Кіріспе

Команчтар жорығы – Америка Құрама Штаттары үкіметінің жаңа қоныстанған батыста Команч тайпасына қарсы жүргізген әскери операцияларының жалпы атауы. 1867 және 1875 жылдар аралығында әскери бөлімдер Команч халқына қарсы бірнеше экспедициялар мен науқандар жүргізіп, Команчтар бас сауғалап, резервацияға көшіп кеткенше күресті.

Өмірбаян

Батысқа қоныс аудару испан, француз, ағылшын және америкалық қоныс аударушыларды аймақтың жергілікті тайпаларымен тұрақты түрде байланысқа түсірді. Осы индейлердің көптегені достыққа ұмтылып, жаңа қоныс аударушыларды қуана қарсы алды, сауда жасауға және бейбіт түрде өмір сүруге ұсыныс білдірді, ал басқа тайпалар келгендерге қарсылық көрсетті. «Манифест тағдыр» идеясы және «Омстед» заңы американдықтар мен иммигранттарды одан әрі батысқа итермеледі, соның салдарынан шектеулі жерге бәсекелестік күшейді. Жер үшін болған бәсекелестік аймақтың ағылшын қоныс аударушылары мен жергілікті тұрғындары арасында шиеленіс тудырды. Аймақтағы қақтығыстарды болдырмау үшін екі тарап арасында жер және бейбітшілік туралы көптеген келісімдерге қол қойылды, бірақ мұндай келісімдер көбінесе орындалмады. Команчи тайпасы Оклахома және Техас штаттарының орналасқан аймағындағы жергілікті қарсылықтың маңызды көзі болды және жиі басқа тайпалармен де, жаңа қоныс аударушылармен де қақтығысқа түсті. Азамат соғысы басталғанда, кейбір үнді тайпалары жеңіске жететін жаққа қосылуға тырысты. Команчи тайпасы Конфедерациямен келісімге келді, ал соғыс аяқталғаннан кейін Форт-Смитте АҚШ үкіметіне адалдық серт беруге мәжбүр болды. Бұл аймақтың ерекшелігіне айналған шабуылдар циклын тоқтатуға көмектеспеді. Оңтүстік жазығының кең аумағына тараған команчи тайпасы, өзі басқаратын аймақтағы билігін сақтап қалу үшін дипломатиялық күш-жігерін жұмсады. 1865 жылғы Кіші Арканзас келісімінде Команчи тайпасына Оклахома және Техас штаттарының бір бөлігін қамтитын үлкен жер учаскесі берілді. Бұл аймақтың бір бөлігі, «Команчерия» деп аталды, жақын арада үнді резервациясының бір бөлігіне айналды. Бұл келісімнен кейін 1867 жылы Медисин-Лодж келісімі жасалды, ол жазық индейлері үшін резервация жүйесін нығайтуға көмектесті. Бұл саясаттар ақырында президент Улисс С. Гранттың Бейбітшілік саясатының бір бөлігіне айналды, ол соғысқа қарағанда миссионерлік жұмыс пен білім беруге басымдық берді. Президент Гранттың Бейбітшілік саясаты көптеген жылдар бойы ақ және үнді қарым-қатынастарының маңызды бөлігіне айналды.

"Команш жорығы"

Команчи тайпасының бір тобы, Куахади, ағылшын қоныс салушыларына қарсы ең қарсылық көрсеткендердің бірі болды. Олар келгендердің ниетіне күмәнданып, олардан қашып жүрді. Бұл топтар ешқашан тауар алмаспады, соның салдарынан 1816 және 1849 жылдардағы холера эпидемияларынан көп зардап көрмеді. Куахадилер қатыгез мінездерімен белгілі болды, тіпті басқа команчилер де олардан қорқатын. Олар жылқы мен малға қатысты команчилердің ең байлары болды және ешқашан бейбітшілік шартына қол қоймаған. Американдық әскерлерге осы кезеңде ең көп қиындық туғызған – осы Куахади тайпасы болды. Генерал Уильям Т. Шерман Уоррен фургон шабуылына жауапты индейлерді ұстау үшін АҚШ армиясының төрт кавалериялық ротасын жіберді, бірақ бұл тапсырма ақырында Команчи тайпасының, әсіресе Куана Паркер мен оның Куахадилерінің қаупін жоюға ұласты. Азамат соғысынан кейін армияда жалдамалы салдастардың саны азайды, ал бар салдастарға жалақы төлеуге жеткілікті қаржы болмады, сондықтан үнді қатеріне қарсы күресу үшін батысқа аз ғана адам жіберілді. Он полкке бөлінген шамамен 5000 сарбаз күшті Команчилерге қарсы тұратын американдық күштерді құрады. Генерал Шерман президент Гранттың "армиядағы ең перспективті жас офицер" деп сипаттаған 4-ші кавалериялық полктің командирі Рэнальд С. Маккензиді Команчи тайпасына қарсы шабуылға жетекшілік етуге таңдады. Маккензи мен оның әскерлері Команчилерді ашық шайқаста жеңуге тырысудың орнына, оларды баяу-баяу жеңуге бағытталған әдіс-тәсілдерді әзірледі. Полковник Маккензи Команчилердің қысқы лагерьлерін, егіндерін, жылқыларын және малдарын жою мақсатымен Команчирияға бірнеше экспедиция ұйымдастырды. Генерал Шерманның "Теңізге қарай жорығын" еске түсіретіндей, 4-ші кавалерия Команчилердің тіршілік көзіне нұқсан келтіру арқылы олармен күресті.

