Кіріспе

Орта ғасырдағы голланд әдебиеті (1150–1500) – 12-дан 16-ғасырға дейін Төмен елдерде жазылған голланд әдебиеті. Одан бұрын көне голланд тілінде сақталған аз ғана үзінділер болған, ал одан кейін Голланд жаңа өрлеуі мен Алтын ғасыр әдебиеті пайда болды.

Алғашқы кезеңдер

Голландия әдебиетінің алғашқы кезеңдерінде поэзия әдеби өрнектің басым түрі болды. Орта ғасырларда Нидерландта, Еуропаның қалған бөлігі сияқты, сарайлық романс пен поэзия танымал жанрлар еді. Жоғарғы эпос та танымал жанр болды, көбінесе король Артур немесе Шарльмен (Карел) басты кейіпкер ретінде бейнеленді (мысалы, "Карел мен Элегаст", голланд тілінде "Шарльмен және эльф рухы/эльф қонағы"). Голланд тіліндегі ең ерте жазушының аты – 12 ғасырдың Лоон графтығының ақыны Хенрик ван Велдеке, Вальтер фон дер Фогельвейдтің замандасы. Ван Велдеке сарайлық махаббат поэзиясын, әулие Серватийдің өмірбаянын және лимбург диалектісінде Энеиданың эпостық қайта баяндауын жазды. Көптеген эпикалық шығармалар, әсіресе сарайлық романстар, ертеректегі неміс немесе француз еңбектерінің көшірмелері немесе кеңейтілген нұсқалары болды, бірақ шын мәнінде түпнұсқалық шығармалар (мысалы, анонимді "Карел мен Элегаст") және басқа тілдерге аударылған түпнұсқа голланд шығармалары да бар (мысалы, танымал голландтық моральдық пьеса "Элькерлик" ағылшын пьесасы "Everyman" негізін құрады). Голланд халық әндеріне енген ежелгі ертегілерден басқа, голландтың ежелгі заманынан шынайы халық ертегілері бізге жеткен жоқ, және герман мифологиясының іздері де аз. Алайда, Шарльмен мен Артурдың сағалары бірден орта голланд тілінде пайда болды. Бұл, әрине, саяхатшы музыканттар әкелген және ақсүйек әйелдердің қызығушылығын ояту үшін аударған. Мұндай аудармашының аты бізге сирек жеткен. "Chanson de Roland" он екінші ғасырда аударылды, ал фламанд музыканты Диедерик ван Ассенде 1260 жылы "Флорис пен Бланшфлор" шығармасын "Флорис пен Бланшфлор" деп аяқтады. Артур туралы аңыздар Фландрияға Уэльстегі фламанд отарлаушылары арқылы әкелінген болуы мүмкін. 1250 жылы Брабант музыканты Ланселоттың прозасын өзінің феодалы Лодвейк ван Велтемнің тапсырмасымен аударды. Бұл адаптация, "Ланселот жинағы" деп аталады, француз түпнұсқасынан көптеген айырмашылықтарды қамтиды және бұрын жеке романстар болған бірнеше эпизодтарды қамтиды. Олардың кейбіреулері француз түпнұсқаларының аудармалары, ал басқалары, мысалы, Мориан, түпнұсқа болып көрінеді. Гаувен "Roman van Walewein en het schaakspel" 1260 жылға дейін nl және nl аударған, ал алғашқы түпнұсқа голланд эпосының авторы Якоб ван Мерлант 1260 жылдары Мерлин мен Киелі Грааль туралы бірнеше романс жазды. Рейнард Түлкі туралы эпостың ең ерте фрагменттерін фламанд дін қызметкерлері латын тілінде жазған, ал 1250 жылы Виллем голланд тіліндегі өте маңызды нұсқаның бірінші бөлігін жасады ("Ванден вос Рейнарде" - "Рейнард туралы"). Автор өзінің жұмысында Пьер де Сент-Клаудты ұстанды, бірақ сөзсіз емес; және ол голланд әдебиетінде кездесетін алғашқы шын мәнінде мақтауға лайық жазушы. Екінші бөлімін тағы бір ақын, Аернаут жазған, ол туралы біз көп нәрсе білмейміз. Нидерландтың алғашқы лирикалық жазушысы Брабант герцогы Иоанн I болды, ол минелидті табысты орындады. 1544 жылы голланд халық әндерінің ең алғашқы жинағы жарық көрді, және осы томда он төртінші ғасырдың бір-екі романсы сақталған, олардың ішінде "Het Daghet in den Oosten" ең танымал. Голланд халық поэзиясының ең ерте фрагменті, бірақ кейінгі уақытта, 1296 жылы Голландия графы Флорис V-нің өлтірілуін сипаттайтын тарихи баллада. Брабант бегинасы Хадевичтің мистикалық өлеңдері мен әндерінің өте қызықты жинағы алғаш рет 1875 жылы басылып шықты. Осы уақытқа дейін орта голланд тіліндегі шығармашылық негізінен аристократиялық және монахтық ордендерге қызмет етіп, ерлік пен дін дәстүрлерін жазды, бірақ халықтың басым бөлігіне айналмады. ХІІІ ғасырдың соңында Голландия әдебиетінің бет-бейнесі өзгерді. Голландия қалалары өркендеп, Солтүстік теңіздегі сауда-саттыққа үстемдік ете бастады. Вильгельм II және Флорис V сияқты жұмсақ билеушілер кезінде Дордрехт, Амстердам және басқа қалалар саяси тәуелсіздікке жуық артықшылықтарға ие болды, ал осы еркіндікпен әдеби өрнектің жаңа түрі пайда болды.

