Кіріспе

1997 жылы Ларри Нивеннің романы. "Тағдыр жолы" - американдық жазушы Ларри Нивеннің 1998 жылы алғаш жарық көрген ғылыми фантастикалық романы. Онда Джемми Блучердің "Тағдыр жолын" зерттеуі баяндалады, бұл ғарыш кемесінің термоядролық қозғалтқышымен планета бетіне күйдірілген, еріген тау жынысының ұзын іздері. Джемми – "Тағдыр" колониясын құрғандардың ұрпағы, олардың қону аппараты (осы Жолды жасаған) оларды тастап кеткен соң қиын жағдайға түскен. Роман "Хеорот мұрасы" романымен бір ғаламда өтеді.

Тарих

Роман бірнеше жүз жыл өткен шақта, Жерге ұқсас "Тағдыр" планетасында, "Жол" деп аталатын біріккен тау жыныстарының бойымен өрбиді. Жол адамдардың планетада тірі қалуы үшін жасалған, себебі оның туған тіршілігі Жер тіршілігіне қоректік зат емес, және керісінше. Кемедегі термоядролық қозғалтқыштармен түбекшені стерильдеу және тазартылған жерді Жер өсімдіктерімен, сондай-ақ қайтыс болған колонистерді жерлеу арқылы (көбінесе "өмір сыйлаушылар" деп аталады, себебі олар әрқашан басына ағаш отырғызылып жерленген) Жердің экожүйесіне ұқсас, өзін-өзі қамтамасыз ететін жүйе құрылды. Бастапқыда колония гүлденді. Туған вирустар мен бактериялар колонистерге жұғуға қабілетсіз; аурулар жоқ, жаралар жұқпайды, нәтижесінде өмір ұзақтығы артады. Теңіз тіршілігі жылдам қалпына келді және колонистер оны "диеталық" тағам ретінде тұтынады, себебі олардың ас қорыту жүйесі оны майға айналдыра алмайды. Бірақ "жақын аналог" сөзінің кілті – "жақын" екені белгілі болды. Тағдыр планетасының биосферасында калийдің тапшылығы бар. Калий жетіспейтін диета адамдарда интеллекттің төмендеуіне әкеледі, егер оны жылдам түзетуге болмаса, бұл қанағаттандырылмаса, әсіресе балалық шақта, қанағаттандырылмаса, тұрақты болуы мүмкін. Егер адам одан ұзақ уақыт бойы айырылса, өлімге әкеледі (бірақ шын мәнінде, калий тапшылығы зиянынан бұрын өлімге әкелуі мүмкін). Бұл тапшылықтың себебі мынада: калий Жер тіршілігі үшін мырыш сияқты Тағдыр тіршілігіне зиянды, және миллиондаған жылдар бұрын теңіз тіршілігінің бір түрі калийді жыртқыштардан қорғану үшін шоғырландыру қабілетін дамытты. Алайда теңіз тіршілігі өлген кезде, оның қалдықтары мұхит түбіне шөгіп қалады. Нәтижесінде элементтің көп бөлігі планетаның экожүйесінен кетіп, сол жерде жинақталды. Содан кейін, жанартаулық белсенділік ғана калийді экожүйеге қайта енгізді. Осылайша Тағдырдың биосферасында калийдің жетіспеушілігін анықтағаннан кейін, "Каворит" десанттық кемесінің экипажы кемені калийді жинауға болатын жанартауды іздеуге шықты. Алайда Тағдыр Жерден әлдеқайда ескі планета және тектоникалық жағынан әлдеқайда аз белсенді: олар тек бір ірі жанартауды ғана таба алды. Бірақ сол жанартауда – болашақ жел фермасы орналасқан жерде – олар үлкен сәттілікке қол жеткізді. Олар "дақтар" деген жергілікті өсімдікті тапты, ол калийді жыртқыштардан қорғану үшін шоғырландыруға бейімделген, элементті күрделі түрде бөліп алу қажеттігін жойды. Дегенмен, кеме спираль қаласына оралғанда, тым кеш болғанын байқады. Барлығы калий тапшылығынан зардап шеккен: барлығының ақыл-ойы нашарлаған, көбі қайтыс болды. Тағдырдағы адам генофонды басынан бастап қауіпті түрде аз болды – саяхат кезінде гибернациямен байланысты асқынулар салдарынан колонистердің жартысынан астамы қайтыс болды – енді көбі калий тапшылығынан қайтыс болды. Егер қатаң шаралар қолданылмаса, колония жойылу қаупі бар. Экипаж калийге жаңадан табылған монополияны (роман гидравликалық империяның мысалы ретінде талқылайды) пайдаланып, колонистерді жаңа әлеуметтік тәртіпке мәжбүрлеуге шешім қабылдады: олар қаладан қалаға құпия және жақсы қаруланған саудагерлер ретінде саяхаттай бастады, әр түрлі тауарлар мен қызметтерге, соның ішінде жыныстық