Ислам әмірінің атағы тарихы

Кіріспе

Исламдық атақ (أَمِيْر ٱلْمُؤْمِنِيْن) немесе Сенімділердің басшысы – исламдық қауымның жоғарғы басшысын көрсететін мұсылмандық атақ.

Атауы

Этимологиялық тұрғыдан ағылшын тіліндегі "командир" сөзімен мағыналас болғанымен, оның тарихи және қазіргі қолданысының кең спектрі түрлі аудармаларға жол береді. Дегенмен, тарихшы Г. А. Р. Гибб "Сенушілердің әмірі" деген аударманы "тіл білімі және тарих тұрғысынан дұрыс емес" деп ескертеді.

Тарих

Мұхаммедтің өмірінде бұл атақ мұсылман әскери қолбасшыларына қолданылған. Мысалы, әл-Қадисия шайқасында мұсылман қолбасшысы оны иеленген. 634 жылы билікке келген екінші халифа Омар бұл атақты қабылдады. Бұл, әрине, оның әскери мағынасы үшін емес, «Аллаға және елшісіне, сондай-ақ араларыңдағы билік иелеріне бойысынбағандар ешқашан жеңіске жете алмайды» деген Құран аятынан (4-сүре, 58-62 аяттар) туындаған нәрсе болды. Фред М. Доннердің пікірінше, бұл атақты қабылдау жаңадан құрылған мұсылман мемлекетінің орталықтандырылуының маңызды қадамы болды, себебі ол кеңейіп келе жатқан мұсылман империясының орталық билігі ретінде мойындалды, генералдар мен әкімдерді тағайындау және қызметтен босату, маңызды саяси шешімдер қабылдау және жаулап алынған мүліктерді бөлу тізімі – диванды басқару үшін жауапты болды. Омардан бастап бұл атақ халифалық титулдың тұрақты бөлігіне айналды. Шындығында, бұл ертедегі халифалардың басты атағы болған сияқты, ал «мұрагер» деген мағынаны білдіретін халифа (халифа) атағы Омейяд халифасы Абд әл-Малик ибн Марванның билігі кезінде ғана қабылданған сияқты. Ол оны Екінші фитнадан кейін әлсіреген өзінің беделін нығайту үшін пайдаланды. Сунниттер арасында бұл атақты қабылдау халифатқа талап етумен теңестірілді. Осы себепті, мұсылман қауымдастығына жалпы басшылықты талап еткен ұлы ислам әулеттері – Омейядтар, Аббасидтер және Фатимидтер бұл атақты қолданды. Кейінгі ғасырларда, оны аймақтық билеушілер, әсіресе мұсылман әлемінің батыс бөлігінде, өздерінің тәуелсіздігін және заңдылығын көрсету үшін, жалпы басшылыққа талап етуден гөрі қолданды. Кордовалық Омейядтар 928 жылы оны қабылдады, содан кейін оны әл-Андалустағы басқа да кішігірім билеушілер қолданды. 1253 жылдан бастап Ифрикиялық Хафсидтер халифатқа ие болды, одан кейін Марокколық Маринидтер, олардан кейін барлық марокколық әулеттер – соңғы екеуі, Сади әулеті және қазіргі Әләуи әулеті, Мұхаммедтен таратылған деп мәлімдеді. Марокко Конституциясы әлі күнге дейін бұл терминді Марокко Королінің басты атағы ретінде қолданады, монархияның «гегемониялық рөлін және оның маңызды конституциялық шектеулерден тыс орналасуын заңдыландыру» үшін. Сонымен қатар, бұл атақ джихадтағы («қасиетті соғыстағы») билік белгісін сақтап қалды және тарихта осылай қолданылды, бұл міндетті түрде халифатқа талап етуді білдірмейді. Бұл мағынада оны 1517 жылы Аббасидтерден алғаннан кейін халифалық атақты сирек қолданған алғашқы Осман сұлтандары, сондай-ақ қазіргі заманға дейін Батыс Африканың әртүрлі мұсылман әскербасылары қолданды. Бұл атақты Моғол империясының алтыншы императоры Әуренгезб қолданған. 1996 жылы бұл атақты Талибан жетекшісі Мұхаммед Омар қабылдады. Мулла Мұхаммед Омарға 1996 жылдың сәуір айында Талибан шақырған шура (жиын) барысында, Кандагарда шамамен 1000-1500 ауған ғалымдарының қатысуымен, Пайғамбардың халатын көпшілікке көрсетті. Бұл атақ Омардың Ауғанстанды басқаруына және Бурхануддин Раббани басқаратын үкіметке қарсы жариялаған джихадына заңдылық берді. Омардың ізбасарлары мен басқа да джихадистер, әсіресе әл-Қаида жетекшісі Айман әз-Зауахири оны осы атақпен атады. Мулла Ахтар Мохаммад Мансур, Мулла Омардың мұрагері, 2015 жылдың шілдесінде Талибанның жаңа жетекшісі болып тағайындалғаннан кейін бұл атаққа ие болды.

