Кіріспе

Биомедициналық қалдықтардың түрі

Ұшты қалдықтар – теріні тесіп немесе кесіп жаралауға арналған кез келген құрал немесе затты қамтитын, пайдаланылған "ұшты заттардан" тұратын биомедициналық қалдықтардың бір түрі. Ұшты қалдықтар биоқауіпті қалдықтарға жатады және оларды сақтықпен тасымалдау қажет. Көбінесе ұшты қалдықтар ретінде қарастырылатын медициналық материалдар:

гиподермалық инелер,
бір рет қолданылатын скальпельдер мен лезбілер,
ластанған шыны және кейбір пластик бұйымдар, және
хирургияда қолданылатын жетекші сымдар.

Талапқа сай материалдар

Инелер мен пышақтардан басқа, оларға тіркелген кез келген нәрсе, мысалы шприцтер мен инъекция құрылғылары да өткір қалдықтарға жатады. Пышақтарға тікенектер, скальпельдер, X-Acto пышақтары, қайшылар немесе медициналық немесе биологиялық зерттеулерде кесу үшін қолданылатын кез келген басқа да заттар кіре алады, олардың биоқауіпті материалмен ластанғанына қарамастан. Шыны мен өткір пластик өткір қалдықтар болып есептеледі, бірақ оларды өңдеу әдістері әртүрлі болуы мүмкін. Биоқауіпті материалмен ластанған шыны заттар, тіпті сынбаған болса да, инелер мен пышақтар сияқты қатты бақылауда ұсталады. Егер шыны ластанса, оны тастау кезінде сындыру мүмкін болғандықтан, ол әлі де өткір деп есептелуі мүмкін. Ластанған, өткір емес пластик заттарды өткір қалдықтарға арналған контейнердің орнына биоқауіпті қалдықтарға арналған ыдысқа тастауға болады.

Қауіптері

Атыс құралдарының қалдықтарынан болатын жарақаттар халық денсаулығы үшін үлкен мәселе тудыруы мүмкін, өйткені қолданылған өткір заттарда биологиялық қауіпті материалдар болуы мүмкін. Зарарлы өткір заттар теріге енген жағдайда, бұл қалдықтар арқылы қанмен таралатын патогендер таралуы мүмкін. Осы патогендердің таралуы гепатит B (HBV), гепатит C (HCV) және HIV сияқты қанмен жұғатын аурулардың таралуына тікелей себеп болады. Медициналық қызметкерлер өткір заттардың қалдықтарымен жұмыс істеген кезде осы ауруларға шағу қаупіне ұшырайды. Медициналық қызметкерлердің күнделікті жұмыс істеп тұрған үлкен көлемі жарақат алу мүмкіндігін арттырады. Сонымен қатар, есірткі пайдаланушылар инелерді дұрыс тастамаған жағдайда, жалпы халыққа да өткір заттардың қалдықтарынан жарақат алу қаупі бар.

Қалқымалы заттарға арналған ыдыстар

Қатты пластиктен жасалған, өткір заттарды жинауға арналған ыдыстар гиподермалық инелерді және басқа да өткір медициналық құралдарды – мысалы, IV катетерлерді және бір рет қолданылатын скальпельдерді қауіпсіз жою үшін қолданылады. Олар көбінесе мөрленетін және автоматты түрде жабылатын, сондай-ақ берік болып келеді, бұл қалдықтардың ыдыс қабырғаларын тесіп немесе зақымдауын қамсыз етеді. АҚШ-та өткір заттарды жинауға арналған ыдыстар көбінесе қызыл түсті болып, оларды оңай тану үшін әмбебап биологиялық қауіптілік белгісімен белгіленеді. Басқа елдерде олар көбінесе сары түсті болады. Қоқыс ыдысқа белгілі бір деңгейге дейін, әдетте үштен екі бөлігіне дейін толғанша салынады. Осы кезде ыдыс босатылады немесе жойылады. Өткір заттарды жинауға арналған ыдыстар бір реттік болуы мүмкін, мұндай жағдайда олар қалдықтармен бірге жойылады, немесе қайта пайдаланылатын, мұндай жағдайда олар қайта пайдалану үшін қайтарылғанға дейін роботтармен босатылып, стерильдендіріледі. Әдетте, әуежайлар мен ірі мекемелерде инсулинге тәуелді диабетпен ауыратын адамдар сияқты инъекциялық препараттарды қолданушылар үшін дәретханаларда өткір заттарды жинауға арналған ыдыстар қол жетімді болады. Медициналық мекемелер мен зертханалар өткір заттарды жинауға арналған ыдыстармен, сондай-ақ оларды қауіпсіз стерильдеу немесе жою үшін қажетті жабдықтармен жабдықталған. Бұл ыдыстардың тасымалданатын қашықтығын және өткір қалдықтармен байланысқа түсетін адамдар санын азайтады. АҚШ-тағы кішігірім клиникалар немесе кеңселерде мұндай мүмкіндіктер болмаған жағдайда, қауіпті қалдықтарды тасымалдау және дұрыс жоюмен айналысатын компанияның қызметтерін пайдалануға міндетті.

