Кіріспе

Жапондық ақын, көркем әдебиетші, эссе жазушы және әдебиеттік сыншы Йонежиро Ногучи (野口 米次郎) ағылшын және жапон тілдерінде поэзия, көркем әдебиет, эсселер мен әдебиеттік сын жазған белгілі жазушы. Ол Батыста Ёне Ногучи деген атпен танымал. Ол әйгілі мүсінші Исаму Ногучидің әкесі болды.

Жапониядағы ерте өмір

Ногучи қазіргі Нагояға жақын орналасқан Цусима қаласының бір бөлігінде дүниеге келді. Токиодағы Кейо университетінде оқығанда Томас Карлайл мен Герберт Спенсердің еңбектерімен танысып, сонымен қатар хайку және Дзенге деген қызығушылық танытты. Бір кезде "Нихондзин" журналының редакторы Шига Шигетаканың үйінде тұрды, бірақ 1893 жылдың қараша айында Сан-Францискоға саяхаттау үшін бітіруге дейін университетті тастап кетті.

Калифорния

Ногучи 1893 жылғы 19 қарашада Сан-Францискоға келді. Ол жерде ол Азаттық және халық құқықтары қозғалысына байланысты жапондық эмигранттар басқаратын газетке қосылып, үй шаруасының қызметшісі болып жұмыс істеді. Бірнеше ай Стэнфорд университетіне дайындық мектебінде Калифорния штатының Пало-Альто қаласында оқыды, бірақ Қытай-Жапон соғысы кезінде Сан-Францискода журналистік қызметке қайта оралды. Соғыс аяқталғаннан кейін Хоакин Миллердің Окленд төбесіндегі үйіне сапар барысында Ногучи өзінің нағыз шақыруы – ақын болу екенін түсінді. Миллер Ногучиді құшақтап, оны қолдады және оны Сан-Франциско шығанағы аймағының басқа богемиялық өкілдерімен таныстырды, олардың ішінде Гелетт Берджесс (Ногочидің алғашқы өлеңдерін өзінің "The Lark" журналында жариялаған), Ина Кулбрит, Эдвин Маркхэм, Аделина Кнап, Бланш Партингтон және Чарльз Уоррен Стоддард болды. Ногучи 1896 жылы плагиатқа қатысты даудан сезіктенбестен, 1897 жылы екі поэзия кітабын жарыққа шығарды және 1900 жылғы мамыр айында Шығыс жағалауға көшкенге дейін аймақтың әдеби өмірінде маңызды тұлға болып қала берді.

Қосымша сапарлар

Чикагода бірнеше апта тоқтаған Ногучи суретші Уильям Денслоу, жазушы Оното Ватанна және журналист Фрэнк Путнаммен дос болып, Чикагоның кешкі постына қала туралы ой-пікірлерін жазуға шақырылды. Алғашқыда Нью-Йорк оған ыңғайсыз сезім тудырды. 1900 жылдың қыркүйегінде ол Вашингтонға Чарльз Уоррен Стоддардқа көптен күткен сапарын жасады. Тарихшы Эми Сүёши жазады: «Жылдар бойы ұзақ қашықтықтан құмарлықпен хат алмасып жүргеннен кейін, олар енді жеке кездесіп, бір-біріне деген сезімдерін толықтырды». 1900 жылдан 1904 жылға дейін Ногучидің негізгі орны Нью-Йорк қаласы болды. Сол жерде редактор және болашақ жары Леони Гилмордың көмегімен ол өзінің алғашқы романы «Жапон қызының американдық күнделігі» және оның жалғасы «Жапон қызметшісінің американдық хаттары» еңбектерін аяқтады. Содан кейін Ногучи Англияға кемемен аттанды, онда (суретші досы Йосио Маркиноның көмегімен) үшінші поэзия кітабы «Шығыс теңізінен» жарияланып, насихатталды. Ол Уильям Майкл Россетти, Лоуренс Биньон, Уильям Батлер Йейтс, Томас Харди, Лоуренс Хаусман, Артур Саймонс және жас Артур Рэнсом сияқты көрнекті әдеби тұлғалармен байланыс орнатты. Лондондағы жетістігі 1903 жылы Нью-Йоркке оралғанда оған назар аударды және ол Эдмунд Кларенс Стетман, Зона Гейл және тіпті Мэри Маклейн сияқты американдық жазушылармен жемісті жаңа достық қарым-қатынас жасады, бірақ АҚШ-та жариялануда қиындықтарды басынан өткерді. 1903 жылдың жазында ол Мэдисон Сквер Гарденде Кусибики мен Арайдың «Түндегі Жапония» инсталляциясында қызықты заттар сатумен айналысты, «бір түні 7-ден 12 долларға дейін сату арқылы жақсы табыс тапты», Стоддардқа «жаңа ауа мен музыкаға толы шатырда мұндай нәрсе жасаудың қаншалықты керемет екенін» айтты.

