Казімир Дąбровскийдің жеке тұлға даму теориясы: позитивті ыдырау, қабілеттер, сезімталдық. Өсу үшін кернеу мен мазасыздық қажет! Психологиялық даму жолдары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жеке тұлғаны дамыту теориясы
Theory of personality development
Оң ыдырау теориясы (ОЫТ) – поляк психологы Казимеж Дабровский ұсынған жеке тұлғаны дамыту туралы идея. Бағытталған психологиядан өзгешелігі, бұл теория психологиялық кернеу мен мазасыздықты жеке өсу үшін қажетті деп қарастырады. Бұл "ыдырау" процестері "позитивті", ал оң ыдыраудан өтпеген адамдар "алғашқы интеграцияда" тоқталуы мүмкін, олар жеке ерекшеліктерімен болғанымен, дербес тұлғаға ие болмай, әсерге ұшырауға бейім болады. Ыдырауға ену және одан кейінгі жоғары даму процестері даму потенциалы арқылы жүзеге асырылады, оның ішінде жоғары сезімталдық пен аса қобалжу да бар. Эриксонның психосоциалдық даму кезеңдері сияқты басқа даму теорияларынан айырмашылығы, адамдардың көпшілігінің барлық деңгейлерден өтетіні деп есептелмейді. ОЫТ – кезеңдер теориясы емес, деңгейлер жасқа байланысты емес, сондай-ақ кернеу мен мазасыздық жетілуге байланысты емес.
The theory of positive disintegration (TPD) is an idea of personality development developed by Polish psychologist Kazimierz Dąbrowski. Unlike mainstream psychology, the theory views psychological tension and anxiety as necessary for personal growth. These "disintegrative" processes are "positive", whereas people who fail to go through positive disintegration may stop at "primary integration", possessing individuality but nevertheless lacking an autonomous personality and remaining impressionable. Entering into disintegration and subsequent higher processes of development occurs through developmental potential, including over excitability and hypersensitivity. Unlike other theories of development such as Erikson's stages of psychosocial development, it is not assumed that even a majority of people progress through all levels. TPD is not a theory of stages, and levels do not correlate with age, nor do tension and anxiety correlate to maturity.
Дабровский теориясы
Оң ыдырау теориясының дамуы Дабровскийдің алғашқы поляк еңбектерінде басталды, 1929 жылғы докторлық диссертациясында көрсетілгендей. Оның ағылшын тіліндегі алғашқы еңбегінде де теорияның тұқымдары кездеседі. Оның келесі маңызды ағылшын еңбегі – 1964 жылғы «Позитивті ыдырау» кітабы болды. Ол психикалық өсудің кілті – күшті «даму әлеуетіне» ие болу екенін ұсынды: психологиялық факторлардың жиынтығы, көбінесе қалыптасқан психологиялық құрылымдардың ыдырауына алып келеді. Бұл ыдыраулар жеке тұлғаға өзінің басымдықтары мен құндылықтарын ерікті түрде қайта ұйымдастыруға мүмкіндік береді, нәтижесінде психикалық өсуге қол жеткізіледі. Дабровскийдің жеке тұлға дамуы туралы теориясы бірнеше маңызды ерекшеліктерге назар аударады, соның ішінде бірегей тұлғаға ие болу – әмбебап қасиет емес: оны жеке адам өзінің ерекше мінезін көрсету үшін жасауы және қалыптастыруы керек. Тұлға даму потенциалының (ДП) нәтижесінде қалыптасады, оның ішінде жоғары сезімталдық және автономды (үшінші) фактор; барлық адамда ақыл-ой өсу процесінен өту үшін жеткілікті ДП болмайды. Дабровский халық арасында кездесетін даму деңгейлерінің үздіксіздігін сипаттау үшін көп деңгейлі тәсілді қолданды. Оның теориясында даму потенциалы күшті алаңдаушылық пен депрессиямен сипатталатын дағдарыстарды (ол психоневроз деп атады) тудырады, бұл ыдырауға себеп болады. Тұлғаның дамуы үшін инстинкт пен әлеуметтенуге негізделген бастапқы интеграциялар Дабровский «оң ыдырау» деп атаған процесс арқылы ыдырауы керек. Ол жеке құндылықтар мен эмоционалдық реакциялардың иерархиясын дамыту – жеке тұлға мен дербестікті дамытудың маңызды құралы екенін айтты; сондықтан, көптеген психологиялық теорияларға қарағанда, эмоциялар маңызды рөл атқарады. Эмоционалдық реакциялар жеке тұлғаны жеке «тұлғалық идеалды» құруға бағыттайды, ол жеке дамудың мақсаты болып табылатын дербес стандарт. Әр адам өзінің мәнін зерттей отырып, өзіндік тұлғалық идеалды қалыптастыруы керек. Тек содан кейін ғана олар өзінің жоғары және «өзімдік» аспектілерін баса назарлайтын, ал төмен немесе «өзімдік емес» аспектілерін шектейтін өмірлік таңдау жасай алады, бұл олардың идеалдық тұлғасына негізделген; осылайша өздерінің тұлғаларын қалыптастырып, жеке тұлғаның негізгі мәніне негізделген шынайы өзіндік сипатын жасайды. Жеке дамудың маңызды құралымдары: өзін-өзі тәрбиелеу, субъект-объектілік қатынас, тұлғалық идеал, өзін-өзі жетілдіру және аутопсихотерапия.
The development of the theory of positive disintegration began in Dąbrowski's earliest Polish works, as reflected in his 1929 doctoral thesis. His first work in English also contained seeds of the theory. His next major English work was his 1964 book Positive Disintegration. He proposed that the key to mental growth was having strong "developmental potential": a constellation of psychological factors often leading to the disintegration of existing psychological structures. These disintegrations allow the individual to voluntarily reorganize their priorities and values, leading to psychological growth. Dąbrowski's theory of personality development emphasizes several major features, including that having a unique personality is not a universal trait: it must be created and shaped by the individual to reflect their own unique character. Personality develops as a result of developmental potential (DP), including overexcitability and the autonomous (third) factor; not everyone displays sufficient DP to move through the process of mental growth via positive disintegration. Dąbrowski used a multilevel approach to describe the continuum of developmental levels seen in the population. In his theory, developmental potential creates crises characterized by strong anxieties and depressions (which he called psychoneurosis) that precipitate disintegrations. For personality to develop, initial integrations based on instinct and socialization must disintegrate through a process Dąbrowski called positive disintegration. He said that the development of a hierarchy of individual values and emotional reactions was a critical component in developing one's personality and autonomy; thus, in contrast to most psychological theories, emotions play a major role. Emotional reactions guide the individual in creating their individual "personality ideal", an autonomous standard that acts as the goal of individual development. Individuals must examine their essence and develop their own unique personality ideal. Only then can they make existential choices that emphasize the aspects of self that are higher and "more myself", and inhibit those aspects that are lower or "less myself", based upon their ideal personality; thus shaping their personality and creating an authentic self based upon the fundamental essence of the individual. Critical components of individual development include: self education, subject object, personality ideal, self perfection, and autopsychotherapy.