Белгілі жазушылар

Бұл түпнұсқа голланд әдебиетінің негізін қалаушы және жасаушысы – Якоб ван Мерлант болды. Оның 1263 жыл шамасында жазылған "Табиғат гүлі" ("Der Naturen Bloeme") ертедегі голланд әдебиетінде маңызды орын алады. Бұл – қоғамның барлық топтарына арналған моральдық және сатиралық үндеулер жинағы. "Аяттық Киелі кітап" ("Rijmbijbel") атты еңбегімен ол Реформацияның батылдығы мен еркін ойлауын болжады. Ол 1284 жылы ғана граф Флорис V-нің бұйрығымен өзінің шедеврын, "Тарихтың айнасы" ("De Spieghel Historiael") еңбегін жазуға кірісті. Солтүстік провинцияларда Эгмонд монахы Мелис Стоук де теңдей зор талант көрсетті, ол Голландия мемлекетінің тарихын 1305 жылға дейін жазды; оның "Аяттық жылнамасы" ("Rijmkroniek") 1591 жылы басылып шықты және оның дәлдігі мен егжей-тегжейлілігі кейінгі тарихшыларға баға жетпес көмек көрсетті. Иоанн II Блуа 1360 жылдары орта голланд тіліндегі әдебиеттің маңызды меценаты болды. Аугустийнкен оның қызметкерлерінің бірі болды.

Жоғарғы дәуір

XIV ғасырдың ортасында рыцарлық рух қайтадан сәнге оралды. Уильям III және оның ізбасарлары тұсында феодалдық өмірдің белгілі бір жаңаруы байқалды. Рыцарлық романстар қайтадан танымал болды, бірақ жаңағы дидактикалық поэзия лирикалық және эпикалық өнердің басымдығына қарсы күшті күрес жүргізді. Бастапқыда, Төмен елдердегі әдеби рух қарапайым және пайдалы сипатта өзін-өзі таныта бастады. 1255–1330 жылдары өмір сүрген Лувен қалалық дін қызметкері Хем ван Акеннің сезімі жоғары аристократиялық болды, ол сол кездегі романтикалық және дидактикалық элементтерді ерекше біріктіре білді. 1280 жылы ол «Роман де ла Роза» аудармасын аяқтады, оны автор Жан де Мён тірі кезінде бастаған болуы мүмкін. Бавария кезеңінде (1349–1433) Голландияда аса құнды жаңа туындылар өте аз жазылды. 14 ғасырдың соңында Ваддинксвеннің иесі Дирк Поттер ван дер Лоу (шамамен 1365–1428) – Голландия графтарының сарайында хатшы қызметін атқарған, өте күшті эротикалық ақын пайда болды. Римдегі елшілік кезінде бұл көрнекті дипломат Джованни Боккаччоның еңбектерін зерттеп, «Махаббат жолы» деген кең көлемді өлеңін жаза бастады, ол классикалық және Киелі кітаптардан алынған махаббат оқиғаларын білім беру философиясы аясында біріктіреді. Поттерде голланд әдебиетіндегі рыцарлық элементтің соңғы іздері жойылды, ал поэзия толығымен Мэрлант мектебінің қолына өтті.

