау және күн тәртібін белгілеу, саясаттық нұсқаларды қалыптастыру және таңдау, іске асыру және бағалау сияқты бірнеше қадамдарды анықтауды қамтиды. Бұл – саясаттық циклдің бір бөлігі ретінде қарастырылады, себебі қолданыстағы саясаттар саяси себептермен және/немесе қанағаттандырмас деп танылғандықтан қайта қаралып, өзгертіледі. Әртүрлі кезеңдер көптеген зерттеулердің негізгі тақырыбына айналды, олар саясаттың не үшін және қалай әзірленіп, іске асырылғанын, сондай-ақ түрлі нәтижелер мен тиімділікті анықтады. Бұл зерттеулер саясатты әзірлеудің рационалды талдау мен (оптималды) шешімдерді табудан гөрі, қайшы мүдделердің рөлі мен өзара әрекеттесуімен байланысты екенін көрсетеді. Осы бағыттағы негізгі ойлау мектептерінің бірі – инкрементализм, ол саясаттың өзгеруі көбінесе қарама-қайшы мүдделерді ескере отырып, шағын қадамдармен жүреді деп санайды. Соңғы кездегі зерттеулер бизнестің, әсіресе мұнай өнеркәсібінің, климаттың өзгеруімен байланысты тәуекелдерді азайтудағы рөлін және күшін көрсетті. «Климатты жоққа шығару» үшін «ойлау орталықтары» мен БАҚ қоршаған ортаны қорғау және басқа да мәселелердің ғылыми негізделуіне күмән тудыруға, мәселелерді қайта анықтауға және бизнестің мүдделеріне қауіп төндіретін саясатты болдырмауға пайдаланылды. Саясатты талдау процесінде әртүрлі қатысушылар мен олардың үкіметтік шешім қабылдауға тигізетін әсерін зерттеу де қарастырылады. Плюрализм, яғни қазіргі қоғамда шешім қабылдау процесінде бір топтың ғана үстемдік етпеуі идеясы, саяси ғылымдағы басым ойлау мектебі болып табылады, бірақ ол әртүрлі салалар мен шешім қабылдау секторларындағы элиталарға басым билікті беретін элиталық теориялармен күреске ұшырайды. Экологиялық топтардың үкіметтік шешімдер мен саясаттарға қаншалықты ықпал еткені әлі де талқыланып жатыр. Кейбіреулер үкіметтік емес ұйымдардың қоршаған ортаға қатысты саясатқа ықпалы бар екенін айтады. Қазіргі кезде көптеген елдер халық санының тез өсуі, дамуы және табиғи ресурстардың шектеулі болуының экологиялық, әлеуметтік және экономикалық салдарына тап болып отыр. ҮЕҰ елдерге осы мәселелерді тиімдірек шешуге көмектесуге тырыса отырып, азаматтық қоғамдағы өз рөлін түсінбеу және азаматтар мен тұрғындардың әл-ауқаты үшін тек үкімет ғана жауапты деген қабылдау ҮЕҰ-ның міндеттерін орындауын қиындатады. Гринпис және Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры сияқты ҮЕҰ саясатты әзірлеуді жеңілдету үшін зерттеулер жүргізу, институционалдық әлеуетті арттыру және азаматтармен тәуелсіз диалогты ұйымдастыру арқылы мәселелерді шешуге көмектесе алады. ҮЕҰ-ны тану және оларға әртүрлі қаржыландыру көздеріне қол жеткізуге мүмкіндік беретін құқықтық базаның қажеттілігі, жергілікті қайраткерлердің жоғары деңгейдегі қолдауы және ҮЕҰ-ны саясатты әзірлеу мен іске асыруға тарту экологиялық мәселелер күшейген сайын маңыздырақ болып келеді. Рейгэннің АҚШ-та экологиялық реттеуді жоюға жасаған әрекеттеріне қарамастан, экологиялық мүдделер күшті нығайғандықтан, оның әсері шектеулі болды деп саналады. Президент Трамптың кезінде