Жеке басының даму факторлары
Дабровский адамдардың көпшілігі өмірін "бірінші немесе бастапқы интеграция" күйінде өмір сүретінін байқады, олар негізінен биологиялық күштермен ("бірінші фактор"), әлеуметтік нормаларды ("екінші фактор") сұраусыз қабылдау және ұстану арқылы немесе осы екеуінің әсерімен басшылыққа алады. Ол бұл бастапқы интеграцияны I деңгей деп атады. Дабровский осы деңгейде автономды адамның шынайы жеке өзін-өзі танытуы болмайтынын байқады; жеке адамның дербес тұлғасы жоқ, керісінше, Ницшенің отар тұлғасы туралы идеясын көрсетеді. I деңгейдегі жеке өрнек бірінші және екінші факторлардың ықпалында және шектеулілігінде болады. Бірінші фактор энергия мен қабілетті "төменгі инстинкттерге" және биологиялық қажеттіліктерді көрсететін жеке мақсаттарға бағыттайды, себебі оның басты назары тірі қалу мен өзін-өзі дамытуда. Екінші фактор – әлеуметтік орта (мильё) және құрбы-құрдастардың қысымы – жеке ой-пікірді білдіру мен шығармашылықты шектеу арқылы көпшілдік көзқарасты қалыптастырып, жеке ой мен пікірді білдіруге кедері келтіреді. Екінші фактор құндылықтар мен моральды сыртқа шығарады, соның салдарынан ар-ождан да сыртқы факторға тәуелді болады; әлеуметтік күштер мінез-құлықты қалыптастырады. Мінез-құлық, қабілеттер және шығармашылық қалыптасқан әлеуметтік ортаны қолдайтын және оған сәйкес келетін формаларға бағытталады. Ар-ождан сыртқы әлеуметтік ортадан туындағандықтан, әлеуметтік нормалар этикалық болған жағдайда, екінші фактордың ықпалындағы адамдар этикалық түрде әрекет етеді. Бірақ, егер қоғам жемқорланса, екінші факторға күшті ықпал етуші адамдар наразылық білдірмейді. Жеке тексерусіз әлеуметтену әдеттегі және роботтандырылған өмірге алып келеді (Людвиг фон Берталанффи сипаттаған "робопат"). Жеке реакциялар ерекше емес, себебі олар әлеуметтік ортаға негізделген. Дабровскийдің айтуынша, негізінен екінші фактормен қозғалған адамдар жалпы халықтың басым көпшілігін құрайды. Дабровский қоғамның осы екі фактордың ықпалында екенін және I деңгейде жұмыс істейтінін айтты, онда сыртқы құндылық жүйесі жеке адамды нақты жауапкершіліктен босатады. Ол сондай-ақ басқаша даму жолын көрсететін адамдар тобын сипаттады – жеке даму жолы. Мұндай адамдар өмірге автоматты, әдеттегідей, әлеуметтендірілген көзқараспен (Дабровский теріс бейімделу деп атаған) ажырасып, жеке бөлшектеулер сериясіне енеді. Дабровский осы ыдырауларды жалпы даму процесінің маңызды бөлігі деп қарастырды. Дағдарыстар қалыпты жағдайды өзгертіп, адамдарды өздерін, өз идеяларын, құндылықтарын, ойларын, идеалдарын және т.б. қайта қарауға мәжбүр етеді. Даму жалғаса берсе, жеке, саналы және сын тұрғысынан бағаланатын иерархиялық құндылық жүйесі (жағымды бейімделу деп аталады) дамиды. Бұл құндылықтар иерархиясы барлық нәрсені бағалаудың өлшемі ретінде әрекет етеді, ал мінез-құлық сыртқы әлеуметтік нормаларға емес, осы ішкі құндылықтарға бағынады. Осы жоғары деңгейлерде жеке құндылықтар жеке автономияны және жеке тұлғаның шынайы тұлғасының пайда болуын көрсететін екінші интеграцияны сипаттайды; әр адам өмірдің қалай болуы керектігі туралы өз көзқарасын қалыптастырады және сол көзқарас бойынша өмір сүреді. Бұл мәселелерді шешу және шығармашылыққа жекешелендірілген көзқараспен байланысты. Адамның қабілеттері мен шығармашылығы осы жоғары жеке құндылықтар мен өмірдің қалай болуы керектігі туралы көзқарастарға қызмет етеді. Адам өз "жаңа" дербес тұлғасын іс-әрекет, өнер, әлеуметтік өзгерістер және т.б. арқылы белсенді түрде білдіреді.