Ллано-Эстакадо

1871 жылдың күзінде Маккензи және оның 4-ші атқыштар полкі, сондай-ақ 11-ші жаяу әскердің екі ротасы Техасқа келді және өз мақсатын іздеуді бастады. Науқан Льяно-Эстакадо аймағында басталды, онда команчтер лагерь құрған деген қауесет тарады. Бірінші жорығында Маккензи мен оның әскері осы лагерьлерге екі рет шабуыл жасады. Науқан Бланко каньоны шайқасымен басталды. Тонкава скауттарының көмегімен Маккензи Куана Паркердің тобын тауып, американдық сарбаздардың тағы бір тобын қырғыннан құтқара алды. Олар куахадилерді аймаққа қарай ығыстыруға үлкерді, бірақ қысқа аң аулауға бара алмады. Екінші экспедиция біріншісінен ұзаққа созылды, қыркүйектен қарашаға дейін, және команчтерге бейбітшілік саясатының күшін жойғанын түсіндіруге жетті. Маккензи аймақтағы бірнеше бекіністерде, мысалы, Ричардсон, Гриффин және Кончо бекіністерінде күшті шекаралық күзет құрды. Екі тарап арасында тікелей шайқастар аза болғанымен, американдық тактика сәтті болды. Команч тайпасын аймақ бойына ілесіп, олардың әр лагерін қиратып, Маккензи мен оның атқыштар полкі команчтердің қысқа тиісті дайындық жасауына кедергі келтіре алды. 1872 жылдың қыркүйегінде Маккензидің үшінші экспедициясы ең ірісі болды. 130 үнді әйелдері мен балаларын тұтқындап, жылқы ұрлап, үнді лагерьлерін тонаған Маккензи және төртінші атқыштар полкі, жиырма төртінші жаяу әскері мен оның тонқава скауттарының көмегімен аймақты бірнеше рет аралады. Бұл тұтқындар кейіннен Форт-Силлдегі сарбаздар мен команч тайпасы арасындағы келісімде пайдаланылды: бейбітшілікке тұтқындарды беру. Команчтер келісімге келді және аймақта біраз уақытқа дейін тыныштық орнады. Осы бейбіт кезеңде Маккензи оңтүстік және орталық аймақтар арқылы Льяно-Эстакадо аймағын картаға түсіріп, зерттеуді жалғастырды, сонымен қатар команчтерді қару-жарақ пен азық-түлік көзінен бөлу үшін батыста екінші майдан құрды. 1873 жылдың қысында Форт-Силлде рекордтық сандағы команчтер тұрды, ал тұтқындар алмасылғаннан кейін аңгло-индейлер мен үндістер арасындағы зорлық-зомбылық айтарлықтай төмендеді. Алайда, команчтерді толық бағындыру үшін бизон аулауға бағытталған қозғалыс пайда болды. Нәтижесінде түрдің жойылу қаупі туды, ал Форт-Силлге келмеген команчтер аштыққа ұшырады. Қалған үнді тайпалары Қызыл өзеннің Солтүстік саласында, баяу кешіп бара жатқан Команчерия аймағының орталығында жинала бастады. Олар мен Үндістер кеңсесі арасындағы шиеленіс салдарынан үндістер рациондарды ұстап қалуды соғыс жариялау деп қабылдады және оған сәйкес әрекет етті.

Қызыл өзен соғысы

1874 жылғы Адоб қабырғаларының екінші шайқасы, әскери қызметкерлер қатыспаса да, 1874 жылғы жазғы және күзгі науқанның бастапқы шайқастарының бірі болды. Шабуылдан кейін федералдық билік өкілдері 1874 жылдың 1 тамызына дейін барлық Оңтүстік жазықтықтардағы үндістердің белгіленген резервацияларында тұруы керек екенін жариялады. Мұндай мерзімнен кейін Команчерия аймағында шамамен 2000 команч қалды. Олар көшіп кетуден бас тартқандықтан, АҚШ үкіметі 1400 әскер жіберіп, Қызыл өзен соғысы деп аталған операцияны бастады. Қызыл өзен соғысының шешуші шайқастарының бірі 1874 жылдың 28 қыркүйегінде Пало-Дюро каньонында болды. Полковник Маккензи және оның Қара Семинолдар мен Тонкава скауттары команчтарды, сондай-ақ бірнеше басқа тайпаларды күтпеген жерден шапты және олардың лагерьлерін қиратты. Шайқас тек үш команчтің қаза болуымен аяқталды, бірақ лагерьтің және команчтардың жылқыларын жоюға әкелді. Бұл жеңіліс команчтар мен американдықтар арасындағы соғыстың аяқталуын білдірді.

Салдары

Қызыл өзен соғысынан кейін, 1874 жылы тамыз бен қараша аралығында өткен науқаннан соң, команчтер басылып, резервациядағы жаңа жерлеріне көшті. Бірақ осы жеңіліске қарамастан, команчтердің соңғылары, Куана Паркер басқаратын топ, 1875 жылдың маусымында ғана Форт-Силлде толыққанды басылды. АҚШ әскерлері тікелей жүздей адамның өліміне жауапты болғанымен, олардың команчтерге қарсы науқанында қолданған тактикасы тайпа үшін ең ауыр соққы болды. Олардың қолданған тактикасы тайпаның әскери емес, экономикалық құлдырауына әкеп соқты. 1870 жылы шамамен 5000 адамнан тұратын команч тайпасы, ақыры басылып, резервацияға көшті, ал 1875 жылы бар болғаны 1500 адам қалды.