1904 жылы орыс-жапон соғысы басталғанда Ногучидің жағдайы күрт өзгерді, өйткені жапон мәдениетінің әртүрлі аспектілері туралы оның жазбалары журналдар мен газет редакторларының арасында зор сұранысқа ие болды. Жапон баспасөзінен соғыс жаңалықтарын аударудан басқа, ол осы кезеңде бірқатар маңызды мақалалар жариялады, соның ішінде «Американдық ақындарға ұсыныс», онда ол американдық ақындарға «жапондық хоккуын сынап көруді» кеңес берді.

Романтикалық байланыстар

АҚШ-та жүргенде Ногучи Чарльз Уоррен Стоддард, Леони Гилмор және Этель Армеспен романтикалық қарым-қатынаста болды. Ол Калифорнияда болғанда Стоддардпен махаббат хат алмасуын бастаған және 1900 жылы Вашингтонға Стоддардқа барған кезде олар бір төсекте ұйықтағанын мойындаған. Ол Этель Армсты 1901 жылы Рождествоға дейін Стоддардтың үйінде кездестірді. 1901 жылдың ақпанында Леони Гилморды ағылшын тілінің мұғалімі және редакторы ретінде жұмысқа алған. 1903 жылдың соңына қарай Ногучи Гилмормен жасырын үйленді және Армске жасырын сақина тақты. Арместің келісімі туралы білген Стоддард Ногучиден одан бас тартуын бірнеше рет өтінді. 1904 жылдың басында Леони Гилмормен болған қысқа, құпия некесін аяқтаған (деп ойлаған) Ногучи Жапонияға оралып, Этель Армсқа үйленуді жоспарлады. Осы кезде орыс-жапон соғысы жүріп жатқан еді, ал Армес, қазір Алабама штатының Бирмингем қаласында, Ногучидің жапон тақырыптарына арналған мақалаларына сұраныс күрт өскенде, оның редакторы қызметін қабылдады.

Жапонияға оралу

Ногучи 1904 жылғы тамызда Жапонияға оралып, келесі жылы Кейо университетінде ағылшын тілінің профессоры болды. Бірақ Леони Гилмордың Лос-Анджелесте Ногучидің ұлын (болашақ мүсінші Исаму Ногучи) дүниеге келтіргені белгілі болған соң, оның үйлену жоспарлары күйреп қалды. 1905 жылғы қарашада Токионың Коишикава ауданына қоныс аударып, көп ұзамай ағылшын тілінде "Жазғы бұлт" атты прозалық поэзия антологиясын жариялады. 1906 жылғы қарашадан 1908 жылғы қаңтарға дейін Ногучи "Жапония Таймс" газеті үшін дерлік әр апта сайын әдеби сын бағанасын жазды. Олардың ішіндегі ең танымалдарының бірі – 1907 жылғы 3 қарашадағы "Мистер Йейтс және Но", онда Уильям Батлер Йейтске Но театрын зерттеуге кеңес берді. "Ол ирланд аңыздары мен тарихына негізделген өзінің шағын пьесалары арқылы Батыс сахнасын реформалауға және күшейтуге тырысып жатыр; және қазірге дейін ол өз жолында табысқа жетті. Егер ол біздің Но өнерімізді көріп, зерттесе, өзінің идеалды нұсқасын табатынына сенемін." Эрнест Феноллозаның Но аудармаларын Эзра Паундпен бірге зерттегеннен кейін Йейтс 1916 жылы Но стиліндегі алғашқы пьесасын – "Қыран құдығында" (At the Hawk's Well) сахналады, ол "Жапония Таймс" газетінің тағы бір мақаласында Ногучидің мақұлдауына ие болды. 1907 жылы Леони мен Исаму Токиода Ногучиге қосылды, бірақ кездесу ұзаққа соқпады, себебі Ногучи олар келгенге дейін Мацу Такеда атты жапон әйеліне үйленген еді. 1910 жылы Леонимен ажырасып, Леони мен Исаму Жапонияда тұруын жалғастырды. Ногучи Жапонияға оралғаннан кейін ағылшын тілінде жарияланымдарын кеңейте берді, Батыс елдеріне жапон мәдениетін, ал жапондықтарға Батыс мәдениетін таныстыратын жетекші тұлғаға айналды. Оның 1909 жылғы "Саяхат" (The Pilgrimage) өлеңдер жинағы, сондай-ақ 1913 жылғы "Тории арқылы" (Through the Torii) эсселер жинағы кеңінен танылды.