Dąbrowski observed that most people live their lives in a state of "primary or primitive integration" largely guided by biological impulses ("first factor"), by uncritical endorsement and adherence to social conventions ("second factor"), or by both at once. He called this initial integration Level I. Dąbrowski observed that at this level, there is no true individual expression of the autonomous human self; the individual has no autonomous personality, and rather, they exhibit Nietzsche's idea of the herd personality. Individual expression at Level I is influenced and constrained by the first and second factors. The first factor directs energy and talents toward self serving goals that reflect the "lower instincts" and biological needs, as its primary focus is on survival and self advancement. The second factor, the social environment (milieu) and peer pressure, constrains individual expression and creativity by encouraging mob mentality and discouraging individual thought and expression. The second factor externalizes values and morals, thereby externalizing conscience; social forces shape behavior. Behavior, talents and creativity are funneled into forms that follow and support the existing social milieu. As conscience is derived from an external social context, so long as social standards are ethical, people influenced by the second factor will behave ethically. However, if a society becomes corrupt, people strongly influenced by the second factor will not dissent. Socialization without individual examination leads to a rote and robotic existence (the "robopath" described by Ludwig von Bertalanffy). Individual reactions are not unique, as reactions are based on the social context. According to Dąbrowski, people primarily motivated by the second factor represent a significant majority of the general population. Dąbrowski felt that society was largely influenced by these two factors and could be characterized as operating at Level I, where the external value system absolves the individual of actual responsibility. He also described groups of people who display a different developmental course—an individualized developmental pathway. Such people break away from an automatic, rote, socialized view of life (which Dąbrowski called negative adjustment) and move into, and through, a series of personal disintegrations. Dąbrowski saw these disintegrations as a key element in the overall developmental process. Crises challenge the status quo and cause people to review the self, their ideas, values, thoughts, ideals, etc. If development continues, one goes on to develop an individualized, conscious and critically evaluated hierarchical value structure (called positive adjustment). This hierarchy of values acts as a benchmark by which all things are now seen, and behavior is directed by these internal values, rather than by external social mores. At these higher levels, individual values characterize an eventual second integration reflecting individual autonomy and the arrival of the individual's true personality; each person develops their own vision of how life ought to be and lives according to that vision. This is associated with strongly individualized approaches to problem solving and creativity. One's talents and creativity are applied in the service of these higher individual values and visions of how life could, and should, be. The person expresses their "new" autonomous personality energetically through action, art, social change, and so on.
Даму әлеуеті
Дамығандық деңгейі жоғары адамдарда дамуға қабілеттілік жиі кездеседі. Дамуға қабілеттілік – бұл қасиеттердің жиынтығы: ол оң немесе теріс, күшті немесе әлсіз болуы мүмкін. Егер ол күшті болса, ортаның ықпалы минималды болады. Егер ол әлсіз болса, орта маңызды рөл атқарады. Дамуға қабілеттілікке көптеген факторлар кіреді, бірақ үш негізгі аспектісі – жоғары сезімталдық, адамның нақты қабілеттері мен дағдылары және автономды өсуге ұмтылыс (Дабровский бұл қасиетті "үшінші фактор" деп атаған).
Advanced development is often seen in people who exhibit strong developmental potential. Developmental potential represents a constellation of features: it may be positive or negative, it may be strong or weak. If it is strong, the input of the environment is minimal. If it is weak, the environment will play a critical role. Many factors are incorporated into developmental potential but three major aspects are overexcitability, one's specific abilities and talents, and a strong drive toward autonomous growth (a feature Dąbrowski called the "third factor").
Өте қобалжығандық
Даму әлеуетінің ең айқын көрінісі – аса сезімталдық (OE), бұл нейрондық сезімталдықтың артуынан туындаған стимулдардың күшейтілген физиологиялық қабылдауы. Аса сезімталдық деңгейі жоғары болған сайын, күнделікті өмірлік тәжірибе де соғұрлым қарқынды болады. Дабровский аса сезімталдықтың бес түрін бөліп көрсетті: психомоторлық, сезімталдық, қиял, интеллектуалдық және эмоционалдық. Осы аса сезімталдықтар, әсіресе соңғы үш түрі, адамның күнделікті өмірді терең сезінуіне, қуаныш пен қайғыны күштірек бастан кешіруіне себеп болады. Дабровский зерттеулер жүргізіп, аса сезімталдықтың олардың дамуы мен өмірлік тәжірибесінің маңызды бөлігі екенін анықтады. Бұл адамдардың мінез-құлқы мен өмірлік бағытын құндылықтары мен эмоционалдық аса сезімталдыққа деген тәжірибелері анықтайды. Қиял мен интеллектуалдық аса сезімталдықпен үйлескенде, олар әлемді жан-жақты және көп деңгейлі қабылдайды. Аса сезімталдық жүйке жүйесіне негізделгенімен, психологиялық тұрғыдан дамитын және қалыптасатын автономдылықтың өзіндік құрылымдары арқылы көрінеді. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – мінез-құлық пен дамуды басқаратын биологиялық немесе психикалық күштер – «динамизмдер». Дабровскийтің анықтамасы бойынша, динамизмдер – инстинкттер, құлшынулар және эмоциялармен байланысқан интеллектуалдық процестер. Дамудың жоғары деңгейлерінде динамизмдер жеке тәуелсіздікке ұмтылысты күшейтіп көрсетеді.
The most evident aspect of developmental potential is overexcitability (OE), a heightened physiological experience of stimuli resulting from increased neuronal sensitivities. The greater the OE, the more intense the day to day experiences of life. Dąbrowski outlined five forms of OE: psychomotor, sensual, imaginational, intellectual, and emotional. These overexcitabilities, especially the last three, often cause a person to experience daily life more intensely and to feel the joys and sorrows of life more profoundly. Dąbrowski studied and found that heightened overexcitability was a key part of their developmental and life experience. These people are steered and driven by their values and their experiences of emotional OE. Combined with imaginational and intellectual OE, these people have an intense and multilevel perception of the world. Although based in the nervous system, overexcitabilities are expressed psychologically through the development of structures that reflect the emerging autonomous self. The most important of these are "dynamisms"—the biological or mental forces that control behavior and development. As used by Dąbrowski, dynamisms are instincts, drives, and intellectual processes combined with emotions. With advanced development, dynamisms increasingly reflect movement toward personal autonomy.
Іскерліктер мен таланттар
Даму әлеуетінің екінші аспектісі – нақты қабілеттер мен таланттар – даму деңгейіне сай келеді. Төменгі деңгейде адамдар таланттарын жеке басының мүддесі үшін немесе әлеуметтік және корпоративтік сатыларды басып өту үшін қолданады. Ал жоғары деңгейде нақты таланттар мен қабілеттер маңызды күшке айналады, өйткені адам өз құндылықтарының иерархиясын идеалды тұлғасын көрсету және әлемнің қалай болу керектігі туралы көзқарасын іске асыру үшін пайдаланады.
The second aspect of developmental potential—specific abilities, and talents—tends to conform to the developmental level. At lower levels people use talents to support egocentric goals or to climb the social and corporate ladders. At higher levels, specific talents and abilities become an important force as the person uses their hierarchy of values to express, and achieve, their vision of their ideal personality and their view of how the world should be.