көптеген экологиялық ережелер жойылды немесе қайтадан қайта қарау жоспарланды. Басқа зерттеулер үкіметтер қабылдаған көптеген экологиялық саясаттың әлсіз және тиімсіз болуын көрсетеді, себебі бизнес мүдделері өздерінің билігін осы саясаттарға ықпал ету үшін немесе тіпті оларды қалыптастыру үшін пайдаланады, соның ішінде халықаралық деңгейде де. Халықаралық ұйымдар да БҰҰ-ның қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы сияқты бағдарламаларды құру және БҰҰ-ның Жер саммиті сияқты конференцияларды өткізу арқылы қоршаған ортаға қатысты саясаттарға үлкен әсер етті. ЮНЕП – қоршаған ортаны қорғау бағдарламаларына бағыт-бағдар беруді жүзеге асыратын жетекші әлемдік экологиялық орган. ЮНЕП қоршаған ортаны қорғау мәселелерін шешу және экологиялық тұрақтылықты қолдау үшін қалдықтарды басқару, энергияны пайдалану, парниктік газдар мен суды пайдалану сияқты экологиялық аспектілерді бақылайды. Ғылым мен ғалымдардың қоршаған ортаны қорғау саясатын әзірлеудегі рөлі де зерттеулердің тақырыбы болды. Ғалымдар пестицидтерді қолданудың зиянды әсерлері, озон қабатының азаюы, парниктік эффект және түрлі ластанулар сияқты көптеген экологиялық проблемаларды анықтауда маңызды рөл атқарды. Осы тұрғыда, олар көбінесе қоршаған ортаны қорғау қозғалысының алаңдаушылықтарын қолдауға және оларға заңдылық беруге көмектесті, бірақ ғылыми сенімділігіне нұқсан келтіруден қауіптеніп, экологиялық белсенділікке араласуға көбінесе тартынды. Дегенмен, ғалымдар халықаралық ҮЕҰ-лармен бірге экологиялық мәселелерді халықаралық күн тәртібіне енгізуде маңызды рөл атқарды, бұл «эпистемикалық қауымдастықтар» деп аталады. Бірақ ғылымның «құндылықтан бос» бола алатыны туралы мәселе талқыланып жатыр. Ғылым мен ғалымдар әрқашан олардың рөлін, зерттеулерін және олардың салдарына шектеу қоятын саяси-экономикалық контексте жұмыс істейді. Бұл ғылыми адалдық туралы сұрақ тудырады, әсіресе ғалымдар коммерциялық және саяси мүдделерге қызмет ету үшін төленген кезде.
Мета-саясатты көзқарас
Метасаясатты зерттеу саясатты әзірлеуге саяси институттар мен жүйелер, әлеуметтік-мәдени үлгілер, экономикалық жүйелер, білімдік аястар, дискурстар және олардағы өзгерістер сияқты контексттік факторлардың ықпалына немесе қалыптасуына назар аударады. Соңғысы саясатты талдау, әзірлеу, шешім қабылдау және іске асыру арқылы жүзеге асырылатын ресми және бейресми институттардағы уәжделген өзгерістерді қамтуы мүмкін, мысалы, пайда-зардапты талдау ережелерін енгізу, тәуекелтерді бағалау, кеңесу және есеп беру талаптары, сондай-ақ ұйымдық өзгерістер немесе Жаңа Экологиялық Парадигмаға көшу. Жалпы алғанда, әлемдік көзқарастар мен қоршаған ортаға қатысты көзқарастар арасындағы байланыс көптеген пікірталастардың нысаны болды. Экологиялық қозғалыстың өркендеуі және оған қолдаудың артуы көбінесе "жасыл" қоғамға ұмтылудың қозғаушы күші ретінде қарастырылады. Егер мұндай әлеуметтік-мәдени үрдістер жалғасса, үкіметтердің экологиялық саясатын күшейтуі күтілуде. Басқа метасаясатты зерттеулер әртүрлі "экологиялық дискурстарға" және