Драмалық

Еуропаның көптеген елдеріндегідей, Нидерландтағы ортағасырлық әдебиетті қарастырғанда діни драма ерекше орын алады. Сақталған ең ерте үзінді – шамамен 1360 жылғы Маастрихт Пасхалық қойылымының бір бөлігі. 1500 жылы Бредада белгілі бір Смекен жазып, сахналаған Киелі Тағала да бар. Бұл таза теологиялық драмалардан өзге, жартылай діни ұйымдар шіркеулерден тыс жерде сахналаған әдеттегі ойындар мен фарстар да болды; осы ерекше моральдық пьесалар «Abele Spelen» («Құрметті ойындар») және «Sotternien» («Бос ойындар») деп аталды. Осы туындыларда біз кейін Бредироның драмаларында және Тениердің суреттерінде одан әрі дамыған төменгі комедияға қабілеттіліктің алғашқы белгілерін көреміз.

Прозалық шығарма

Голландияның қазірге дейін сақталған ең көне прозалық шығармалары – Фландрия және Зеландия қалаларының 1249, 1251 және 1254 жылдардағы харталары. Беатрис Назарет (1200–1268) – голланд тіліндегі алғашқы проза жазушысы, «Қасиетті махаббаттың жеті жолы» деп аталатын маңызды трактаттың авторы. Бізге жеткен голланд мистиктерінің ішінде Брюссельдік монах Ян ван Русброэк (ағылшын тілінде Ұлы Бақытты Джон Руйсброэк, 1293/4–1381) ерекше көзге түседі, ол «голландиялық прозаның әкесі» деп танылады. 1300 жыл шамасында Ескі Ғидаттың прозалық аудармасы жасалды, сондай-ақ сол дәуірге жатқан Исаның өмірі де бар. 1403 жылы Дирк ван Дельф «Tafel van den Kersten Ghelove» еңбегін бастады, ол христиан теологиясы мен схоластикалық білімнің энциклопедиясы болып табылады. Тілдің қалыптасуы тұрғысынан орта ғасырлық голланд әңгімелерінің қызықты мұрасы – бұл мистральдердің романтикалық әңгімелерінің сауатсыз халықтың түсінігі үшін қарапайым тілге аударылған танымал романдары.