Үшінші фактор
Дабровскийдің айтуынша, даму әлеуетінің үшінші факторы – жеке өсу мен дербестікке ұмтылыс. Ол мұны өз қабілеттері мен шығармашылығын дербес түрде қолданудың, сондай-ақ көбірекке ұмтылуға және қазіргі уақытта қол жеткізе алмайтын мақсаттарды қиялдауға (және оларды іске асыруға) мотивация беретін маңызды фактор деп қарастырды. Дабровский бұл үшінші факторды еркін ерік-жігерден ажыратуды нақтылады. Ол еркін ерік-жігердің осы үшінші факторға жатқызылатын мотивациялық аспектілерді толыққанды түсіре алмайтынын сезінді, мысалы, адам еркін ерік-жігерін қолданып, жеке тұлға ретінде өсуге немесе өзгеруге қызығушылық танытпауы мүмкін. Үшінші фактор нақты мотивацияны – өзінің нағыз өзіне айналуға ұмтылысты сипаттайды. Бұл мотивация көбінесе соншалықты күшті болады ki, адам өзін қауіпке тігуіне қарамастан, өзін-өзі дамытуға тиіс екенін сезінеді. "Мен өзім болуым керек" деген сезім, әсіресе "қалай болғанда да" деу арқылы білдірілгенде, өзін-өзі дамытуға берілген күшті ынталандырушы күш болып табылады және ол еркін ерік-жігердің қалыпты түсінігінен асып түседі. Дабровскийдің теориясы бойынша, даму әлеуеті жеткілікті деңгейде жоғары адам, оның алдын алуға бағытталған сыртқы әлеуметтік немесе отбасылық күш-жігерге қарамастан, ыдырауға ұшырайды; ал даму әлеуеті өте төмен адам, тіпті қолайлы жағдайда да, ыдырауға (немесе позитивті тұлғалық өсімге) ұшырамайды. Дабровскийдің аса сезімталдық туралы ұғымы Элейн Аронның "өте сезімтал адам" концепциясынан тәуелсіз дамыған сияқты, өйткені олардың тәсілдері едәуір өзгеше. name=Арон
According to Dąbrowski, the third factor of developmental potential (DP) is a drive toward individual growth and autonomy. He saw this as a critical factor in applying one's talents and creativity toward autonomous expression, and in providing motivation to strive for more and to try to imagine (and achieve) goals currently beyond one's grasp. Dąbrowski was clear to differentiate this third factor from free will. He felt that free will did not go far enough in capturing the motivating aspects that he attributed to this third factor, for example, an individual can exercise free will and show little motivation to grow or change as an individual. The third factor specifically describes motivation—a motivation to become one's own true self. This motivation is often so strong that a person can find that they must develop themself, despite putting themself in danger by doing so. This feeling of "I've gotta be me", especially when it is "at any cost", and is expressed as a strong motivator for self growth, is beyond the usual conceptualization free will. Dąbrowski's theory says that a person whose DP is high enough will generally undergo disintegration, despite any external social or family efforts to prevent it; whereas person whose DP is very low will generally not undergo disintegration (or positive personality growth) even in a conducive environment. Dąbrowski's notion of overexcitability appears to have been developed independently of Elaine Aron's highly sensitive person, as her approach is substantially different. name=Aron
Даму кедергілері
Дабровски аса қобалжытуды "трагикалық сыйлық" деп атады, өйткені күшті ОЭ-сі бар адамның жолы тегіс немесе оңай болмайды. Биік сезімдерді бастан өткеру мүмкіндігі сонымен бірге терең құлдырау мүмкіндігін де білдіреді. Сол сияқты, зор шығармашылықты таныту мүмкіндігімен бірге жеке дау-жанжал мен стресске ұшырау қаупі де бар. Бұл стресс дамуға итермелейді және әлеуметтік және ішкі конфликтілердің нәтижесі болып табылады. Осы стрестің күшті кезеңдерінде өзіне қол салу қаупі зор, ал осы кезде жиі болатын оқшалану өзін-өзі зақымдау қаупін де арттыруы мүмкін. Дабровский аутопсихотерапияны ұсынды, адамға өзінің теориясы мен ыдырау процесі туралы білім беру арқылы, оларға өз сезімдері мен қажеттіліктерін түсінуге көмектесетін жағдай жасады. Дабровский адамдардың өзін-өзі дамыту және өзін-өзі таныту жолындағы күш-жігерін қолдауды ұсынды. Дабровскийдің сөзіне сүйенсек, жоғары ДП (және ОЭ) көрсеткіштері бар балалар мен ересектер өздерінің жолын табуға және сол жолмен жүруге тиіс, көбінесе әлеуметтік айналасымен және тіпті отбасымен келісімге келу есебінен. Аутопсихотерапияның мәні – ешкім ешкімге "дұрыс" жолды көрсетпеуі керек, әркім өзінің жолын өзі табуға тиіс. Грааль іздеушілеріне сілтеме жасап, Юнгтік талдаушы Джозеф Кэмпбелл былай деді: "Егер орман ішінде жол болса, оған ермеңіз, себебі ол басқа біреуді Граальға жеткізсе де, сізді сол жерге жеткізбейді, өйткені ол сіздің жолыңыз емес".
Dąbrowski called overexcitability "a tragic gift" to reflect that the road of the person with strong OE is not a smooth or easy one. Potentials to experience great highs are also potentials to experience great lows. Similarly, potentials to express great creativity come with the potential of experiencing a great deal of personal conflict and stress. This stress drives development and is a result of conflict—both socially and within oneself. Suicide is a significant risk in the acute phases of this stress, and the isolation often experienced at this stage may also heighten the risk of self harm. Dąbrowski advocated autopsychotherapy, educating the person about his theory and the disintegrative process to give them a context within which to understand their intense feelings and needs. Dąbrowski suggested giving people support in their efforts to develop and find their own self expression. According to Dąbrowski, both children and adults with high DP (and OE) have to find and walk their own path, often at the expense of fitting in with their social peers and even with their families. At the core of autopsychotherapy is the awareness that no one can show anyone else the "right" path—everyone has to find their own path for themselves. Alluding to the knights on the Grail Quest, the Jungian analyst, Joseph Campbell allegedly said: "If a path exists in the forest, don't follow it, for though it took someone else to the Grail, it will not take you there, because it is not your path."