Шетелдегі дәрістер

1913 жылы ол екінші рет Ұлыбританияға (Марсель мен Париж арқылы) сапар жасады. Оксфордтағы Магдален колледжінде ақын Роберт Бриджестің шақыруымен жапон поэзиясы туралы лекция оқыды, сондай-ақ Лондонның Жапон қоғамына лекциялар оқыды және Поэзия кітап дүкенінде өнер көрсетеді. Лондонда жүргенде Джордж Бернард Шоу, В. Б. Йейтс, Езра Паунд, Лоренс Биньон, Артур Саймонс, Сароджини Найду және көптеген басқа да белгілі әдебиет қайраткерлерімен кездесті. Ол сонымен қатар Роджер Фрай, Элвин Лэнгдон Кобурн, Джозеф Пеннелл, Джейкоб Эпштейн және Анри Гаудье Бржескамен бірге уақыт өткізе отырып, британдық модерн өнердегі соңғы тенденцияларды зерттеді. Келесі жылдың сәуірінде Парижде ол сол кезде Еуропа бойынша саяхаттап жүрген Тосон Шимазакимен кездесті. Ногучи Транссибір теміржолы арқылы Берлин мен Мәскеуден Жапонияға қайтып келді. Ногучидің Ұлыбританияға келген кезінде «Торри арқылы» атты әдеби эсселер жинағы жарық көрді, ол сол жерде «Жапон поэзиясының рухы», «Жапон өнерінің рухы» және «Йоне Ногучидің тарихы» кітаптарын басылымға дайындады. 1919–1920 жылдары Ногучи Джеймс Б. Понд лицей бюросының қолдауымен Америка бойынша лекциялық турне жасады, Стэнфорд университетінде, Берклидегі Калифорния университетінде, Чикаго университетінде, Юта университетінде және Торонто университетінде сөз сөйледі.

Жапон ақыны және өнер сыншысы

1920 жылы «Япондық хоккус» атты қысқа өлеңдер жинағы жарық көргеннен кейін Ногучи ағылшын тіліндегі еңбектерінің көп бөлігін укиё-э зерттеуге арнады және жапон тілінде ақындық мансабын бастады. Ногучидің жапон ақыны ретіндегі табысына жапон ғалымдары күмән келтірді; Норимаса Морита Ногучидің «Жапонияда әдеби есімді шығару үшін күрескенін» және «жапон өлеңдерінің көпшілігі сыншылар немесе оқырмандар тарапынан бағаланбағанын» айтады. Мадока Хори сияқты басқа ғалымдар Ногучидің табыстылығының дәлелі ретінде 1926 жылғы мамырдағы «Нипон Шиджин» (Жапон ақыны) журналының Ногучи Йонежироға арналған арнайы нөмірін келтіреді. Ногучидің өнер тарихына арналған жазбалары да осындай әртүрлі пікірлерге әкелді. «The Ukiyoye Primitives» (1933) сияқты кітап ақын және редактор Марианна Мурды «бұрынғы мағынасын сақтайтын жаңартылған тілімен» қуантса, Гарвардтың өнер тарихшысы Бенджамин Роулендтің сабырлылығын сынап, «көп жағдайларда бүкіл абзацтардың мағынасын жасыратын» оның бейтаныс «тілді қолдануымен» қынжырлатты. Мур бұл кітапты «баспалардың сапасын бағалау үшін пайдалы» деп ойлады, ал Роуленд оның эстетикалық бағалары «сезімталдыққа ұмтылып, көбінесе өте беткей және іс жүзінде құндылығы жоқ» деп шағымданады. Дегенмен, Роуленд өзі «укийо-э туралы ағылшын тілінде жарық көрген ең жақсы суреттердің жинағы» деп мойындады. Ногучидің жапон және ағылшын тілдеріндегі барлық келесі кітаптары Жапонияда жарық көрді, өйткені Ногучи 1930 жылдары американдық және британдық баспагерлерден күшті қарсылыққа тап болды, бірақ Мур және Р. А. Скотт Джеймс сияқты бірнеше жанашыр редакторлардың қолдауына қарамастан.

