Кіріспе

Марксистік экономикалық ұғым. Еңбек резервтік армиясы – Карл Маркстің саяси экономиканы сынағандағы ұғым. Бұл капиталистік қоғамдағы жұмыссыз және толық жұмыспен қамтылмаған адамдарды білдіреді. Ол «өнеркәсіптік резервтік армия» немесе «қатысу артық халық саны» деген сөздермен мағыналас, бірақ жұмыссыздар жұмыс іздеп жүргендер ретінде анықталады, ал қатысу артық халық саны жұмыс істей алмайтын адамдарды да қамтиды. «Армия» деген сөздің қолданылуы жұмысшылардың капитал иелерінің бұйрығымен немесе өкілеттігімен жұмыс орнында иерархиялық тәртіпте жиналып, ұйымдастырылуын көрсетеді. Маркс «еңбек резервтік армиясы» терминін ойлап тапқан жоқ. Бұл терминді Фридрих Энгельс 1845 жылы жарық көрген «Англиядағы жұмысшы табының жағдайы» атты кітабында қолданған. Маркс еңбек резервтік армиясын капиталистік еңбек ұйымының қажетті бөлігі ретінде теориялық тұрғыдан қарастырды. Адамзат тарихындағы капитализмнің басталуы деп Маркс есептегенге дейін (яғни 16 ғасырға дейін) табиғи апаттар мен соғыстардан басқа, кең ауқымда құрылымдық жұмыссыздық сирек кездесетін. Көне қоғамдарда жұмыс істей алатын барлық адамдар міндетті түрде жұмыс істеуге тиіс болды, әйтпесе аштықтан қаза табар еді; ал құл немесе дербес шаруа анықтама бойынша «жұмыссыз» бола алмайтын. Жұмыс істемей «көңіл көтеруге» мүмкіндік әдетте өте аз болды, ал тіңкеушілер мен бекерге уақыт өткізушілерге деген көзқарас қатал болды. Балалар өте ерте жастан жұмыс істей бастады.

Салыстырмалы артық халықтың құрамы

Маркс еңбек әскері мен резервтік әскер туралы «Капитал» кітабының ІІІ томындағы, 14-тараудағы, «Кері факторлар» бөлімінің IV-тарауында талқылайды. Еңбек әскері – орташа немесе орташадан жақсы жұмыс орындарында жұмыс істейтін жұмысшы табының мүшелері. Жұмысшы табының барлық мүшелері мұндай жұмыс таба алмайды. Сонда жұмысшы табының мүшелері өздерін табатын тағы төрт категория бар: тұрақтанған топ, жүзетін резервтер, жасырын резерв және кедейлік. Соңында, адамдар қылмыстық жолға түсіп, еңбек әскері мен резервтік әскерден кетуі мүмкін, Маркс мұндай адамдарды люмпенпролетариат деп атайды. Тұрақтанған топқа «өте тұрақсыз жұмыспен» шеттетілген адамдар кіреді. Тұрақтанған топтағы жұмыс орындары орташа жалақыдан төмен, қауіпті еңбек жағдайларымен және уақытша болуы мүмкін. Тұрақтанған топқа түскендердің жұмысы бар, сондықтан қазіргі заманғы жұмыспен қамтылғандардың анықтамасына еңбек әскері және тұрақтанған топ кіреді. Дегенмен, олар үнемі жақсырақ мүмкіндіктерді іздейді. Қазіргі кездегі жұмыссыздар негізінен жүзетін резервке жатады, яғни бұрын жақсы жұмысы болған, бірақ қазір жұмыссыз қалған адамдар. Олар жұмыссыздықтың уақытша екеніне үміттенеді («конъюнктуралық жұмыссыздық»), бірақ тұрақтанған топқа немесе кедейлікке түсіп қалуы мүмкін екенін жақсы біледі. Жасырын резерв – капиталистік өндіріске толыққандай енбеген халықтың бір бөлігі. Маркс заманында ол өнеркәсіпте ақша табуға тырысқан, көбінесе шаруашылықпен айналысқан адамдарды айтқан. Қазіргі уақытта дамушы елдердегі кедей аудандардан шыққан, көбінесе ақшалай емес құралдармен күнкөріс қамдаған адамдар, дамыған қалаларға жалақыға жұмыс істеуге келгендер жасырын резервті құрауы мүмкін. Сондай-ақ, ақысыз еңбектен ақы төленетін жұмысқа ауысқан үй шаруасындағы әйелдер де жасырын резервтің бір бөлігі болуы мүмкін. Олар міндетті түрде жұмыс іздемейді, бірақ капиталға қосымша жұмысшылар қажет болса, оларды жасырын резервтен тартуға болады. Осылайша, жасырын резерв – өнеркәсіптер үшін әлеуетті жұмысшылардың қоры. Кедейлік – соңғы нәтиже болуы мүмкін. Қазіргі заманда кедейлер деп үйсіздерді айтуға болады. Маркс оларды капиталдың тоқтаусыз өзгеруіне бейімделе алмайтын адамдар деп сипаттайды. Маркс үшін «кедейлік саласы» әлі де жұмыс істей алатын, жетімдер, кедей балалар және «адамгершілігінен айырылған, киім-кешексіз» немесе «жұмыс істей алмайтын» адамдарды қамтиды. Маркс өзі тұрған Ұлыбританиядағы деректерді пайдаланып, резервтік еңбек әскерін егжей-тегжейлі талдап шықты.

