Кіріспе
1936 жылғы британдық фильм
"Еркіндік әні" – 1936 жылғы британдық музыкалық драмалық фильм, режиссері Дж. Элдер Уиллс, бас рөлде Пол Робсон. Бұл Hammer Film Productions компаниясының түсірген алғашқы толық метражды фильмдерінің бірі. Робсон Англиядағы қара нәсілді док жұмысшысы, керемет бас-баритон дауысы бар Джон Зинга рөлін ойнайды. Оны опера импресариосы ашады және ол халықаралық жұлдызға айналады. Бірақ ол өзінің африкалық тарихынан бөлек сезінеді және Англияда өз орнын таба алмайды. Кездейсоқ, ол өзінің әулеттік медальоны арқылы африкалық патшалардың ұрпағы екенін біледі, содан кейін ол атақ-даңқ пен байлықты тастап, өз орнына оралу үшін аттанады. Ол халқымен қайта қосылғаннан кейін, Батыс технологиясын африкалық дәстүрлердің ең жақсы үлгілерімен үйлестіріп, олардың өмірін жақсартуды жоспарлайды. АҚШ-та сәттілікке жете алмаса да, 1950 жылы Гананың Халық конвенциялық партиясының съезін ашу үшін таңдалды. Салтанатты шараны болашақ Гананың тәуелсіз премьер-министрі Кваме Нкрума жүргізді, ол Робсонның Лондон жылдарынан бергі досы болған.
Сюжет
Фильмнің алғашқы бөлігі 1700 жылы Африканың батыс жағалауындағы Касанга аралында өтеді. Арал әлі құрлықтағы құл саудагерлерінің назарын аударған жоқ, бірақ оның халқы өзінің мұрагерлік патшайымы Зинганың қатыгездігінен зардап шегуде – ол тиран, деспот және қатыгездіктің шебері. Экранда бірінші болып Африка тайпасының ер адамдары патрульдік сапармен жүрген жайылым көрінісі пайда болады. Көріністе айналасына абайлап қарап тұрған, көкірегі жалаңаш, бұқадай мықты жас африкалық жігіт келеді. Содан кейін, леопард терісінен жасалған көйлек, сабан шапқыш және патшалық белгісі – медальон ілінген қабықтан жасалған әшекей киген қатыгез Зинга патшайымын көреміз. Ол күліп, ағаш бағанаға байланған, Касанганың патшасы саналатын адамды мазақтайды. Зинга медальонды шешіп, жігіттің мойнына іліп, оны "бір секундтық патша" деп мазақтап, бірден өлтіруге тырысады. Кенеттен, жоспарланған өлім жазасының қатыгездігіне ренжіген қыз патшайымға қарай жүгіріп келеді, медальонды ұстап алып, қашады. Таңғалған патшайым сарбаздарына қашып бара жатқан қызды ұстап, медальонды қайтарып алуға бұйрық береді. Бірақ фильмнің басында көрінген мықты жігіттің көмегімен ол сарбаздардан құтыла алады, екеуі қайыққа мініп, оны құрлыққа дейін айдайды. Олар ақ нәсілді құл саудагердің көмегіне жүгінеді. Құл саудагер оларды қуана қонысына қабылдап, тізбектеріне қосады. Содан кейін, құл саудагер алған барлық қара нәсілді адамдармен бірге, олар үрей мен қорқынышқа толады. Жаңа өмірді бастау үшін Англияға кемемен жіберілген олар, алда не күтіп тұрғанын білмейді. Уақыт өте келе, 1807 жылы Ұлыбритания империясында құл саудасы тоқтатылған сияқты тарихи оқиғалар орын алады. Бірақ 1838 жылға дейін ғана құлдардың өздері қысымнан босап, қара нәсілділердің әлеуметтік жағдайы жақсара бастады. Шынжырлар мен қолсаңдар қиратылады, арқандар мен қамшылар өртеледі, жаңа оқиға басталады. Оның ортасында – Англиядағы қара нәсілді док жұмысшысы Джон Зинга, керемет баритон дауысы бар. Оның әні кемежайдағы барлық әріптестеріне әсер етеді. Оның үйінде тұратын балалар ол ән салғанда тыныш ұйықтайды, бірақ ол өзінің дауысын қалай пайдалануға болатынын түсінбейді. Шын мәнінде, оның санасында өзінің шынайы тегін табу және өз халқына