Жіті құралдардың қалдықтарын жою

Өткір құралдар қалдықтарын басқару және жою кезінде ең жоғары сақтық қажет. Өткір құралдар қалдықтарын басқарудың мақсаты – барлық материалдарды дұрыс жоюға дейін қауіпсіз түрде қолдану болып табылады. Өткір құралдар қалдықтарын жоюдың соңғы қадамы – оларды автоклавта жою. Кем кең таралған тәсіл – оларды өртеу, әдетте тек химиотерапиялық өткір қалдықтар ғана өртеледі. Бұл материалдан жарақат алу қаупін азайту және жоюға жіберілетін өткір құралдар мөлшерін арттыру үшін қадамдар жасалуы керек. Қатаң ауруханалық протоколдар және денсаулық сақтау қызметкерлеріне өткір құралдарды қалай басқару керектігін көрсететін мемлекеттік ережелер, қалдықтарды тиімді және қауіпсіз түрде өңдеуге көмектеседі. Жою әдістері елге және жергілікті жағдайға байланысты өзгереді, бірақ ең көп қолданылатындары – жүк көлігі арқылы немесе, АҚШ-та, пошта арқылы өткір құралдарды жою. Жүк көлігімен қызмет көрсету – өткір құралдар қалдықтарын, көбінесе медициналық қалдықтарды, пайда болған жерден жинап, жою орнына жүк көлігімен тасымалдауды қамтиды. Сол сияқты, пошта арқылы қайтару әдісі, қалдықтарды өндірушілерге арнайы жасалған және бекітілген контейнерлерде АҚШ поштасы арқылы өткір құралдар қалдықтарын тікелей жою орнына жіберуге мүмкіндік береді. Пошта арқылы қайтару қалдықтарды өндірушілерге кішкентай көлемдегі өткір құралдарды жүк көлігімен тасымалдауға қарағанда экономикалық тұрғыдан тиімдірек жоюға мүмкіндік береді. Франциядағы соңғы заңнамаға сәйкес, өзін-өзі инъекциялауға арналған дәрі-дәрмектерді жеткізіп беретін фармацевтикалық компаниялар пайдаланылған инелерді жоюға жауапты. Бұрын танымал болған ине кескіштері мен қақпақтары енді қауіпсіздік құрылғылары ретінде қабылданбайды, ал өткір құралдар жәшігі немесе инелерді жою құрылғылары қажет. Канадалық Психикалық Денсаулық Ассоциациясының баяндамасында, бақыланатын инъекция жасау орындары көшеде тасталған инелердің санын азайтуға көмектесетіні анықталды.

