Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшадағы тарихи ауыл
сол аттас тағы бір ауыл
Historic village in Poland
another village of the same name
Тайньец – Польшадағы Висла өзенінің жағасында орналасқан тарихи ауыл, 1973 жылдан бастап Краков қаласының (қазіргі Дьенбники ауданының) құрамына кіреді. Тайньец 1044 жылы король Казимир Қайта Құрған құрған бенедиктиндер аббаттығымен атақты.
Tyniec is a historic village in Poland on the Vistula river, since 1973 a part of the city of Kraków (currently in the district of Dębniki). Tyniec is notable for its Benedictine abbey founded by King Casimir the Restorer in 1044.
Этимология
Ауылдың атауы кельт тіліндегі "tyn" сөзінен туындаған, ол қабырға немесе қоршау деген мағынаны білдіреді. Осыдан Тинецтің бекінілген елді мекен ретіндегі тарихы (Gord-қа қараңыз) славяндар келгенге дейінгі заманға дейін жетеді.
The name of the village comes from a Celtic language word "tyn", which means wall or fence, and which means that the history of Tyniec as a fortified settlement (see gord) dates back to pre Slavic times.
География
Тюньец Краковтың оңтүстік-батысында, Висланың оң жағалауында, Юра дәуірінің әктас төбелерінің арасында орналасқан. Бұл төбелер Тюньец төбелері деп аталады, ең биігі – теңіз деңгейінен жоғары Wielogora (сондай-ақ Гуминек деп те аталады). Сонымен қатар, Тюньецте Висла каньоны (Тюньец қақпасы деп аталады), 1957 жылы құрылған Скольчанка табиғи қорығы және жергілікті жақсы танымал су көзі – Зродло Свиетоянське бар, бұл Краков қаласындағы осындай жалғыз көз. Ежелгі заманда бұл ауыл Краковтан Ошвицим арқылы Моравия және Богемияға дейінгі сауда жолында орналасқан.
Tyniec lies southwest of the centre of Kraków, on the right bank of the Vistula, among limestone Jurassic hills, called the Tyniec Hills, with the highest one being Wielogora (also called Guminek), above sea level. Furthermore, Tyniec has a Vistula canyon (called Tyniec Gate), a Skolczanka Nature Reserve (est. 1957), and a locally renowned water source, Zrodlo Swietojanskie, the only source of this kind in the city of Kraków. In ancient times the village was located along a merchant trade route from Kraków, via Oświęcim, to Moravia and Bohemia.
Тарих
Ауыл аумағындағы адам қонысының тарихы палеолит дәуірінен басталады. Гора Клазторна төбесінде неолиттік қоныстың іздері табылды. Онда керамика шеберханасы болды, сондай-ақ күміс кельт монеталарын дайындаған монетахана да жұмыс істеді. Шамамен 10 ғасырдың басында Тинецке вистулалықтар қоныстанды, ал 1000 жыл шамасында Польша Корольдігінің құрамына кірді. Ауыл патшалық меншік болған, ал король Казимир Реставратордың осы жерде бенедиктин аббаттығын құру туралы шешімі (шамамен 1040 жыл) Тинец тарихындағы ең маңызды оқиғалардың бірі саналады. 1259 жылы Польшаға моңғол шапқыншылығы кезінде, Краковтан Силезияға қарай бет алған татар шабуылдары ауылды қиратты. Швецияның Польшаға басып кіруі кезінде ауыл қайтадан толыққанды қирады. 1771–1772 жылдары Бар конфедерациясы кезінде ауылды поляк көтерілісшілері қорғады, олар орыстармен күресті, мысалы, 1771 жылдың 20 мамырындағы шайқаста. Польшаның бөлінісінен кейін Тинец, аббаттықпен бірге, Габсбург империясына қосылды және 1772 жылдан 1918 жылдың соңына дейін Галиция провинциясында қалды. 1816 жылы австриялық билік аббаттықты жапты, ал кешен біртіндеп қирауға бет бұрды. 19 ғасырда Тинец үлкен, бірақ кедей ауыл болды. Оның үйлері екі аймақта шоғырландырылды – монастырь маңында және ежелгі Краков – Ошвицим жолы бойында. Ауыл тұрғындары өздерін Висла өзені арқылы адамдар мен жүктерді қайықтармен және шағын паромдармен тасымалдау арқылы асырады. 1973 жылы Тинец Краков қаласының құрамына қосылды.