көмектесу деген құштарлық үнемі болып тұрады, бірақ ол олардың кім екенін білмейді. Зинга өзін Лондонда сырттан қалған сезінеді және әйелі оны "қанағаттанбағаны үшін" жиі кінәлайды, бірақ ол ешқашан ойынан бас тартпайды. Бір күні опера импресариосы оның әнін естіп, оның кім екенін білуге тырысады. Сөйтіп, бір пабда, Зинга иесі оны "Жалғыздық жолы" әнін орындауға шақырғанда, әйгілі импресарио Габриэль Донизети есіктен кірмей, тыңдайды, тамашалайды және әдемі әнді ләззаттанады. "Енді докер емес, керемет мансап" дейді Донизети Зингаға, ол таңғалады, себебі осы мүмкіндікпен Африкаға оралу арманына жете алады деп ойлайды. Олар қол алысып, Донизети Зингаға ертең қонақ үйіне келуін сұрайды. Зинга күтуге асығады. Келесі күні ол костюм киіп, алғаш рет жүрісі мен қимылдарында ұяттанады. Зинганың әйелі де онымен бірге қонақ үй басшыларымен жұмыс істейді. Ақырында олар Донизетидің бөлмесіне жетеді, ол бірнеше сынақтардан өткізеді және Зинганың ән айтуын жақсартуға көмектесетін бірнеше дағдыларды үйретеді. Бастапқыда Зинга "асқазаннан дем алу" және "көкіректен ән салу" сияқты нұсқауларды қабылдауға қарсылық көрсетеді, ол ән айтуды біледі деп мәлімдейді. Ол костюм киіп ән салудан бас тартады, себебі ол өзін еркін сезінбейді. Оның дауысы достарымен және пабда Африкадағы туған жері туралы еркін ән салған кездегідей сезімге толы емес. Бірақ әйелі оны Африкаға қайта оралу мүмкіндігіне баса назар аударғаннан кейін, ол сол қатаң ережелер мен техникаларды қабылдауға көндіріледі. Ұзақ жаттығудан кейін Зинга халықаралық опера жұлдызына айналады және концерттер мен драмаларда табысқа жетеді. Бұл оған ешқашан армандамаған байлық пен атақ әкеледі. Дегенмен ол өзінің африкалық өткенінен алшақ сезінеді, құл болып туғандығына саркастикалық қарайды, оны "Негр патшасы" деп атайды. Бір күні Зингаға керемет өнер көрсеткеннен кейін өзінің жетістігіне деген сезімін баяндау тапсырылады. Көпшілік алдында сөйлеуге бейім емес ол, ұзақ жылдардың ішінде ұмытқан балалық шағынан келген ән салады, оған бірнеше сөздер қосады. Ән ішінде ол өзін "саяхатшы" деп есептейді және "халқының сезінген суығын естиді". Джон осы әнді орындау арқылы өзінің тегі туралы ақпарат таба алады деп сезінеді, бұл оған өте маңызды. Нәтиже оны алдамайды. Ән тым құрылысқан және аудиторияның бірінің естелігін оятады. Ол сахнаның артындағы гримеркаға келіп, Джонмен оның білетін жайлы әңгімелеседі. Джон оның атасы Касанга аралынан, Африканың батыс жағалауында орналасқан, екенін біледі. Аудиториядан келген адам, Пеле, бұл аралды қатыгез патшайым билеген кезде қашып шыққан жалғыз ақ нәсілді адам еді, қазір оны зұлым жыншы билейді. Джон орындаған ән – Касанга халқының "Бостандық әні" саналатын, әр патшадан беріліп келе жатқан құпия ән екенін Пеле айтады. Пеле Зинганың мойнындағы медальонды, оның әкесінен алған және оның әкесі атасынан алған патшалық белгісі екенін де айтады, яғни Джон Зинга – халқының патшасы. Халқының аралда әлі де нашар жағдайда екенін естігеннен кейін, Зинганың туған жеріне көмектесуге бару ниеті одан да бекінеді. Осы кезде Донизети кіріп келіп, Джонға жақсы жаңалықты айтады – Нью-Йорк қаласында жұмыс істеуге арналған жаңа келісімшарт. Зинга Нью-Йоркқа барып, ән айтуын жалғастырудан бас тартады, себебі ол халқынан гөрі жетістігі маңызды емес деп