Кіріспе
Мехмед Ұзын (1 қаңтар 1953 - 10 қазан 2007) – Түркияның Шанлыурфа провинциясының Сиверек қаласында туған күрд жазушысы және романист. Түркияда 1920 жылдан 1990 жылға дейін күрд тіліне тыйым салынған болса да, ол оны жазуға кірісіп, қазіргі күрд әдеби тілін қалыптастыруға және күрдтердің әңгіме айту дәстүрін қайта жаңғыртуға үлкен үлес қосты. 1977-2005 жылдары Швецияда саяси босқын ретінде тұрып, оннан астам күрд тіліндегі романдар мен эсселердің авторы болды, ол Құрманжы диалектіндегі күрд әдебиетінің негізін салушылардың бірі атанды. 2005 жылдың маусым айында Стамбулға оралды. Ол ПЕН клубының және швед жазушылар қауымдастығының мүшесі болды. 2006 жылдың 29 мамырында оның асқазан рагы болғаны анықталды. Стокгольмдегі Каролинска университетінің ауруханасында емделгеннен кейін, ол Түркияның Диярбакир қаласына қайтып келді, онда 54 жасында қайтыс болды.
Mehmed Uzun (January 1, 1953 – October 10, 2007) was a Kurdish writer and novelist born in Siverek, Şanlıurfa Province, Turkey. Though the Kurdish language was outlawed in Turkey from 1920 to 1990, he started to write in it and achieved much toward shaping a modern Kurdish literary language and reviving the Kurdish tradition of storytelling. In 1977–2005 he lived in exile in Sweden as a political refugee, becoming a prolific writer, author of a dozen Kurdish language novels and essays, which made him a founding member of Kurdish literature in Kurmanji dialect. In June 2005 he returned to Istanbul. He was a member of the PEN club and the Swedish writers association. On May 29, 2006, he was found to have stomach cancer. After treatment at the Karolinska University Hospital in Stockholm, he returned to Diyarbakir, Turkey, where he died, aged 54.
Шығармалары
Ол күрд тілінде жеті роман шығарған. Ұзын 1985 жылы өзінің алғашқы заманауи күрд романын "Тү" (Сен) деп жариялады. Содан кейін ол күрд әдебиетінің алғашқы антологиясын редакциялады. "Жоғалған махаббат көлеңкесінде" (Siya Evînê) романы сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Бұл роман 1920-шы жылдардағы күрд зиялысының әйелге деген махаббаты мен жаңа құрылған түрік республикасына қарсы күресу міндетін қатар орындауға жасаған сәтсіз тынысын көркемдеп суреттейді. Оның романдары 1990 жылдары еуропа тілдеріне аударыла бастады. Оның екі кітабы швед тілінде жарық көрді: "Гранатты гүлдер" (Granatäppelblomning) атты эсселер жинағы және "Жоғалған махаббат көлеңкесінде" (I skuggan av en förlorad kärlek) романы. Мадлен Гривпен бірлесіп, ол "Швециядағы әлем" (Världen i Sverige) атты халықаралық антологияны шығарды – Швецияда тумаған, бірақ онда тұрып, жазатын авторлардың мәтіндерінен құралған алғашқы антология. Ол сонымен қатар Париждегі Күрд институтының "Курманчи" журналында жарияланды. 2001 жылы ол повесть дәстүріндегі еңбектері үшін Торгни Сегерштедт сыйлығына ие болды.
Түрік мемлекетімен қақтығыс
Мехмед Узун күрд әдебиеті саласындағы қызметі үшін Түркияда бірнеше рет сотталды. Ол 1976 жылғы 21 наурызда күрд-түрік тіліндегі журналдың бас редакторы ретінде тұтқындалып, «сепаратизм» айыбымен Анкараның орталық түрмесіне қамалды. 1976 жылғы жаздағы сотта ол күрдтер мен күрд тілінің бар екенін дәлелдеуге тырысты. Прокурор күрдтер мен олардың тілінің қандай да бір формада өмірге келмегенін айтты. Керісін айтқан әркім сепаратист деп есептеліп, жазаға тартылуға лайық болды. Ол сегіз айға сотталды. Бостандыққа шыққаннан кейін, аталған журналдың редакторы ретіндегі жауапкершілігіне байланысты қудалау қаупі болғандықтан, ол елден кетуді шешіп, 1977 жылы Швецияға кетті. Сол кездегі Түркия заңнамасы оның туған еліне оралуына мүмкіндік бермеді. Кейін, 1981 жылы әскери режимнің шешімімен, көптеген түрік және күрд зиялылары сияқты ол да азаматтығынан айырылды. Ол Стокгольмде швед үкіметінен алған гранттардың көмегімен лингвистикалық ізденісін жалғастырды. Сөздіктер мен фольклор жинау үшін ол Ирактың күрд басшысымен Ирактың көтерілісшілер бақылап отырған таулы аймағына барды, кешкі уақытта шатырда отырып, күрд ақындары мен әңгімешілерді мұнай лампасының жарығымен тыңдады. Ол 16-17 ғасырлардағы классикалық күрд поэзиясын оқу үшін араб әрпін үйренді. Кейін ол 1920 жылдары күрд эмигранттары шығарған сирек журналдарды іздеп тапты. Осы пионерлердің тағдыры ауыр оқиғалары оның екі романының негізін құрайды, олар, оның барлық көркем әдебиеттері сияқты, күрдтердің ғасырлар бойғы күресін егжей-тегжейлі көрсетеді. Ол сонымен қатар күрдтерге Еуропаға ұшып барып, оларға түсініксіз сөздер туралы ақпарат беру үшін төлем жасаған зиялылар кеңесіне жетекшілік етті. Көп жылдық эмиграциядан кейін ол Түркияға күрд әдебиеті туралы лекция оқу үшін оралғанда, оның жеті кітабы – алтысы күрд тілінде және біреуі түрік тілінде – 2000 жылғы 4 ақпандағы Диярбақырдың төртінші мемлекеттік қауіпсіздік сотының 2000/39 нөмірімен тоқтатылды.
Мақалалар
Мехмед Узун, "Евфрат суларымен шайылып тазарған сөздер", Халықаралық курд зерттеулер журналы, 14-том, № 1 және 2, 36–40 беттер, 2000 жыл. Мехмед Узун, Халықаралық жазушылар парламенті журналы, 1-том, 2001 жылғы қаңтар, 67–78 беттер. Мехмед Узун, Фикцияның мәні, Цензура индексі журналы, 4-том, 2001 жыл. Мехмед Узун, Диярбакир: бетке келген соққы, Халықаралық курд зерттеулер журналы, 2003 жылғы қаңтар.