олардың қоғам мен бүкіл әлемде үстемдік үшін қалай күресетініне назар аударады. Адамдардың әлемге деген көзқарасына ықпал ету немесе оны қалыптастыру қабілеті "танымдық күш" деп аталады. Интеллектуалдардың, пікір көшбасшыларының және БАҚ-тың қоғамдағы басым көзқарастар мен идеологияларды қалыптастырудағы және дамытудағы рөлі марксистік және сындық теорияның маңызды саласы болды, бұл экологиялық саясатты қалыптастыруды талдауға да әсер етті. БАҚ-тың меншігі мен бақылауы қоршаған орта мәселелері бойынша қоғамдық пікірді қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Экологиялық саясатты әзірлеуге қатысты басқа метасаясатты зерттеулер институционалдық және жүйелік факторларға бағытталған. Мысалы, экологиялық институттардың рөлі және мемлекеттік басқарудың кең жүйелеріндегі олардың мүмкіндіктері мен билігі экологиялық саясатты ілгерілету немесе шектеудің маңызды факторы болып табылады. Жалпы алғанда, капитализмнің ұзақ мерзімді экологиялық қорғаумен үйлесімділігі туралы мәселе талқылаудың тақырыбы болып табылады. Кеңес Одағының ыдырауынан және Қытайда капитализмнің енгізілуінен кейін капитализм әлемдік үстем жүйеге айналғандықтан, бұл мәселе ұлттық және халықаралық деңгейдегі экологиялық саясаттың болашақ дамуы үшін одан да маңыздырақ болды. Глобалдық экологиялық саясатты талдаушылар көптегендері атап өткендей, осы деңгейде тиімді экологиялық саясатты әзірлеуге арналған институттар нашар және тиімсіз, осының куәсі – қоршаған ортаның үздірілмейтін нашарлауы туралы мәліметтер.
Қоршаған орта саясатын бағалау
Экологиялық саясатты әзірлеу және жобалаудағы көзқарастардың айырмашылықтары, соның ішінде саясат құралдарын таңдаудағы әртүрлі тарихи, саяси-экономикалық және әлеуметтік-мәдени контекстке байланыстылық, саясатты талдау мен жобалаудағы әртүрлі танымдық және идеологиялық негіздердің қажетті рөлі мен ықпалы – барлығы қоршаған орта саясатын бағалауды күрделі және даулы мәселе етеді. Көптеген саясаттанушылардың атап көрсетуінше, саясаттың артықшылықтарын бағалау қолданылған құралдардың тиімділігі мен экономикалық тиімділігін бағалаудан асып түседі. Мемлекеттік саясат саласында саясатты бағалау көбірек қамтитын және күрделі тақырып ретінде қарастырылады. Тиімділік пен экономикалық тиімділіктен өзге, саясаттың ғылыми негізі, мақсаттары мен міндеттері, этикалық мәселелер, тарату әсерлері, процестер мен заңдылық сияқты көптеген маңызды аспектілер мен бағалау критерийлері анықталып, талқыланды. Саясат процесінің жүйелі және тәуелсіз кезеңі ретінде бағалауды өздігінен (дисциплинааралық) негізге қоюға күш-жігер жұмсалса да, саясатты қабылдау алдында (экзанте бағалау) немесе оны іске асырғаннан кейін (экспост бағалау) бұл мәселелерге толы болып қалады. Олардың тарату әсерлері (қоршаған орта мен әлеуметтік теңсіздікке үлес қосуы немесе оны азайтуы), қолданылатын құралдардың түрі (мысалы, олардың этикалық және саяси өлшемдері) және олардың институционалдық қолдауының деңгейі де маңызды. Сонымен қатар, көптеген экологиялық ойшылдар мен саясаттанушылардың атап