деңгейлері
Дабровскийдің Оң Ыдырау теориясының бірінші және бесінші деңгейлері психологиялық интеграция, үйлесімділік және аз ішкі қақтығыспен сипатталады. I деңгейде ішкі қақтығыс аз, себебі осы деңгейде адам өзінің әрекеттерін әдетте ақтауға болады – ол өзінің пайдасына және демек «дұрыс», немесе қоғам қолдайды және демек «дұрыс». Қандай жағдайда болса да, адам өзінің ойынша басқалардың істегеніндей әрекет етеді және бәрі «істеуге тиіс» нәрсені жасайды. Дабровский мұны V деңгеймен салыстырды, онда ішкі қақтығыс болмайды, өйткені адамның іс-әрекеті оның жеке құндылықтарымен үйлесімді болады. Ішкі қақтығысқа қарамастан, сыртқы қақтығыстар туындауы және туындай беруі мүмкін. Дабровский II, III және IV деңгейлерді ыдыраудың түрлі деңгейлерін және түрлерін сипаттау үшін пайдаланды. Ол ұсынған деңгейлердің «эвристикалық құрал екенін» нақты айтты. Сәйкесінше, құрылымдарды дамыту процесінде екі, тіпті үш бір-бірімен байланысты деңгейлер қатар болуы мүмкін, бірақ олар қақтығыста болады. Қақтығыс, егер құрылымдардың бірі жойылса немесе екінші құрылымның толық бақылауына өтсе шешіледі.
The first and fifth levels of Dąbrowski's theory of Positive Disintegration are characterized by psychological integration, harmony, and little inner conflict. There is little internal conflict at Level I because at this level one can almost always justify their behavior—it is either for their own good and is therefore "right", or society endorses it and it is therefore "right". In either case, the individual confidently acts as they think anyone else would and does what everyone is "supposed to do". Dąbrowski compared this to Level V, where there is no internal conflict because what a person does is in harmony with their own internal sense of values. Regardless of internal conflict, external conflict can, and does, still occur. Dąbrowski used Levels II, III, and IV to describe various degrees and types of disintegration. He was very clear that the levels he presents "represent a heuristic device". Accordingly, in the process of developing the structures, two or even three contiguous levels may exist side by side, although they exist in conflict. The conflict is resolved when one of the structures is eliminated, or comes under complete control of another structure.
I деңгей: Негізгі интеграция
Бірінші деңгей бастапқы немесе алғашқы интеграция деп аталады. Бұл деңгейдегі адамдарға көбінесе бірінші фактор (мұрагерлік/инстинкт), екінші фактор (әлеуметтік орта) немесе екеуі де әсер етеді. І деңгейдегі адамдардың көпшілігі орталық немесе әлеуметтік деңгейде интеграцияланған (Dąbrowski оларды орташа адамдар деп атады). Дабровский І деңгейдің екі кіші тобын дәрежесі бойынша ажыратып көрсетті: "алғашқы интеграцияның күйі психикалық денсаулыққа қарсы келеді. Орташа адамда бастапқы интеграцияның жоғары дәрежесі бар; психопаттарда бастапқы интеграцияның өте жоғары дәрежесі бар". Өзімшілдік және эгоцентризммен (жасырын да, ашық та) сипатталатын бірінші деңгейдегілер, көбінесе, бәрінен бұрын өзін-өзі қанағаттандыруға ұмтылады, өздерінің ізденістерін "бәрі мен туралы" деп ойлау арқылы ақтайды. Олар "мақсат құралды ақтайды" деген қағиданы берік ұстанады және "құралдың" ауырлығын ескермеуі мүмкін. Көптеген "жетекшілер" осы санатқа жатады. Адамдардың басым көпшілігі бастапқы интеграциясын мүлдем бұзбайды, ал жасөспірімдік және ерте жастық шақта салыстырмалы түрде қысқа уақыттан кейін, ыдыраудан кейін, қайтадан І деңгейде интеграцияланады немесе жоғары деңгейлердің кейбір функцияларын ішінара біріктіреді, бірақ олардың бүкіл психикалық құрылымының өзгеруін сезінбейді. Дабровский бастапқы интеграция орташа адамда тұрақты және болжамды болғандықтан құнды болуы мүмкін деп ойлады және мейірімділік пен ізгі ниетпен бірге, ыдыраған адамдарға қолдау мен тұрақтылық бере алатын адамдарды көрсете алады.
The first level is called primitive or primary integration. People at this level are often influenced primarily by either the first factor (heredity/impulse), the second factor (social environment), or both. The majority of people at Level I are integrated at the environmental or social level (Dąbrowski called them average people). Dąbrowski distinguished the two subgroups of Level I by degree: "the state of primary integration is a state contrary to mental health. A fairly high degree of primary integration is present in the average person; a very high degree of primary integration is present in the psychopath." Marked by selfishness and egocentrism (both covert and explicit), those at level one generally seek self fulfillment above all else, justifying their pursuits through a sort of "it's all about me" thinking. They adhere strongly to the phrase "the ends justifies the means", and may disregard the severity of the "means". Many people who are considered "leaders" fall into this category. The vast majority of people do not break down their primitive integration at all, and those who do after a relatively short period of disintegration, usually during adolescence and early youth, either reintegrate at level one, or partially integrate some of the functions of higher levels, but do not experience a transformation of their whole mental structure. Dąbrowski thought that primary integration in the average person could be of value as it is stable and predictable, and, when accompanied by kindness and good will, could represent those who can provide support and stability to people experiencing disintegration.