The history of human settlement in the area of the village dates back to the paleolithic period. On top of the Gora Klasztorna hill traces of a neolithic settlement were found. It had a ceramics work, there also was a mint, which manufactured silver Celtic coins. Probably in the early 10th century, Tyniec was settled by the Vistulans, which some time ca. 1000 became part of the early Kingdom of Poland. The village was a royal property, and the decision of King Casimir the Restorer to locate a Benedictine abbey here (ca. 1040) is regarded as one of the most important events in the history of Tyniec. In 1259 the village was destroyed during the Mongol invasion of Poland, by Tatar hordes heading from Kraków towards Silesia. Complete destruction was brought again in the Swedish invasion of Poland. In 1771–1772, during the Bar Confederation, the village was defended by the Polish rebels, fighting the Russians: for example, in the action of 20 May 1771. After the Partitions of Poland, Tyniec, together with the abbey, was annexed by the Habsburg Empire, and remained in the province of Galicia from 1772 until late 1918. In 1816, Austrian authorities closed down the abbey, and the complex gradually began to turn into a ruin. In the 19th century, Tyniec was a large, yet poor village. Its houses were concentrated in two areas – around the monastery, and along the ancient Kraków – Oświęcim road. Its residents supported themselves by transporting people and goods through the Vistula in their boats and small ferries. In 1973 Tyniec was annexed by the city of Kraków.
Кирилл-методиан монастыры
Тарихи тұрғыдан алғанда, Рим католиктері келгенге дейін Тюньецтегі монахтар Кирилл-Мефодий христиан дәстүрінің бір бөлігі болған. Кирилл-Мефодий монахтарының орнын бенедиктиндер басты. Кирилл-Мефодий дәстүрі 862 жылы Моравияда бастау алды. Кирилл мен Мефодий ағайындылары моравиялық славяндарға ана тілінде христиан дінін таратушы миссионерлер болды. Бұл практика аймақ бойынша және қазіргі Польшаға жылдам тарады. Тюньец монахтары литургияны орындап, осы кезеңде пайда болған протославян тілінде псалмдар мен Ілтер хабарларын оқыды. 1096 жылы Тюньец монахтары қуылды және Рим-католик шіркеуі бекіткен славян обряды бойынша жазылған мисса басылды. Бұл қуғын-сүргін Польша герцогы Владислав I Германның билігі тұсында болды, ол өзінің бірінші ұлының дүниеге келуін Францияның оңтүстігіндегі Сен-Жилль бенедиктиндерінің көмегіне байланыстырды, оларға бұрын дені сау баланың тууы үшін дұға етуді сұрап, көп байлық жіберген болатын. Бұл қуғын-сүргін сол жылы аймақтағы басқа оқиғалармен паралель болды, әсіресе Сазава монастырында, онда славян обряды бойынша мисса Тюньецтегідей әлі де қолданыста болды. Сол жерде Кирилл-Мефодий Сазава монахтары да қуылды және олардың орнына латын обряды бойынша дін қызметкерлері келді. Сазавадағы бұл қуғын-сүргін Богемия герцогы Бретислав II билігі тұсында болды.
Historically, and prior to the arrival of the Roman Catholics, the monks at Tyniec were part of the Cyrillo Methodian Christian tradition. The Cyrillo Methodian monks were succeeded by the Benedictines. The Cyrillo Methodian tradition had begun in Moravia in the year 862. Brothers, Cyril and Methodius, were missionaries who established Christianity in the vernacular for Moravian Slavs. This practice quickly spread throughout the region and into the areas which are now in Poland. Tyniec monks performed the liturgy and read the psalms and Gospels in the Proto Slavic tongue derived from this period. In 1096, the Monks of Tyniec were expelled and the Roman Catholic approved Slavonic Rite Mass suppressed. These expulsions coincided with the rule of Polish Duke Władysław I Herman, who attributed the birth of his first boy to the help of the Benedictines of Saint Gilles in southern France to whom he had earlier sent great riches asking for intercession for the birth of a healthy child. The expulsions paralleled events in almost the same year throughout the region, most notably at the Sazava Monastery where the Slavonic Rite Mass was also still in use as in Tyniec. There, the Cyrillo Methodian Sazawa monks were also expelled and replaced with monks of the Latin rite. These expulsions at Sazawa coincided with the rule of the Duke of Bohemia, Bretislaus II.
