Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Австралияның Вираджури халқының дәстүрлі тілі
Traditional language of the Wiradjuri people of Australia
Вираджури (/w//ə/'/r//æ//dʒ//ʊ//r//i/; көптеген басқа жазылу түрлері бар, Вираджури қараңыз) – Вираджури топшасының Пама-Нюнген тілі. Бұл Вираджури халқының, Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының абориген халқының дәстүрлі тілі. Вирайари және Джайти диалектілер болған болуы мүмкін. Тілді мектептерде, TAFE колледжінде және Чарльз Стюрт университетінде оқыту арқылы қайта жаңғырту жұмыстары жүріп жатыр.
Wiradjuri (/w//ə/'/r//æ//dʒ//ʊ//r//i/; many other spellings, see Wiradjuri) is a Pama–Nyungan language of the Wiradhuric subgroup. It is the traditional language of the Wiradjuri people, an Aboriginal Australian people of New South Wales, Australia. Wiraiari and Jeithi may have been dialects. A revival is under way, with the language being taught in schools, TAFE college, and at Charles Sturt University.
Оқыту
Вираджури тілі 2012 жылдан бері Паркс және Форбс қалаларындағы бастауыш мектептерде, орта мектептерде және TAFE оқу орындарында оқытылып келеді. Кондоболинде де оқытылады. Пик Хилл, Дубо, Нарромин, Веллингтон, Гилгандра, Транги және Геури сияқты Солтүстік Вираджури мектептерінде АЭКГ тіл және мәдениет оқытушылары сабақтар жүргізеді. Барлық сабақтарда австралиялық аборигендер мен абориген емес оқушылар да қатысады. 2017 жылдан бастап Янг қаласындағы мектептерде де оқытыла бастады, бұл өзін абориген деп жариялайтын оқушылардың санына жағымды әсер етті. Чарльз Стюрт университеті Вираджури тілі, мұрасы және мәдениеті бойынша екі жылдық курс ұсынады, бұл курс тілді қайта жаңғыртуға бағытталған. 2014 жылы басталған бұл курс Вираджури ақсақалы, доктор Стэн Грант Сениор, Вираджури тілі мен мәдени мұрасын қалпына келтіру жобасы аясында әзірленді.
The Wiradjuri language has been taught in primary schools, secondary schools and at TAFE since before 2012 in the towns of Parkes and Forbes. It is taught at Condobolin. Northern Wiradjuri schools such as Peak Hill, Dubbo, Narromine, Wellington, Gilgandra, Trangie, and Geurie by AECG language and culture educators. All lessons include both Indigenous and non Indigenous Australians. As of 2017 the language was also being taught in Young, having a positive impact on the number of pupils self identifying as Aboriginal. Charles Sturt University also offers a two year course in Wiradjuri language, heritage, and culture, focusing on language reclamation. This course, which commenced in 2014, was developed by Wiradjuri Elder, Dr Stan Grant Senior, as part of their Wiradjuri Language and Cultural Heritage Recovery Project.
Сөздік
Тілді қайта жаңғырту процесіне 2005 жылы аға Стэн Грант Сениор мен академик Джон Рэддердің «А First Wiradjuri Dictionary» атты сөздігінің жарық көргені зор көмек берді. Рудер сөздік туралы былай деді: «Вираджури сөздігі 400-ден астам Б5 форматты беттен тұратын үш негізгі бөлімнен құралған. Бірінші екі бөлім – ағылшын тілінен вираджури тіліне және вираджури тілінен ағылшын тіліне – әрқайсысында шамамен 5000 жазба бар. Үшінші бөлімде жануарлар, құстар, өсімдіктер, климат, дене мүшелері, түстер сияқты санаттарға топтастырылған заттардың атаулары тізімделген. Осы негізгі бөлімдерден өзге, сөздікте дұрыс айту ережелеріне кіріспе, тілдің негізгі грамматикасы және әртүрлі сөйлем үлгілері де бар». 8000-нан астам сөзді қамтитын түзетілген басылымы 2010 жылы жарық көрді және Вагга-Ваггада таныстырылды, осы оқиға туралы Вагга-Вагга округінің депутаты Жаңа Оңтүстік Уэльс Парламентіне баяндады. Сондай-ақ, кітап негізінде мобильді қосымша мен интернеттегі нұсқасы да қолжетімді. 2014 жылы вираджури тілінің грамматикасы жарық көрді.