көрсетуінше, экологиялық проблемаларды тиімді шешу үшін кешенді тәсіл қажет. Қоршаған орта – интеграцияланған тұтас жүйе болғандықтан, экологиялық саясат осы жүйедегі өзара әрекеттестіктерді және адамның іс-әрекеті мен араласуының проблемаға ғана емес, сонымен қатар басқа проблемаларға (әлеуметтік) тигізетін әсерін ескеруі керек. Көбінесе, фрагменттелген саясат пен «шешімдер», мысалы, ластанумен күресу, экологиялық проблемалардың орын ауыстыруына немесе жаңа проблемалардың пайда болуына әкеледі. Экологиялық проблемалардың өзара байланысы «экологиялық рационалды» және экологиялық тиімді тәсілді қажет етеді. Бұл тұтастай ойлау әдісі әртүрлі аталымдармен, соның ішінде Холистикалық ресурстарды басқару, Интегралды экологиялық басқару, Экожүйелерді басқару және Экологиялық интеграция ұғымы бойынша қабылданып, дамытылды. Экологиялық интеграция, жалпы алғанда, – «қоршаған ортаға (әлеуметтік) әсер ететін адамның ойлауының, мінез-құлқының және іс-әрекеттерінің барлық салаларына экологиялық мәселелерді енгізу». Бұл, басқалармен қатар, қоршаған ортаға қатысты жалпы көзқарасты әзірлеуді және қабылдауды, саясатты «жасылдандыруға» бағыттайтын жалпы саясатты және экологиялық интеграцияға «күш» беретін институционалдық базаны қамтиды. Академиялық және мемлекеттік орталарда (әсіресе ЕО-да) қоршаған ортаны қорғау саясатын интеграциялауға (ЭПИ) көп көңіл бөлінеді, бұл экологиялық мақсаттарды «таза» экологиялық саясат арқылы ғана емес, сонымен қатар қоршаған ортаға әсер етпейтін салаларға, мысалы, энергетика, ауыл шаруашылығы және көлік салаларына интеграциялау процесі. Бұл көбінесе әлемдік мақсаттар мен халықаралық ережелерді ішкі қажеттіліктер мен заңдармен үйлестіру қажеттілігімен байланысты. ЭПИ тұрақты дамудың негізгі элементтерінің бірі ретінде танылған және оны ЕО ресми талап ретінде қабылдады. Соңғы уақытта «климаттық саясатты интеграциялау» ұғымы, сонымен қатар «негізгі ағым» деп аталады, климаттық мәселелерді (ауыртпау және бейімделуді) үкіметтің кең (көбінесе экономикалық бағыттағы) қызметіне интеграциялауды көрсету үшін қолданылады. 1980-ші жылдардың аяғы мен 1990-шы жылдардың басында көптеген үкіметтер экологиялық мәселелерге, атап айтқанда, Ұлттық тұрақты даму стратегиясы мен «жасыл жоспарлау» түрінде жан-жақты көзқарас таныта бастаса да, бұл күш-жігерлер 1990-шы жылдары неолибералды ойлаудың, саясат пен реформалардың көтерілуіне байланысты негізінен тоқтатылды. Бұл жағдай экологиялық проблемаларға фрагменттелген және реактивті көзқарасқа, климаттың өзгеруіне және «базарлық құралдарды» қолдануға баса назар аударуға әкелді. Салыстырмалы қоршаған орта саясаты мен саясаты саласы өзгелермен қатар саяси жүйелер, институттар, саясат стилі мен мәдениеттердегі айырмашылықтарға байланысты нәтижелердегі айырмашылықтарды түсіндіруді мақсат етеді. Алайда, үкіметтердің экологиялық өнімділігі көбінесе әртүрлі экологиялық проблемалар мен саясаттық нәтижелердегі жетістіктерге негізделген, көміртегі диоксидінің шығарылымдары, әртүрлі ластану түрлері, су сапасы көрсеткіштері