ІІ деңгей: Бір деңгейлі ыдырау
Бұл деңгейдің ерекшелігі – бастапқы, қысқа және көбінесе қарқынды дағдарыс немесе дағдарыстар тізбегі. Дағдарыстар спонтанды түрде туындайды және тек бір деңгейде ғана орын алады, – бірақ олар әртүрлі таңдаулар сияқты көрінсе де, шын мәнінде бір, көлденең деңгейде болады. Бір деңгейлі ыдырау балалық шақ немесе менопауза сияқты даму кезеңдерінде, сыртқы күшті жағдайға төтеп беруде қиындықтар туындағанда немесе жүйкелік және психоневроз сияқты психологиялық жағдайларда пайда болады. Бір деңгейлі ыдырау бір құрылымдық және эмоционалдық деңгейде жүзеге асады; өзін-өзі тану және өзін-өзі бақылаудың аз болуымен автоматты динамикалар басым. Көлденең қақтығыстар амбитенденция мен амбиваленттілікке әкеледі: адам әртүрлі, бірақ теңдес таңдауларға (амбитенденция) бірдей қызығушылық танытады және таңдаулар арасында нақты артықшылықтары болмағандықтан не істеу керектігін шеше алмайды (амбиваленттілік). Соңында, егер даму күштері жеткілікті болса, адам экзистенциалдық дағдарысқа ұшырайды, себебі оның әлеуметтік негіздемелері енді оның өмірлік тәжірибесін түсіндіре алмайды және баламалы түсіндірме жоқ. Осы кезеңде өмірлік мағынасыздық басым сезім болып табылады. Бұл кезеңнің шешімі жеке таңдалған құндылықтардың, қалыптасқан, әлеуметтік нормалардан айырылып, жеке құндылықтардың жаңа иерархиясына енуімен басталады. Бұл жаңа құндылықтар көбінесе адамның бұрынғы әлеуметтік құндылықтарымен қақтығысады. Білім мен қоғам арқылы сіңірілген «нәрселердің қалай болғаны» туралы көптеген түсініктер осы талдаудың нәтижесінде құлайды. Бұл адамның әлемге деген реакциясын, сондай-ақ өзінің және басқалардың мінез-құлқын талдауына қатысты қосымша қақтығыстарға әкеледі. Көптеген әдеттегі мінез-құлықтар мен басым әлеуметтік нормалардың этикасы жеткіліксіз, бұрыс немесе екіжүзді болып көрінеді; оң бейімдемелік басым. Дабровский үшін осы дағдарыстар жеке даму мен психикалық денсаулыққа қарай дамудың зор мүмкіндігін білдіреді. Позитивті анықтама бойынша, психикалық денсаулық тек әлеуметтік сәйкестіктен гөрі, әлемді және өз құндылықтарын мұқият, жеке зерттеуді қамтиды, бұл жеке тұлғаның қалыптасуына әкеледі. II деңгей – бұл өтпелі кезең. Дабровскийдің айтуынша, адам кері қайтуы (төменгі деңгейде қайта интеграциялану), III деңгейге көтерілуі мүмкін немесе дағдарыс теріс аяқталуы мүмкін, яғни өзіне-өзі қол жұмсау немесе психоз. II деңгейден III деңгейге өту – бұл зор энергияны қажет ететін түбегейлі өзгеріс. Бұл кезең – дамудың тоғысқан жері, одан кейін адам алға немесе артқа жылжуы керек. Дабровскийдің үш факторы арасындағы күрес осы ауыспалы дағдарысты көрсетеді: «Мен өз инстинктіме (бірінші фактор), үйренгендеріме (екінші фактор) немесе жүрегіме (үшінші фактор) ерермін бе?» Дамудың жауабы – адамның төменгі инстинктілерін (ашу сияқты автоматты реакциялар) оң мотивацияға айналдыру, жатталған және әлеуметтік жауаптарға қарсы тұру және адамның не істеу керектігінің ішкі сезімін тыңдау.
The prominent feature of this level is an initial, brief, and often intense crisis, or series of crises. Crises are spontaneous and occur on only one level—though they may appear to be different choices, they are ultimately on the same, horizontal, level. Unilevel disintegration occurs during developmental crises such as puberty or menopause, in periods of difficulty handling an external stressful event, or under psychological conditions such as nervousness and psychoneurosis. name=def1 Unilevel disintegration occurs on a single structural and emotional level; there is a prevalence of automatic dynamisms with only slight self consciousness and self control. Horizontal conflicts produce ambitendencies and ambivalences: one is equally attracted by different but equivalent choices (ambitendencies) and is not able to decide what to do as they have no real preference between the choices (ambivalences). Ultimately, if developmental forces are strong enough, the person is thrust into an existential crisis as their social rationales no longer account for their experiences and there is no alternative explanation. During this phase, existential despair is the predominant emotion. The resolution of this phase begins as individually chosen values start to replace rote, ingrained, social mores and are integrated into a new hierarchy of personal values. These new values often conflict with the person's previous social values. Many of the status quo explanations for the "way things are", learned through education and society, collapse under this scrutiny. This causes additional conflicts focused on the person's analysis of their reactions to the world at large and the behavior of themself and others. Common behaviors, and the ethics of the prevailing social norm, come to be seen as inadequate, wrong or hypocritical; positive maladjustment prevails. For Dąbrowski, these crises represent a strong potential for development toward personal growth and mental health. Using a positive definition, mental health reflects more than social conformity: it involves a careful, personal examination of the world and of one's values, leading to the development of an individual personality. Level II is a transitional period. Dąbrowski said a person will either fall back (reintegration on a lower level), move ahead to Level III, or the crises will end negatively, in suicide or psychosis. The transition from Level II to Level III involves a fundamental shift that requires a phenomenal amount of energy. This period is the crossroads of development, from here one must either progress or regress. The struggle between Dąbrowski's three factors reflects this transitional crisis: "Do I follow my instincts (first factor), my teachings (second factor) or my heart (third factor)?" The developmental answer is to transform one's lower instincts (automatic reactions like anger) into positive motivation, to resist rote and social answers, and to listen to one's inner sense of what one ought to do.