Гильдиялар

Төменгі елдердегі ақындар орта ғасырдың соңында өнерді және өнеркәсіптік қолөнерді дамытуда гильдиялардың маңыздылығын білген. "Collèges de Rhétorique" ("Риторика палаталары") термині шамамен 1440 жылы Бургундия әулеті сарайындағы адамдарға таныстырылған, бірақ осы институттардың өзі одан бұрыннан бар еді. Бұл әдеби гильдиялардың мүшелері өздерін "Rederijkers" немесе "Риториктер" деп атады, олар XVI ғасырдың соңына дейін сақталды. Ренессанс пен Реформацияның ықпалы оларды кейбір сыртқы формаларын өзгертуге мәжбүрлегенімен, олар орта ғасырлық сипаттарын толығымен сақтап қалды. Олар көбінесе орта таптың идеалдарын ұстанды және аристократиялық ойлар мен тенденцияларға қарсы болды. Осы палаталардың алғашқылары халық үшін мистификациялар мен ғажайып оқиғаларды дайындаумен айналысты. Барлық палаталардың ең танымал болғаны – Амстердамдағы Эглантин палатасы, оның ұраны "In Liefde Bloeyende" ("Сүйіспеншілікте гүлдену") еді, ол 1496 жылға дейін құрылмады. Риториктердің ықпалы тек Төменгі елдердегі ірі қалаларда ғана емес, сонымен қатар шағын қалалардың көпшілігінде де сезілді, әсіресе әлеуметтік салаларда. Олардың байлығы көбінесе мол болды, сондықтан қалада фестиваль немесе шеру өткізу үшін палатаның демеушілігі қажет болды. XV ғасырдың соңында Гент палатасы Фландриядағы басқа палаталарға билік жүргізе бастады, ал Голландияда Амстердамдағы Эглантин осы үрдіске еліктеді. Бірақ бұл ресми мойындау әдебиетке ешқандай әсер етпеді, және зиялылық өмір Гентте емес, Антверпенде жандана бастады. Голландияда буржуазия ғана палаталарды құрды, ал Фландрияда ақсүйек отбасыларының өкілдері құрметті мүшелер болып, діни немесе саяси көріністерді ұйымдастыруға қаржылай көмектесті. Олардың Landjuwelen, немесе Риторика турнирлері, құнды жүлделермен марапатталып, палата мүшелерінің өнерін көрсетуге мүмкіндік берді. 1426 мен 1620 жылдар аралығында кем дегенде 66 мұндай фестиваль өткізілді. Олардың ең әсерлісі 1561 жылдың 3 тамызында Антверпенде өткен фестиваль болды. Брюссель палатасы 340 мүшесін атқа мінгізіп, қызыл плащ жамылған күйі жіберді. Антверпен қаласы 1893 риторикке жүлде ретінде бір тонна алтын сыйлады. Бұл палаталардың шарықталу шегі болды, одан кейін олар тез арада беделге түсті.

Қиял

Олардың камералар ұйымдастырған драмалық туындылары дидактикалық сипатқа ие болды, күшті сатиралық элементтерімен ерекшеленді және Маерлант пен оның мектебінің дәстүрін жалғастырды. Олар көбінесе тарихи немесе тіпті Киелі кітаптағы тұлғалармен айналыспады, бірақ толығымен аллегориялық және моральдық абстракцияларды бейнеледі. Редерикер театрының ең танымал үлгілері – «Нимегендік Марикен» («Нимегеннің Мэри») және «Элькерлик» (ағылшын тіліне «Әркім» деп аударылған). Риторикалық камералардың таза фарстары туралы біз одан да сенімді айта аламыз, себебі олардың бірқатары бізге жеткен, ал осы саланың шебері ретінде Брюггелік Корнелис Эверарт және Харлемдік Лоуренс Янссендер есімдері аталады. Осы фарстардың мазмұны өте қарапайым, дін қызметкерлері, ақымақ күйеулер, осал қарттар мен олардың жеңіл мінезді әйелдеріне қатысты осырақы әзілдерден тұрады. Камералар әндер жазуға да ынталандырды, бірақ көп жетістікке қол жеткізбеді; «Риторика өнері» («De Conste van Rhetorijcken») авторы, Оуденаарделік Маттидж де Кастелейн (1488–1550) сияқты көрнекті лирикалық таланттарды дүниеге әкелген жоқ.

Анна Бийнс

Ертедегі қазіргі голланд әдебиетінің бастауы Анна Бийнс (шамамен 1494–1575) деп санауға болады. 1494 жылы Антверпенде туған деп есептелетін Бийнс өмірінің ортасында сол қалада мектеп мұғалімі болды, ал қарттық шағында да жастарға католик дінін үйретті. Ол 1575 жылдың 10 сәуірінде қайтыс болды. Оның еңбектерінен ол діни уәзір екенін, Антверпенде құрметті және ықпалды лауазымды атқарғанын білеміз. Бийнстің басты нысаны Лютердің сенімі мен мінез-құлқы болды. Оның алғашқы өлеңдер жинағында (1528) лютерандар туралы көбінесе айтылмаған, назар оның сенімдегі жеке тәжірибесіне аударылған, бірақ 1538 жылғы жинағының әр беті оларға қарсы айыптауларға толы. Анна Бийнстің бар сақталған өлеңдері refereinen (рефрейндер) деп аталатын формада жазылған. Оның өлең формасын меңгеруі таңғажайып деп есептеледі. Анна Бийнстің жазбаларымен Орта голланд кезеңі аяқталып, қазіргі голланд тілі басталады.