Инъекциялық технология

Жыл сайын әлемде он алты миллиардтан астам инъекция жасалатындықтан, инелер өткір қалдықтардың ең көп бөлігін құрайды. Осы себепті, инъекцияларға қатысты көптеген жаңа технологиялар жасалды, олардың көпшілігі қауіпсіздік механизмдерімен байланысты. Осы технологиялар дамыған сайын, үкіметтер оларды кеңінен қолдануға тырысып, өткір қалдықтардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге ұмтылды. 2000 жылы «Инелік қауіпсіздік және алдын алу туралы» заң, ал 2001 жылы «Қан арқылы берілетін патогендер стандарты» қабылданды. Қауіпсіз шприцтер кездейсоқ ине шаншу оқиғаларын азайтуға көмектеседі. Соңғы жаңалықтардың бірі – автоматты түрде тоқтатылатын инъекция құрылғысы. Бұл құрылғылар бір рет қолданғаннан кейін автоматты түрде істен шығады. Бұл инені шприцке қайтару арқылы немесе шприцтің поршенін қолдануға жарамсыз ету арқылы жасалады. Инъекция құрылғысы енді жұмыс істемейтіндіктен, оны қайта пайдалануға болмайды. Инъекция жасағаннан кейін инені қорғау – өткір қалдықтарды қауіпсіз басқарудың тағы бір тәсілі. Бұл қолсыз әдістер болып табылады, әдетте үстелге басып инені жабатын шарнирлі қақпақтарды қамтиды. Инъекцияларға қатысты өткір қалдықтарды басқарудағы тағы бір технология – инелерді алып тастау құрылғысы. Негізгі мақсат – инені шприцтен бөлу үшін әртүрлі тәсілдер қолданылуы мүмкін. Бұл өткір инені карантинге алып, шприцтен бөлек жоюға мүмкіндік береді. Осы құрылғыларды қолдану туралы пікірталас бар, себебі олар өткір қалдықтарды басқару кезінде қосымша қадамды талап етеді.

Дамушы елдер

Ашық қалдықтар әлемнің дамушы және өтпелі аймақтарында үлкен алаңдаушылық туғызады. Жоғары ауру көрсеткіштері және денсаулық сақтау мамандарының жетіспеушілігі сияқты факторлар өткір қалдықтармен байланысты қауіптерді күшейтеді, ал жаңа тастау технологияларының жоғары құны оларды қолдану мүмкіндігін азайтады. Әлемдегідей, инъекциялық қалдықтар өткір қалдықтардың басым бөлігін құрайды. Дегенмен, инъекциялардың қолданылуы дамушы елдерде әлдеқайда кең таралған. Бұл өсімнің себебі терапиялық мақсатта инъекция жасауға артық көңіл бөлу болып табылады. Есептеулер бойынша, дамушы аймақтардағы барлық инъекциялардың 95% терапиялық мақсатта жасалады. Орташа адам жылына 1,5 инъекция алады деп саналады. Дамушы аймақтардың инфрақұрылымы осындай үлкен көлемдегі ластанған өткір қалдықтарды өңдеуге дайын емес. Дамыған елдерден өзгеше, әрдайым қалдықтарды жағу орындары мен көліктік желілер қолжетімді болмайды. Қаржылық шектеулер бір реттік пайдаланылатын контейнерлерді сатып алуды қиындатады. Медициналық мекемелер көбінесе науқастармен толы болады және білікті қызметкерлер жетіспейді. Мұндай мекемелерге деген сұраныс қалдықтарды тастау ережелеріне назар аударуды немесе оларды сақтауды шектейді. Бұл факторлар қоршаған ортада қауіпті мөлшерде өткір қалдықтардың қалуына әкеледі. Дамыған және дамушы елдер арасындағы айырмашылықты кездейсоқ инеден тігілу жарақаттарының көрсеткіштерінен көруге болады. Бұл көрсеткіш дамыған елдерде жылына бір адамға шаққанда 0,18-ден 0,74-ке дейін, ал дамушы және өтпелі елдерде 0,93-тен 4,68-ге дейін жетеді (Hutin, Hauri, Armstrong, 2003). Дұрыс басқарылмаған өткір қалдықтар қауіпсіз емес инъекциялардың негізгі себебі болып табылады. Жыл сайын бұл жағдайлар 21 миллион, 2 миллион және 260 мың жаңа В гепатиті, С гепатиті және ВИЧ инфекциясына әкеледі. В гепатиті және С гепатиті инфекцияларының 40-65% кәсіби жағдайларда жұқтырудан туындайды.