және биологиялық әртүрлілік (жеке түрлер) сияқты жеке көрсеткіштермен өлшенетін. Бұл бағалаулар кейде елдердің экологиялық өнімділігін бағалау үшін қолданылады, кейбіреулері көшбасшылар, ал басқалары артта қалғандар деп сипатталады. Алайда, мұндай рейтингілер әдістемелік негіздермен ғана емес, сонымен қатар үкіметтер экологиялық интеграцияны қаншалықты қастерлейтініне қатысты мағынасыз екендігіне байланысты күдікпен қарастырылады. Екінші жағынан, көптеген ғалымдар мен ғылыми есептер әлемнің жағдайының нашарлауын көрсетеді, бұл жаһандық жылуға байланысты нашарлаған экологиялық көрсеткіштерге, биологиялық әртүрліліктің төмендеуіне және су және егістік жер сияқты ресурстардың тозуына байланысты. Сонымен қатар, уақыт өте келе, шағын өзгерістердің жиынтығы маңызды өзгерістерге әкелуі мүмкін. Инкраментализм өздерінің негізгі болжамдары мен консервативті салдары үшін («түзету») және экологиялық проблемаларды шешудегі сәтсіздігі үшін сынға ұшыраса да, ол көптеген елдерде саясатты «жақсартуға» қатысты танымал тәсіл болып табылады. Инкраментализм саяси-экономикалық статус-квоны сұраққа салмайды, саясатты жақсарту туралы ұсыныстары негізінен басқарушылық немесе технологиялық сипатта болады. Саясат пен басқару құралдарын түзету және технологиялық инновациялар экологиялық (және басқа) проблемаларды шешудің негізгі және ең қажетті («win-win») жолы ретінде қарастырылады. Бұл «техноцентрлік» тәсіл, саяси бейтарап деп қарастырылады, экологиялық эраның басынан бері үкіметтер, бизнес және көптеген экологиялық қозғалыстар тарапынан «экологиялық проблемаларды шешудің» басым және басым тәсілі болып табылады. Басқарушылық тәсіл «экологиялық мамандарды» және саясатты талдаушыларды оқытуды да қамтиды. Оқытылған экологиялық мамандарға деген қажеттілік артып келе жатқандықтан, әлемдегі жоғары оқу орындары экологиялық саясатты зерттеуде мамандыққа ие кәсіби білім беру бағдарламаларын ұсынады. Бірыңғай оқу жоспары болмаса да, студенттер әдетте саясатты талдау, экологиялық ғылым, экологиялық құқық және саясат, экология, энергетика және табиғи ресурстарды басқару бойынша сабақтар алады. Бұл бағдарламалардың түлектері үкіметтерде, халықаралық ұйымдарда, жеке секторда, ой-пікір институттарында, жақтау ұйымдарында және университеттерде жұмыс істейді. Үкіметтер, бизнес және халықаралық ұйымдар демеушілік ететін «көшбасшылықты басқару» тақыбындағы зерттеулер мен инновациялар, мысалы, энергетика, көлік және ауыл шаруашылығы сияқты салаларда жаңа «трансформациялық» технологияларды кезең-кезеңімен (инкраменталды) дамытуға бағытталған. Мысалы, Еуропалық экологиялық зерттеу және инновациялық саясаты экономика мен қоғамды жасылдандыру арқылы «шын» тұрақты дамуға қол жеткізу мақсатында трансформациялық күн тәртібін анықтау және іске асыруға бағытталған. ЕО стратегиялары, іс-шаралары мен бағдарламалары ресурстарды тиімді пайдалануға, климатқа төзімді қоғам мен гүлденген экономиканы құру үшін көбірек және жақсы зерттеулер мен инновацияларды қолдайды, бұл табиғатпен үйлесімді болуы керек...