III деңгей: Көп деңгейлі өздігінен ыдырауы
III деңгейі – конфликттің жаңа түрі: екі түрлі емес, әртүрлі деңгейдегі екі баламаның арасындағы тік конфликт. Бірі шынында жоғары, екіншісі төмен. Бұл тік конфликттер бастапқыда өмірдегі жоғары және төмен таңдауларды бей-ерекше қабылдаудан туындайды. Г.К. Честертонның сөздерімен айтқанда: «Сіз бір нәрсеге, мүмкін мың рет қарап, сонда оны жаңаша көресіз – бір рет көріп, ол өзгеріске ұшырайды. Енді бұрынғыдай қарау мүмкін емес». Дабровский бұл тік өлшемді көпдеңгейлілік деп атады және оны «жоғарының мүмкіндігін» (Дабровскийтің жиі қолданатын сөзі) және өмірдегі жоғары мен төмен арасындағы қарама-қайшылықтарды біртіндеп түсіну ретінде қарастырды. Бұл тік салыстырулар көбінесе адамның төменгі, нақты мінез-құлқын жоғары, қиялға келген идеалдармен және балама идеалданған таңдаулармен салыстырады. Дабровский нағыз адам бірдеңгейлі конфликттердің екіұштылығы мен екіталайлығын жойып, жоғары жолды анық және айқын бағыт ретінде таңдайды деп сенді. Егер адамның іс жүзіндегі мінез-құлқы идеалдан төмен болса, ішкі үйлесімсіздік пен өмірін қайта қарау және жаңадан құруға ұмтылыс жиі туындайды. Көпдеңгейлілік – дамуды қозғаушы жаңа және күшті конфликт түрі. Тік конфликттер дербестікке және жоғары тұлғалық өсуге жетелеуде маңызды рөл атқарады. name=def2 Адам жоғары деңгейлерге жетуі үшін көпдеңгейлілікке көшу қажет. Егер адамның даму потенциалы көпдеңгейлі көзқарасқа көшуге жетпесе, онда ол II деңгейдегі дағдарыстан кейін I деңгейге қайта оралады. Көпдеңгейлілікке көшу кезінде өмірдің көлденең (бірдеңгейлі) стимул-жауап моделі тік және иерархиялық талдаумен алмастырылады. Бұл тік көзқарас адамның қалыптасып келе жатқан құндылық жүйесіне бекітіледі, және барлық оқиғалар енді оның идеалдық құндылықтарына және өмірді қалай өткізгісі келетініне қатысты қарастырылады. Өмірдегі оқиғалар осы көпдеңгейлі, тік көзқарас тұрғысынан қарағанда, жоғары мақсаттарды елестетіп, анықтағанда төменгі бағытты қолдайтын ұстанымдарды ұстау мүмкін емес.
Level III describes a new type of conflict—a vertical conflict between two alternatives that are not simply different, but that exist on different levels; one is genuinely higher and the other lower. These vertical conflicts initially arise from involuntary perceptions of higher versus lower choices in life. In the words of G. K. Chesterton: "You just look at something, maybe for the 1000th time, and it strikes you—you see this one thing differently and once you do, it changes things. You can no longer 'go back and see it the way you did before. Dąbrowski called this vertical dimension multilevelness, and saw it as a gradual realization of the "possibility of the higher" (a phrase Dąbrowski used frequently), and of the contrasts between the higher and the lower in life. These vertical comparisons often contrast the lower, actual, behavior of a person with the higher, imagined ideals, and to alternative idealized choices. Dąbrowski believed that the authentic individual would choose the higher path as the clear and obvious one to follow, erasing the ambivalences and ambitendencies of unilevel conflicts. If the person's actual behavior subsequently falls short of the ideal, internal disharmony and a drive to review and reconstruct one's life will often follow. Multilevelness thus represents a new and powerful type of conflict that drives development. Vertical conflicts are critical in leading to autonomy and advanced personality growth. name=def2 If the person is to achieve higher levels, the shift to multilevelness must occur. If a person does not have the developmental potential to move into a multilevel view, then they will fall back from the crises of Level II to reintegrate at Level I. In the shift to multilevelness, the horizontal (unilevel) stimulus response model of life is replaced by a vertical and hierarchical analysis. This vertical view becomes anchored by the individual's emerging value structure, and all events are now seen in relation to their ideal values and how they want to live their life. As events in life are seen in relation to this multilevel, vertical view, it becomes impossible to support positions that favor a lower course of action when higher goals can be imagined and identified.
IV деңгей: Көп деңгейлі ыдырау
IV деңгейде адам өзінің дамуын толық бақылауға алады. III деңгейдегі еріксіз, спонтанды дамудың орнына, өмірді көп деңгейлі перспективадан саналы, әдейі, өзін-өзі басқару арқылы қарастыру келеді. Бұл деңгей үшінші фактордың пайда болуын көрсетеді, оны Дабровский «саналы таңдаудың (бағалаудың) автономды факторы» деп сипаттайды, оның арқасында адам өзінде де, айналасындағы ортада да белгілі бір қасиеттерді қабылдай немесе қабылдамайды. Адам өзінің қалыптасқан сенім жүйесін саналы түрде талдайды және төменгі, автоматты көзқарастар мен реакцияларды мұқият ойластырылған, зерттелген және таңдалған идеалдармен алмастыруға тырысады. Бұл жаңа құндылықтар адамның мінез-құлқында көбірек көріне бастайды. Мінез-құлық азырақ реактивті, азырақ автоматты және саналырақ болады, себебі таңдаулар көбінесе адамның жоғары, таңдалған идеалдарының ықпалына енеді. Әлеуметтік нормалар қайта қаралады және оларды саналы түрде қайта қабылдап, ішкі түйсігіне сіңіре алады немесе олардан бас тартып, өзіндік айқындалған баламалы құндылықтар жүйесімен ауыстыра алады. Адамның әлеуметтік көзқарастары зихи және эмоционалды факторларға негізделген терең жауапкершілікті көрсетеді. Ең жоғары деңгейлерде «осындай адамдар әділдікті орнатуға және басқаларды зиян мен әділетсіздіктен қорғауға жауапты сезінеді. Олардың жауапкершілік сезімі дерлік барлық нәрсеге таралады». Бұл перспектива өмірді құндылықтар иерархиясына (көп деңгейлі көзқарас) байланысты қараудан және өмірді қалай өткізу керектігінің әлеуетін бағалаудан туындайды. Төменгі деңгейде жұмыс істейтін әлеммен келіспеушіліктер «қажеттіге» қол жеткізуге көмектесу үшін жасалатын игілік әрекеттер арқылы мейірімділікпен білдіріледі. Жоғары даму деңгейіне жеткен адамдар, шынайы, адал және қоғамдыққа бағытталған көзқарастарының арқасында, өз қоғамдарының деңгейін де көтереді; мұндағы «қоғамдыққа бағытталғандық» – тек қана қолданыстағы әлеуметтік тәртіпті қолдау ғана емес. Егер әлеуметтік тәртіп төмен болса және сіз оған бейімделсеңіз, онда сіз де төменгі деңгейді көрсетесіз (Дабровский терминдерінде теріс түзету, I деңгейдің ерекшелігі). Бұл жерде «қоғамдыққа бағытталғандық» дегеніміз – жоғары құндылықтарға негізделген әлеуметтік қарым-қатынастарды шынайы дамыту. Бұл ұстанымдар көбінесе төменгі қоғамның қалыпты жағдайымен (статус-квосымен) қайшы келеді (позитивті бейімделусіздік). Басқаша айтқанда, төменгі деңгейдегі қоғамда бейімделусіздік – оң қасиет.