санайды. Донизети Зинганың мансабынан бас тартқанына ашуланып, оны Африкаға барудан тоқтата алмайды. Зинга аралға келгенде, оның әйелі мен қызметшісіне жергілікті тұрғындар сенімсіздікпен қарайды. Олардың терісінің түсі бір болғанымен және Зинганың патша екенін дәлелдейтін медальоны болғанымен, олар мен олардың серіктері ақтардың елінен келген жат адамдар, жаман адамдар деп есептеледі. Бұл Зинганың күткенінен мүлдем өзгеше, ол бір уақытқа көңілі қалады. Оның қызметшісі жұмысынан кеткісі келеді және оған бас тартуға кеңес береді, тіпті ол осы жердің тым жабайы екенін және халқын өзгертудің қиын екенін ойлайды. Бірақ оның әйелі оның жанында тұрып, "жағдай қаншалықты нашар болса, өзгерту мүмкіндігі соншалықты жоғары" деп оны қолдайды. Ол тез арада көтеріліп, шалап қираған күмбезде мүмкіндігін күтеді. Ол мүмкіндікке ие болады. Зинга жыншының дәрігердің дәрісінің жетіспеуіне байланысты науқастарды емдемей, түрмеге қамап отыратынын біледі. Жыншы сондай-ақ, адам ауырғанда – қызбадан немесе қатерлі ісіктен – ол науқас емес, өлген деп жариялайды. Осы қатыгездікке қарсы тұру үшін Зинга науқастарға дәрі беріп, оларды емдеуге тырысады. Кейбір адамдар Зингаға сенім білдіре бастайды. Олар оған "Мен сенің адамыңмын, бірақ сен патша бола алмайсың" дейді. Бірақ бұл ұзаққа соқпайды, себебі жыншы аралға келген жат адамдар әкелген апатты жою үшін түрлі ритуалдарды бастайды. Жағдайды нашарлататыны, Зинга емдеуге тырысқан науқастардың барлығы қайтыс болғандықтан, адамдардың Зингаға деген сенімі азаяды. Надандыққа қарсы тұру үшін Зинга ритуалдарды тоқтатады, ешқандай тыйымдар оған әсер етпейтінін көрсетуге тырысады, бірақ көпшілік оны сөкпейді. Сондықтан жыншы жаңбыр жаудыру үшін тапсырма береді. Ол ритуалдар арқылы аралға жаңбыр жаудыра алатынын айтады...
Өндіріс
Фильмнің екі маңызды элементі – опера композиторы Габриэль Донизеттидің кейіпкері, бұл кейіпкер тарихи опера композиторы Гаэтано Донизеттиден шабыттанған болуы мүмкін; және Робсонның кейіпкерінің африкалық монархтың ұрпағы екенін көрсететін медальон. "Еркіндік әні" Робсонның (өз сөздерімен) "Батыстағы афроамерикандықтардың өмірінің көптеген жақтарын шындықпен бейнелеуге" мүмкіндік берген болуы мүмкін. Осы уақытқа дейін ол кинода көбінесе комедиялық рөлдерде ғана сомдалған. Бұл фильм оны нағыз адам ретінде көрсетеді. Оған соңғы монтажға қатысу құқығы берілді, бұл кез келген нәсілді актер үшін бұрын-соңды болмаған жағдай. "Сандерс оф Ривер" фильміндегідей, "Еркіндік әнінде" де Батыс Африканың дәстүрлі билері мен салт-дәстүрлерінің деректі кадрлары түсірілді.
Қабылдау
1936 жылы The Spectator журналына мақала жазған Грэм Грин фильм туралы жарым-жартылай пікір білдіріп, режиссураны "құрметті, бірақ сөкпеуге болатын" деп сипаттады және "оқиға сезімтал және абсурд, бірақ қарапайым және танымал поэзияның шегінде баяу ізденіп жүрген қарапайым санада есте қалады" деп атап өтті. Грин Уэлчті және Робсонның ән орындауын жоғары бағаласа да, "Зинга Африкаға жеткенде бәрі нашарлай бастайды" деген қорытындыға келді – фильмде оқиғаның сенімділігін жоғалтатын тұс осы. 1930 жылдардың ортасында британдық фильм үшін орташа көрсеткіштен асып түсетін "500 000 долларлық эпос" ретінде таныстырылған "Еркіндік әні" АҚШ-тың оңтүстік штаттарындағы көрсеткіштерден басқа, прокатта жақсы табыс әкелді.