Бенедиктиндер аббатшылығы
Бенедикт аббаттысының нақты қашан құрылғаны белгісіз. Король Казимир Қайта Құрған 1040 жылы жаңа құрылған Польша Корольдігін қайта жарақтандыру кезінде, язычниктардың көтерілісінен және герцог Бретислав I-нің (1039) жойқын шабуылынан кейін аббатты жаңадан құрған деген болжам бар. Король Казимир Қайта Құрған шақырған бенедиктин монахтарына тәртіп орнату және мемлекет пен шіркеудің беделін нығайту міндеті жүктелді. Бірінші Тюньец аббаты – Арон, ол кейіннен Краков епископы болды. 1040 жылы негіз қаланған күнді растайтын нақты дәлелдер болмағандықтан, кейбір тарихшылар қазіргі аббатты Казимирдің ұлы, Король Болеслав II Көңілді құрған деп санайды. 11 ғасырдың екінші жартысында базилика мен аббатты құрайтын роман стиліндегі ғимараттар кешені аяқталды. 14 ғасырда татарлар мен чехтердің шабуылынан зардап шегіп, 15 ғасырда готика стилінде қайта салынды. 17 және 18 ғасырларда барокко, содан кейін рококо стиліндегі қайта құру жұмыстары жүргізілді. Аббат Польшаға шведтердің басып кіруі кезінде ішінара қирады, бірақ жақын арада қайта салынды және жаңа кітапхана ашылды. Бар Конфедерациясы кезінде поляк көтерілісшілері аббатты өздерінің бекінісіне айналдырғандықтан, одан әрі қираулар орын алды. 1816 жылы австриялық билік аббатты таратып жіберді, ал 1821–1826 жылдары ол Тюньец епископы, бұрынғы Тюньец монахы Грегориус Томас Зиглердің резиденциясы болды. Алайда, монахтар 1939 жылға дейін аббатқа оралмады, ал 1947 жылы ұмытылған кешенді қайта жаңарту жұмыстары басталды. 1968 жылы Әулие Петр мен Пауыл шіркеуі қайтадан аббаттың резиденциясы болып жарияланды. Шіркеудің өзі готикалық пресвитериядан және барокко стиліндегі негізгі залдан тұрады. Бірнеше алтарьлар 18 ғасырдың итальян мүсіншісі Франческо Плачиди жасаған. Шіркеуде сондай-ақ Франциск Жозеф Мангольдт жасаған кеш барокко стиліндегі мінбар бар. Аббат бір ғасырдан астам уақыт бойы бос тұрды. Тек 1939 жылдың шілде айының соңғы күндерінде, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға бір ай қалғанда, он бір бельгиялық монах оған көшіп келді.
It is not known when exactly the Benedictine abbey was founded. King Casimir the Restorer is speculated to have re established the Abbey in 1040 during his rebuilding of the newly established Kingdom of Poland, after a Pagan rebellion and a disastrous raid of Duke Bretislaus I (1039). The Benedictines, invited to Tyniec by King Casimir the Restorer, were tasked with restoring order as well as cementing the position of the State and the Church. The first Tyniec Abbot was Aaron, who became the Bishop of Kraków. Since there is no conclusive evidence to support the foundation date as of 1040, some historians claim that the current abbey was founded by Casimir the Restorer's son, King Boleslaw II the Generous. In the second half of the 11th century, a complex of Romanesque buildings was completed, consisting of a basilica and the abbey. In the 14th century, it was destroyed in Tatar and Czech raids, and in the 15th century it was rebuilt in Gothic style. Further reconstruction took place in the 17th and 18th centuries, first in Baroque, then in Rococo style. The abbey was partly destroyed in the Swedish invasion of Poland, and soon after it was rebuilt, with a new library. Further destruction took place during the Bar Confederation, when Polish rebels turned the abbey into their fortress. In 1816, Austrian authorities liquidated the abbey, and in 1821–1826, it was the seat of the Bishop of Tyniec, Gregorius Thomas Ziegler former monk in Tyniec. The monks, however, did not return to the abbey until 1939, and in 1947, remodelling of the neglected complex was initiated. In 1968, the Church of St. Peter and Paul was once again named the seat of the abbot. The church itself consists of a Gothic presbytery and a Baroque main nave. Several altars were created by an 18th century Italian sculptor Francesco Placidi. The church also has a late Baroque pulpit by Franciszek Jozef Mangoldt. For more than a century, the abbey had remained unoccupied. Only in the last days of July 1939, a month before the outbreak of World War II, eleven Belgian monks moved into it.