The title was used for Muslim military commanders during the lifetime of Muhammad. It was, for example, borne by the Muslim commander at the Battle of al Qadisiyya. On his accession in 634, the second caliph Umar adopted the title. This was likely not for its military connotation, but rather deriving from a Quranic injunction to "Obey God and obey the Apostle and those invested with command among you" (Sura 4, verses 58–62). According to Fred M. Donner, the title's adoption marked a step in the centralization of the nascent Muslim state, as the was acknowledged as the central authority of the expanding Muslim empire, responsible for appointing and dismissing generals and governors, taking major political decisions, and keeping the [[divan, the list of those Muslims entitled to a share of the spoils of conquest. From Umar on, the title became a fixed part of caliphal titulature. Indeed, it appears to have been the chief title of the early caliphs, and the actual title of caliph (khalīfa, "successor") does not appear to have been adopted until the reign of the Umayyad caliph Abd al Malik ibn Marwan , who adopted it as a means to strengthen his position, which had become shaky following the Second Fitna. Among Sunnis, the adoption of the title of became virtually tantamount to claiming the caliphate. As a result, the title was used by the great Islamic dynasties that claimed the universal leadership over the Muslim community: the Umayyads, Abbasids, and Fatimids. In later centuries, it was also adopted by regional rulers, especially in the western parts of the Muslim world, who used the caliphal rank to emphasize their independent authority and legitimacy, rather than any ecumenical claim. The Umayyads of Cordoba adopted it in 928, whence it was also used by several other minor rulers of al Andalus. From 1253, the Hafsids of Ifriqiya claimed the caliphate, and were followed by the Marinids of Morocco, following whom all successive Moroccan dynasties—the last two of them, the Sa'di dynasty and the current Alawi dynasty, also by virtue of their claimed descent from Muhammad—have also claimed it. The Constitution of Morocco still uses the term as the principal title of the King of Morocco, as a means to "[legitimise the monarchy's] hegemonic role and its position outside significant constitutional restraint". At the same time, the title has retained a connotation of command in the [[jihad ("holy war") and has been used thus throughout history, without necessarily implying a claim to the caliphate. It was used in this sense by the early Ottoman sultans—who notably rarely used the caliphal title after they took it from the Abbasids in 1517—as well as various West African Muslim warlords until the modern period. The title was used by Aurangzeb, the sixth emperor of the Mughal Empire. In 1996, the title was adopted by the Taliban leader Muhammad Umar. Mullah Mohammed Omar was conferred the title in April 1996 by a Taliban convened shura (assembly) of approximately 1000 1500 Afghan ulama in Kandahar, when he displayed the Cloak of the Prophet before the crowd. The title granted legitimacy to Omar's leadership of Afghanistan and his declared jihad against the government led by Burhanuddin Rabbani. Omar was still referred to as by his followers and other jihadists, notably al Qaeda leader Ayman al Zawahiri. Mullah Akhtar Mohammad Mansoor, the successor of Mullah Omar, was conferred the title in July 2015 upon his appointment as the new leader of the Taliban.

Зейдшілдік

Зайдтардың арасында бұл атақ имамат басшылығымен берік байланысты болды, сондықтан да қару күшімен өз құқығын талап етуге ұмтылған әрбір заңды имамға тиесілі болды. Осылайша, бұл атақ Йемен монархиясы аяқталғанға дейін Йеменнің зайдшы имамдарының титулының бір бөлігі ретінде сақталды. Харижиттер бұл терминді тек Рустамид әулеті ғана қолданды.