қызметтерге арналған дақтарды саудалады. Колониялық әйелдер саудагерлерден жүкті болды, ал колониялық еркектер саудагерлердің әйелдерін жүкті етті. Өздерін үнемі генетикалық бақылауға (аттардың генеалогиясын картаға түсіру деңгейіне дейін) ұшырату арқылы саудагерлер колонияның гендік қорын салыстырмалы тұрақтылыққа қайтара алды. Содан кейін саудагерлер жаңа әлеуметтік тәртіпке, нақтырақ айтқанда, олардың жоғары тұрған жағдайына үйреніп қалды. Алғашында уақытша шара ретінде көрінген жағдай енді тұрақты болды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Романның басында басты кейіпкер Джемми (оның аты роман барысында бірнеше рет өзгереді) шамамен 10 жаста болады. Роман кейін кітаптың әртүрлі бөлімдерінде, оның ішінде оның жасөспірім және жас ересек кезеңдері арқылы өтеді, соңында ол қырық жасқа жетеді. Бастапқыда ол өзінің туған жері, Шұңқыр қалашығында, Жолдың бір шетінде тұрады. Ешкім Жолдың аз ғана қашықтығында не жатқанын білмейді. Джеммидің оқиғалары жасөспірім шағында басталады, ол өзін-өзі қорғау үшін саудагерлерге жұмыс істейтін адамды өлтіреді және Шұңқыр қаласынан қашуға мәжбүр болады. Ол Жолдың бойындағы балықшылар қауымына жетеді, онда атын және сыртқы келбетін өзгертіп, аспаз болады. Ол қауымның біріне үйленеді. Шұңқыр қаласынан келген келесі керуен қала арқылы өтеді, олар ауыл ақсақалдарымен Джеммиді аспаз ретінде жалдауға келіседі. Ол керуенмен бірге Некке барады, яғни арал жарым аралын құрлықпен қосатын тас жолға, керуендер келген жерге. Джемми сияқты жергілікті тұрғындарға құрлыққа кіруге рұқсат жоқ. Некке келгенде Джеммиге келесі керуенмен қаласына оралуы керектігі айтылады – ол Шұңқыр қаласынан қашып шыққан керуенмен бірдей. Оның орнына ол теңіз арқылы қашып кетеді. Ол Құрлықтаған кезден қалған қайыққа мініп, жарты аралды айналып, Нектен тыс жерге дейін жүзеді. Сол жерде, дауыл кезінде ол жағаға шығады және оны Жел фермасындағы тұтқындар табады – сәулелендіру арқылы құнарсыз етілген дақтарды өсіретін сотталған тұтқындар. Барлық дақтар осы аймақтан алынады және монополия қатаң сақталады. Басқа тұтқындар Джеммидің құтқарып алған киімдерін пайдаланып, қашып құтылуды жоспарлайды, оларға зорлық-зомбылыққа бейім Эндрю жетекшілік етеді. Олар қашып шығып, қуғыннан қашады. Эндрю Джеммиді өлтіруді жоспарлап отырған, бірақ Джемми оны күтпеген жерден жеңіп, өзін-өзі қорғау үшін өлтіреді. Джемми қалған тұтқындарды тастап, олар тапқан ақшаны және дақтарды алып, тағы да қашып кетеді. Жиырма жеті жыл өткен соң Джемми Жол бойындағы жағажайдағы демалыс орындарында аспаз болып жұмыс істейді. Оның әйелі апатта күйіп қалады және ол өзінің орнынан – іс жүзінде жасырынған жерінен кетуге мәжбүр болады. Ақыры ол өмір бойғы мақсатына жетеді – Жолдың екінші ұшын және Тағдыр қаласын көреді. Ол жерде ол Кавориттің компьютерлік кітапханасына кіріп, Тағдырдың нағыз тарихын біледі, бұл оны қатайтады. Әйелі күйік емделу кезіндегі дәрі-дәрмектің салдарынан қайтыс болғаннан кейін, Джемми әйелінің қайын атасы Харлоуды тұтқындардың жасырынған жеріне алып барады, онда ол құнарлы дақтарды егіпті. Олар әлі де тірі, ол біразын алып, құпиясын Харлоумен бөліседі. Содан кейін олар Джеммидің әйелі қайтыс болғаннан кейін жартылай иелік ететін жағажайға оралады. Екеуі керуенге қосылуға тырысады, ал Джереми бұрынғы қала тұрғындарына беймәлім саудагердің аспазы ретінде Шұңқыр қаласына оралады. Сапар барысында Джемми дақтар монополиясын бұзуға тырысады. Жол бойында ол балаларға боялған дақ тұқымдарымен қапталған тәттілерді таратады. Дақ тұқымдары енді сәулеленбегендіктен, олар адам денесінен, тыңайтқыштардан немесе зираттардан өседі. Саудагерлер келесі жолы дақтарды жасыруға тырысса, оларды үлкен жаңалық күтіп тұр.