Экономистердің сын-пікірлері

Кейбір экономистер, мысалы Пол Самуэльсон, Маркстің еңбек резервтік армиясы тұжырымына қарсы шықты. Сэмюэлсон марксистік әдебиеттің көп бөлігі жұмыссыздардың болуы жалақыны төмендетеді деп есептейді, бірақ шындығында бұл жағдайға байланысты факторларға тәуелді. (Жұмыссыздарды ауыстыру оңай ма? Жұмысшыларды жалақыны төмендетуге көндіру үшін ауыстыру туралы үрейлену жеткілікті ме, әлде жұмыс беруші бұл бос үрейлену емес екенін көрсетуі керек пе?) Сэмюэлсон ақшалай жалақымен бірге бағалар да төмендесе, бұл нақты жалақының төмендеуін білдірмейді деп мәлімдейді. Сэмюэлсон жалақы тек жұмыссыздардың саны азаймайынша төмендейді дейді: еңбек резервтік армиясы жалақыны тек өзінің мөлшерін азайту арқылы ғана төмендете алады. Сэмюэлсонның қорытындысы бойынша, жұмыссыздар жалақыны төмендетуге қабілетті болғанымен, барлық жұмыссыздар жұмысқа орналасқанға дейін оны күнкөріс деңгейіне дейін төмендетуге шамасы жетпейді. Мюррей Ротбард та осыған ұқсас аргумент келтірді, ол егер еңбек резервтік армиясы жұмыспен қамтылғандар қатарына сіңіріліп жалақыны төмендетсе, онда ол әрі қарай жоғалып, қауіп тудыра алмайды (сонымен қатар, мәңгілік кедейлікке түсу қаупі де болдырмайды). Ротбардтың пікірінше, бұл қазіргі заманғы нарықтық экономикамен расталады, ол жұмыссыздық жалақыны төмендетеді және содан кейін өзін-өзі жояды деп санайды. Осылайша Ротбард еңбек резервтік армиясының соңында қауіпті болмайтынын айтады. Ротбард сондай-ақ, технологияның арқасында өнімділік артуына байланысты өнеркәсіптер басқа жұмыстарға сұраныстың өсуін бастан кешіре алатынын, бұл өндіріс мүмкіндіктерінің кеңеюіне байланысты жұмыссыздықтың төмендеуіне әкелетінін айтады.