The process of reclaiming the language was greatly assisted by the publication in 2005 of A First Wiradjuri Dictionary by elder Stan Grant Senior and academic John Rudder. Rudder described the dictionary: "The Wiradjuri Dictionary has three main sections in just over 400 B5 pages. The first two sections, English to Wiradjuri, and Wiradjuri to English, have about 5,000 entries each. The third sections lists Names of Things grouped in categories such as animals, birds, plants, climate, body parts, colours. In addition to those main sections the dictionary contains an introduction to accurate pronunciation, a basic grammar of the language and a sample range of sentence types." A revised edition, holding over 8,000 words, was published in 2010 and launched in Wagga Wagga, with the launch described by the member for Wagga Wagga to the New South Wales Parliament. A mobile app and web based version based on the book is also available. A Grammar of Wiradjuri language was published in 2014.
"Вагга вагга"
Вагга-Вагга аймағының түпкі тұрғындары Вираджури халқы болды және wagga wagga термині /aː/ ортаңғы ашық дауыстымен "билер мен тойлар" дегенді білдіреді, сондай-ақ "мастықтан сарылаған адам сияқты қимылдау" деп те аударылған. Вираджури тіліндегі "ваган" сөзі "қарақас" дегенді білдіреді, оны қайталау арқылы көпше түріне келтіруге болады. 2019 жылға дейін Вагга-Вагга кеңесі және басқалар Вагга Вагганың "көптеген қарақастар орны" деген мағынаны білдіретінін айтты. Алайда, Стен Грант ағаның айтуынша, "Вагга-Вагга сөзі біраз Ваггон-Ваггонға ұқсас естіледі, бірақ толыққанды бірдей емес. Егер сіз "Wagan Wagan" десеңіз, онда "көптеген қарақастар" деуге болады. Ал Вагга Вагга – билер мен тойларды білдіреді. Бірақ шындығында, бұл менің тілім, біздің тіліміз, және ол қарақастармен ешқандай қатысы жоқ."
The Aboriginal inhabitants of the Wagga Wagga region were the Wiradjuri people and the term wagga wagga, with a central open vowel /aː/, means 'dances and celebrations', and has also been translated as 'reeling like a drunken man'. The Wiradjuri word wagan means 'crow', which can be pluralised by reduplication. Until 2019, it was claimed by the Wagga Wagga council and others that Wagga Wagga translates to “the place of many crows”. However, as Uncle Stan Grant Snr has stated, "Wagga Wagga does sound a bit like Waggon Waggon, but it’s not quite the same. If you say “Wagan Wagan,” you’re saying 'many crows'. And Wagga Wagga means dance celebrations But the fact is, it’s my language, our language, and it’s got nothing to do with crows whatsoever. ".
Нгамадидж
Викториядағы Куурн Копан Нот тілінде қолданылатын «Нгамадидж» термині («призрак» немесе «ақ адамдар») сондай-ақ Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Веллингтонда жергілікті Вираджури халқының сол жердегі миссионер туралы айтқанда да қолданылғандығы тіркелген.
The term Ngamadidj ('ghost', or 'white people'), used in the Kuurn Kopan Noot language in Victoria, is also recorded as being used in Wellington, New South Wales by local Wiradjuri people about a missionary there.
EnglishWiradjuriWhat's your name?Widyu ndhu yuwin ngulung?My name is James. Yuwin ngadhi James. Who's this one?Ngandhi nginha?This is mother. Nginha gunhi.