A third approach to improving environmental policy is based on the view that meaningful progress on resolving environmental problems requires fundamental or systemic change, in particular of the prevailing socio cultural, political and economic systems. Three categories of factors are commonly identified: cognitive factors (the way(s) environmental problems have been interpreted (cognitive factors), linked to dominant belief and value systems; political factors (the nature of the prevailing political systems); and the nature of the prevailing economic systems. These three types of factors are not mutually exclusive, and analysts often combine them to provide more comprehensive explanations. These thinkers point out the need to take a “holistic”, ecosystems or integrated approach to the management of the environment and the use of resources. Often, it is argued that such an approach was common to indigenous societies, but that this got pushed aside and lost with the rise of “modernity” and rational analytic (scientific) thinking. In modern societies, nature has come to be seen, analysed and manipulated as a machine in the service of human ends. But as the way the environmental challenge is interpreted is closely linked to the dominant socio cultural (value) system, the latter is also said to need fundamental change. There is a large body of literature on the role and importance of the dominant values in societies and the (possible) changes therein, among others linked to economic development, urbanisation and globalisation. On the one hand, analysts have identified the rise of individualism, materialism, consumerism, and the decline of community values in modern societies and cultures. On the other hand, some analysts, notably based on Ronald Inglehart’s work, argue that, with rising standards of living, comes a shift in societies, facilitated by generational change, from material to “post material” values, including self actualisation, belonging, and aesthetics. However, it is debatable to what extent this shift represents a move towards environmental values becoming dominant and whether the level of support for the environment depends on a high standard of living. Others, notably inspired by Riley Dunlap’s research, more directly explore whether the presently dominant paradigm is being replaced by what is referred to as the “New Environmental Paradigm”. As yet, however, the findings of this research are inconclusive, although there is evidence that environmental concern and support have grown globally. Whether and how the dominant value systems and views on the environment can be purposefully changed by concerted social action aimed at assigning greater priority remains a matter of debate and uncertainty. On the one hand, the environmental movement has been touted as a “vanguard” in shifting the dominant paradigm. On the other hand, the effectiveness of the environmental movement in bringing about fundamental value change can and has been drawn into doubt. One reason is that the environmental movement itself is very diverse in views on the kind of value change(s) required, ranging from technocentric to deep ecological stances. To what extent green parties have been effective in changing dominant value patterns or are themselves subject to being co opted by dominant values and interests is also subject to debate. To a large extent, as many analysts have pointed out, the ability to shape the dominant values and public views on the environment depends on the relative (cognitive) power held and exercised by groups, notably through control over the media and other institutions such as education, universities, think tanks, and the social media. The importance of the nature of political systems for the development of environmental (and other) policies has been the subject of much research, including in the field of Comparative Environmental Policy. Analysts have pointed out a broad range of factors that stand in the way of environmental issues being adequately recognised and/or assigned political priority, including the role, privileged access, power and influence, and even dominance of (non environmental) interest groups, bureaucratic thinking and interests, the lack of openness and transparency, (very) limited opportunities for public input and participation, and the short political horizon linked to electoral cycles. Many of these factors are not confined to liberal democratic political systems but also play a role, perhaps even more so, in authoritarian political systems. This also affects the “environmental capacity” of political systems, severely limiting efforts to develop more comprehensive and integrated approaches to the environmental challenge. Other analysts emphasise the importance of economic systems, notably capitalism, as a fundamental obstacle to developing and adopting effective environmental policies. Some take the view that capitalism is fundamentally incompatible with long term environmental protection, notably because of its inherent growth imperative. Others recognise this imperative as a problem but argue that it is possible to reform capitalism in a way that does not require growth, or that enables “green growth” based on the recognition of environmental limits. Many have pointed out that socialist economic systems have had even worse environmental records than capitalist systems, implying that socialism is no better alternative for the environment even apart from other considerations. However, this view is contested by those who argue that socialism as an economic system does not necessarily require an authoritarian system and that there is scope for creating democratic socialist systems that assign greater priority to collective interests, including environmental protection. These cognitive, social, political and economic factors are often referred to as systemic, meaning that overcoming these obstacles requires systemic, fundamental or transformative change, notably of the systems that are the sources and drivers of environmental pressures and problems, including the political and economic systems, and sectors like agriculture, energy, and transport. Increasingly, the tweaking of environmental and other policies is seen as inadequate, and there is growing recognition of the need for “transformative change”. However, the interrelatedness of these systems raises questions about whether and/or how such transformative change can be achieved, although others argue that it remains possible for societies to do so.