Кедейлендіру

Кейбір жазушылар Маркстің тұжырымын жұмысшы табының абсолютті кедейлеуі кең тарихи үрдіс ретінде қабылдады. Осыған орай, жұмысшылардың жағдайы нашарлап, жұмыссыздық үздіксіз өсе түседі деп түсіндірді. Бірақ бұл пікір қазіргі деректерге сүйенсек, сенімсіз. Өйткені әртүрлі дәуірлерде және елдерде жұмысшылардың тұрмыс деңгейі төмендемей, керісінше, жақсарған. Кейбір кезеңдерде жұмыссыздық мүлдем аз деңгейге дейін төмендеді. Ұлы депрессия кезінде жұмыспен қамтылмағандардың саны жұмыс істейтіндердің төрттен бірін құрады, ал соғыстан кейінгі өркендеудің соңында бай елдерде жұмыссыздық өте төмен деңгейге жетті. Дегенмен, экономикалық тарихшы Пол Байрох 1980 жылдардың ортасында Латын Америкасы, Африка және Азияда халықтың "еңбекке қабілетсіздігі" шамамен "жұмыс уақытының 30-40 пайызын" құрады деп бағалады – мұндай жағдай тарихта бұрын болған емес, "тек ежелгі Римде ғана мүмкін болған". Эрнест Мандель және Роман Роздольский сияқты басқа авторлар Маркстің жұмысшы табының абсолютті кедейлеуі туралы теориясы болмағанын айтты. Ең көп болғанда, байлар мен кедейлер арасындағы айырмашылық үнемі артып келеді, яғни байлардың жағдайы қарапайым жұмысшылардың тұрмыс деңгейінен әлдеқайда жылдам жақсарады. Жұмыссыздық деңгейі де әлеуметтік топтар арасындағы күш тепе-теңдігі мен мемлекеттік саясатқа байланысты. Үкіметтер жұмыссыздықтың өсуіне рұқсат бере алады, бірақ сонымен қатар жұмыс орындарын құруға бағытталған шараларды да іске асыруға болады, бұл жұмыссыздық деңгейін саяси нәтижеге айналдырады. Маркстің "Капитал" еңбегінің бірінші томындағы 25-тарауды мұқият оқысақ, Маркс көптеген сыншылардың айыптайтынындай нәрсені айтпағаны анық көрінеді. Маркс өзі "капиталистік жинақталудың абсолютті жалпы заңы" капиталдың мөлшері мен құны артқан сайын жұмысшы табының өсіп, кедейленген бөлігі мен өндірістік резервтік армияның да үлкейетінін айтады. Бірақ ол жұмысшы табының барлығы кедейленеді демейді, керісінше, кедейленген бөлігінің көлемі артады деп түсіндіреді. Содан кейін ол бұл тұжырымын нақтылап, абсолютті жалпы заңның "барлық басқа заңдар сияқты, көптеген жағдайларға байланысты өзгеріске ұшырайтынын" айтады. Алайда, контекстен Маркс "нашарлау" деген сөзді бірінші кезекте кедейлік деп түсінбейтіні анық. Оның айтуынша, "өндіріс құралдарының барлық даму жолдары диалектикалық түрде өзгеріп, өндірушілерді басып оқу және пайдалану құралына айналады". Маркс заманында Томас Роберт Мальтус капиталистік байлықтың арқасында халық санының өсіп, сол халықты асырауға қажетті азық-түлік көлемінен асып түсуі мүмкін деген алаңдаушылық білдірді. Бірақ Маркс үшін "халықтың артық өсуі" идеологиялық тұрғыдан жүктелген ұғым немесе әлеуметтік құрылым еді, және марксистер бұл жерде нақты проблема жоқ деп санайды, өйткені барлығына жететіндей азық-түлік өндіруге болады. Егер проблема болса, ол азық-түлік өндірілу және таратылу жолында жатыр.

Келісім

Әлеуметтік көмек саласында жұмыссыздықтың адамдардың ерікті түрде таңдауы немесе еріксіз таңдауы, оларға күштеп таңдау жасалған ба, әлде өздерінің шешімі ме деген пікір таластары жиі болады. 1930 жылдардағы Ұлы дағдарыс кезінде көптеген елдерде жұмыссыздық еңбекке қабілетті халықтың 20-30%-ына дейін жеткенде, оны көбінесе еріксіз деп есептеді, бірақ жұмыссыздық деңгейі салыстырмалы түрде төмен болғанда, жұмыссыздық – бұл таңдау мәселесі деген пікір жиірек айтылады.