Соғыс жылдары

Ногучидің саясаты көбінесе жапондықтардың басым тенденцияларын ұстанды. 1920 жылдары Тайшо демократиясының солшылға бұрылуынан кейін ол «Каидзо» сияқты солшыл журналдарда жарияланды, бірақ 1930 жылдары елдің оңға бұрылысына ілесіп кетті. Рабиндранат Тагор және Сароджини Найду сияқты көрнекті үнді зиялыларымен достығының арқасында Ногучи 1935-1936 жылдары Шығыс Азиядағы жапондық мақсаттарға қолдау табу үшін Үндістанға жіберілді, бірақ ол аз ғана жетістікке жетті. 1938 жылы Ногучи мен Тагор саяси және философиялық келіспеушіліктерге байланысты достықтарын аяқтамас бұрын, пікір таласып хат алмасты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ногучи жапондықтарды қолдады, бұрын құрмет тұтқан Батыс елдеріне ешқандай шектеусіз шабуыл жасауды жақтады.

Соғыстан кейінгі кезең

1945 жылғы сәуірде Токионың Накано ауданындағы үйі америкалықтардың Токиоға жасаған бомбалау шабуылында қирады. Соғыстан кейін ол ұлы Исамумен қайта табысып, 1947 жылғы 13 шілдеде асқазан рагынан қайтыс болды.

Санаулы бағалаулар

Ногучидің сын бағалары, әртүрлі болғанымен, оның шығармаларының жұмбақ сипатына жиі назар аударылған. Артур Саймонс оны «толыққанды түсінілмейтін тұлға» деп атады. Артур Рэнсом оны «өлеңдері соншалықты бөлек болған ақын, оның жүз өлеңі де оның ойын толық жеткізе алмайды» деді. Езра Паунд 1911 жылы «The Pilgrimage» поэмасын алғаш оқығанда: «Оның өлеңдері өте әдемі. Мен олар туралы не ойлау керегін әлі толық білмеймін» деп жазды. Нишиваки Жунзабуро: «Оның ерте өлеңдерінің көпшілігі маған әрқашан қатты әсер ететін, бағдаршамсыз қалдыратын, ақыл-ойымды шатырлататын сияқты көрінетін» деді. Ногучи еркін өлеңді ерте қабылдауы және Йейтс, Езра Паунд, Ричард Олдингтон және Джон Гулд Флетчер сияқты модернист жазушылармен байланысының арқасында «Поэзия» журналында алғашқы модернист ретінде мақталды. Ногучиді мәдениаралық, трансұлттық немесе космополиттік жазушы деп санауға болады. Оның шығармашылығы, кейбір қиындықтармен қатар, Жапония мен АҚШ әдебиеттерінің аясында қарастырылуы мүмкін (жапон әдебиеті, американ әдебиеті). Ногучи трансұлттыққа қызығушылықтың артуына байланысты Азиялық американдық зерттеулерде жақында назар аударды. Ионе Ногучи рөлін «Леони» (2010) фильмінде Накамура Шидо II ойнады.

Мерзімді басылымдарға үлестер

Ногучи Америка Құрама Штаттары, Жапония, Англия және Үндістандағы көптеген мерзімдік басылымдарға үлес қосты, олардың ішінде: The Academy, Asahi Shimbun, Blackwood's, The Bookman, The Bookman, The Boston Transcript, The Brooklyn Eagle, The Calcutta Review, The Chap Book, Chūōkōron, The Conservator, The Dallas Morning News, The Detroit Free Press, The Dial, The Double Dealer, The Egoist, The Graphic, The Japan Times, Kaizō, The Lark, Frank Leslie's Popular Monthly, London Mercury, Los Angeles Times, Mainichi Shinbun, Mita Bungaku, The Modern Review, Myōjō, The Nation (London), The Nation (New York), The New Orleans Times Democrat, The New York Globe, The New York Sun, The New York Times, The New York Tribune, The Philistine, Poetry Magazine, Poet Lore, The Poetry Review, The Reader Magazine, St. Paul Globe, Sunset Magazine, T'ien Hsia Monthly, T. P.'s Weekly, Taiyō, Teikoku Bungaku, The Visva Bharati Quarterly, The Washington Post, The Westminster Gazette және Yomiuri Shimbun.