Өлшем

Жұмыссыздықты, оның салдары мен әсерін өлшеудің ең тиімді жолдары туралы пікірталас тоқтамайды, сондай-ақ дамыған еңбек нарығына ие кез келген елде жұмыссыздықтың белгілі бір деңгейінің болуы заңдылығы да талқыланып жүреді. NAIRU тұжырымдамасына сәйкес, нарықтық экономикадағы баға тұрақтылығы, қажеттілік ретінде, жұмыссыздықтың белгілі бір мөлшерін талап етеді. Нарықтық экономикада жұмыссыздардың резервтік армиясының болуының бір себебі – жұмыссыздық деңгейі тым төмен болса, бұл баға инфляциясын тудыруы мүмкін деген пікір бар. Алайда, бұл аргументтің негізділігі мемлекеттік экономикалық саясатқа және жұмысшылардың жалақыны көтеруге бағытталған қабілетіне байланысты. Мысалы, егер кәсіподақтар жұмысшыларды ұйымдастырудан заңмен шектеліп, тоқтатылса, жұмыссыздық деңгейі салыстырмалы түрде төмен болғанның өзінде, орташа жалақы төмен деңгейде ұсталуы мүмкін. Мұндай жағдайда жеке жұмысшылардың табысын арттырудың жалғыз жолы – жұмыс уақытын ұзарту немесе жақсы жалақы төленетін лауазымға өсуі мүмкін. Кәдімгідей, үкімет жұмыссыздықты өлшегенде, "жұмыссыз" терминін "жұмысы жоқ, бірақ жұмыс іздеуге белсенді түрде тырысатын" деп анықтайды. Сонымен қатар, "жұмыссыз" деп аталатын адамдар да бар, олар жұмыс істегісі келеді, бірақ көңілі қалып, немесе басқа себептермен жұмыс іздеуді тоқтатқан. Бұл ресми көзқарас жұмыссыздыққа төленетін жәрдемақыны басқарумен тікелей байланысты. Жұмыссыздық жәрдемақысын алу үшін, алушы жұмыс іздеуге белсенді түрде қатысуы міндетті.

Жасырын жұмыссыздық

Жасырын жұмыссыздық туралы да көптеген пікірталастар бар. Жасырын жұмыссыздық дегеніміз – адамдар жұмыссыз деп есептелмейді немесе қарастырылмайды, бірақ шын мәнінде жұмыссыз болады. Мысалы, жастар отбасында, білім алуда немесе жұмыс табуға мүмкіндік бермейтін әртүрлі бағдарламаларда болып қалуы мүмкін, себебі олар ақылы жұмыс таба алмайды. Адамдардың жұмысы болуы мүмкін, бірақ олар жеткілікті жұмыс уақытын таба алмай немесе біліктілігіне сай жұмысқа орналаса алмай, толық емес жұмыспен қамтылған болып саналады. Сондай-ақ, адамдар жұмыс табуға көңілі тоққандықтан және белсенді түрде іздеуді тоқтатқандықтан ресми еңбек нарығынан шығып қалуы мүмкін; олар енді жұмыссыз деп есептелмейді, бірақ іс жүзінде жұмыссыз. Үкіметтер жұмыссыз қалған адамдарға жәрдемақы төлеу арқылы жұмыспен қамтуды қолдауы немесе жұмыс істей алатын адамдарға да әлеуметтік төлемдер тағайындауы мүмкін. Кейде жұмысқа қабылданатын қызметкерлер жұмыс уақытында ештеңе жасамайды. Бір жағынан, үкіметтер жұмыссыздық деңгейін мүмкіндігінше төмен көрсетуге тырысады, өйткені бұл саяси тұрғыдан қолайлы. Екінші жағынан, үкіметтер жұмыссыздықтың «кең» және «тар» өлшемдерін ұсынады. Мысалы, АҚШ Еңбек статистикасы бюросы еңбек ресурстарын тиімсіз пайдаланудың алты өлшемін ұсынады (U1, U2, U3, U4, U5 және U6). U3 көрсеткіші – жұмыссыздықтың «ресми» деңгейі.

Әлемдік еңбек резервтік әскері

Маркс 19 ғасырдың ортасында жазғандықтан, оның жұмыссыздық туралы талқылауы, әсіресе егер тек дамыған елдерді қарастырса, белгілі бір дәрежеде ескірген болуы мүмкін. Дегенмен, оның талдауы жаһандық тұрғысынан қарағанда әлі де өте дұрыс болуы мүмкін. Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ) 2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысы басталғаннан бері жұмыссыздық деңгейінің үнемі өсіп келе жатқанын хабарлады. 2007 жылы ХЕҰ стандарты бойынша әлемдік жұмыссыздық көрсеткіші 169,7 миллион адамды құрады. 2012 жылы ХЕҰ-ның әлемдік жұмыссыздық деңгейі азаматтық еңбек күшінің 5,9%-ына жетті (195,4 миллион, немесе таза 25,7 миллионға артық), бұл қаржы дағдарысына дейінгі 5,4%-бен салыстырғанда 0,5 пайыздық тармаққа жоғары. 2013 жылы әлемдік жұмыссыздық деңгейінің азаматтық еңбек күшінің 6%-ына дейін өскені күтілді. Жұмыспен қамтуды қаржы дағдарысына дейінгі деңгейге қайтару үшін 30 миллионнан астам жұмыс орны қажет болды. 2013 жылы күтілгендей, 2014 жылы шамамен 205 миллион адам, ал 2018 жылы 214 миллион адам жұмыссыз болады деп болжанды. Алайда, кейін (2017 жылы) жұмыссыздардың ресми саны сол жылы 201 миллионнан асып, 2018 жылы тағы 2,7 миллионға өседі деп күтілді. Жұмыс күшіндегі жұмыссыздардың ресми әлемдік саны АҚШ, Канада және Мексикадағы жұмыс істейтін жұмысшылардың жалпы санына шамамен тең. Жұмыссыздық туралы ресми статистикаға жұмыс таба алмағандықтан еңбек нарығынан толығымен шығып қалған адамдар кірмейді, өйткені ол тек жұмыс іздеп жүргендерді ғана қамтиды. Әлемдік жұмыссыздық деңгейі халықтың өсуіне күшті әсер етеді; халық саны неғұрлым көп болса, жұмыссыздар мен жұмыспен қамтылғандардың да саны соғұрлым артады. Дегенмен, жұмыссыздардың саны жыл сайын өсіп келеді және бұл тенденция біраз уақытқа дейін жалғасады деп күтілуде. Халықаралық еңбек ұйымының бағалауынша, әлемдегі жұмыссыздардың шамамен жартысы 15-24 жас аралығындағы жастарды құрайды. Дамыған елдерде жастардың жұмыссыздығы соншалықты маңызды емес, бірақ Таяу Шығыс, Азия, Африка және Латын Америкасында, мұнда жұмыссыздардың көп бөлігі жастар болып табылады, бұл көбінесе әлдеқайда ауыр проблема болып табылады.

Қазіргі заманғы академиялық қолдану

Соңғы жылдары марксистік және анархистік теорияда "прекариат" ұғымы жиі қолданыла бастады, ол пролетариат пен еңбек резервінің кейбір ерекшеліктерін бөлісетін, уақытша, толық емес жұмыспен қамтылған және тұрақсыз жағдайдағы жұмысшыларды сипаттауға арналған. Тұрақсыз жұмысшылар уақытша жұмыс орындарында толық немесе жартылай жұмыс істейді, бірақ олар күн көріп өмір сүруге жеткілікті табыс таба алмайды және аман қалу үшін достары мен туыстарына немесе мемлекеттік әлеуметтік төлемдерге тәуелді болады. Әдетте, олар ресми түрде "жұмыссыз" деп есептелмейді, бірақ тұрақты, лайықты жұмысы да жоқ. Заңды түрде еңбек етуге қабілетсіз немесе мүдделі емес адамдар "жұмыссыз" санатына жатпаса да, қазіргі экономикада "конъюнктуралық жұмыссыздық" деген ұғым пайдаланылады. Экономистер көбінесе қысқа мерзімді "фрикциялық" немесе "циклдік" жұмыссыздық пен ұзақ мерзімді "құрылымдық жұмыссыздық" арасында айырма жасайды. Кейде еңбек күшінің сұранысы мен ұсынысы арасында қысқа мерзімді теңсіздіктер болады, ал кейде ұзақ уақыт бойы еңбек күшіне деген жалпы сұраныс ұсыныстан кем болады. Егер жақын болашақта жұмыс табу мүмкін болмаса, көптеген жастар жұмыс іздеп басқа елге көшіп кетуге бейім.