In Level IV the person takes full control of their development. The involuntary spontaneous development of Level III is replaced by a deliberate, conscious, self directed review of life from the multilevel perspective. This level marks the emergence of the third factor, described by Dąbrowski as an autonomous factor "of conscious choice (valuation) by which one affirms or rejects certain qualities in oneself and in one's environment." The person consciously reviews their existing belief system and tries to replace lower, automatic views and reactions with carefully thought out, examined and chosen ideals. These new values will increasingly be reflected in the person's behavior. Behavior becomes less reactive, less automatic and more deliberate as choices increasingly fall under the influence of the person's higher, chosen, ideals. Social mores are reviewed and may be consciously re accepted and internalized, or rejected and replaced by a self determined alternative value system. One's social views come to reflect a deep responsibility based on both intellectual and emotional factors. At the highest levels, "individuals of this kind feel responsible for the realization of justice and for the protection of others against harm and injustice. Their feelings of responsibility extend almost to everything." This perspective results from seeing life in relation to one's hierarchy of values (the multilevel view) and the subsequent appreciation of the potential of how life could, and ought to, be lived. Disagreements with a world operating at a lower level are expressed compassionately by doing what one can to help achieve the "ought". Given their genuine, authentic, prosocial outlook, people achieving higher developmental levels also raise the level of their society; prosocial, as used here, is not just support of the existing social order. If the social order is lower and you are adjusted to it, then you also reflect the lower (negative adjustment in Dąbrowski's terms, a Level I feature). Here, prosocial means a genuine cultivation of social interactions based on higher values. These positions often conflict with the status quo of a lower society (positive maladjustment). In other words, to be maladjusted in a low level society is a positive feature.
V деңгей: Екінші интеграция
Бесінші деңгей интеграцияланған және үйлесімді мінезге ие, бірақ бірінші деңгейден түбегейлі өзгеше. name=def3 Осы ең жоғары деңгейде адамның әрекеттері саналы, мұқият ойластырылған шешімдермен, жеке және таңдалған құндылықтардың иерархиясына сүйенеді. Мінез-құлық адамның өмірді қалай өткізу керек деген ішкі стандартына сай келеді, сондықтан ішкі қайшылықтар азаяды. V деңгейі көбінесе шығармашылық өркендеуімен сипатталады. Әсіресе V деңгейде мәселелерді шешу және өнер – адам өмірінің ең биік және құнды қасиеттерін көрсетеді. Өнер жанның ең терең сезімдерін бейнелейді және нысананы терең түсінуге, соның ішінде адамның қайғы-қасіреті мен құрбандықтарын ұғынуға негізделеді. Шын көрегендік тудыратын, бірегей және жаңашыл туындылар конвенциялармен шектеле бермейтін көзқарас иелерінің арқасында жарыққа шығады. Осылайша, қоғамның саяси, философиялық және діни салалардағы жетістіктері, көбінесе, жеке шығармашылық пен жеке жетістіктермен байланысты болады.
The fifth level displays an integrated and harmonious character, but one vastly different from that at the first level. name=def3 At this highest level, one's behavior is guided by conscious, carefully weighed decisions based on an individualized and chosen hierarchy of personal values. Behavior conforms to the person's inner standard of how life ought to be lived, and thus little inner conflict arises. Level V is often marked by creative expression. Especially at Level V, problem solving and art represent the highest and most noble features of human life. Art captures the innermost emotional states and is based on a deep empathy and understanding of the subject, often human suffering and sacrifice are the subjects of these works. Truly visionary works, works that are unique and novel, are created by people expressing a vision unrestrained by convention. Advances in society, through politics, philosophy and religion, are therefore commonly associated with strong individual creativity and personal accomplishments.
Терапиялық қолдану
Оң ыдырау теориясының көлемі өте кең және көптеген салдары бар. Оның маңызды қолданысы психологиялық және психиатриялық диагностика мен емдеу саласында. Дабровский адамның жағдайына, белгілеріне және даму мүмкіндіктеріне қатысты толыққанды, көп өлшемді диагноз қоюды ұсынды. Сәйкесінше, егер ыдырау даму аясында түсіндірілсе, онда адамға теорияны үйрету арқылы өз жағдайы мен өмірлік тәжірибесін даму тұрғысынан қарауға көмектеседі. Симптомдарды жоюдың орнына, олар өмірді және адамның ерекше жағдайын түсінуге мүмкіндік беретіндей етіп қайта қарастырылады.
The theory of positive disintegration has an extremely broad scope with many implications. One central application applies to psychological and psychiatric diagnosis and treatment. Dąbrowski advocated a comprehensive, multidimensional diagnosis of the person's situation, symptoms and developmental potential. Accordingly, if the disintegration appears to fit into a developmental context, then the person is educated in the theory and encouraged to take a developmental view of their situation and experiences. Rather than being eliminated, symptoms are reframed to yield insight and understanding into life and the person's unique situation.
Аңыздардың маңызы
Дабровский өз теориясын оң ыдырауды бастан өткерген адамдардың өмірбаяндық естеліктері мен олар туралы жазылған өмірбаян арқылы түсіндірді. Дарынды бала, суицидтік ойларға бейім жасөспірім немесе қиын жағдайдағы суретші көбінесе ТПД-нің белгілерін сезінеді, және егер олар өздерінің күшті сезімдері мен дағдарыстарының мәнін қабылдап, түсінсе, бұзылып құламай, өркендей алады. Өткен мен қазіргі өміріне жаңаша көзқарас қалыптастыру үшін толыққанды автобиография жазу – аутопсихотерапия процесінің маңызды бөлігі. Бұл процесте терапевттің рөлі өте шағын, ол тұрақты терапевт емес, бастапқы серпіліс беруші ретінде әрекет етеді. Дабровский клиенттерінен өз кітаптарын оқып, оның идеяларының олардың өмірімен қалай байланысты екенін анықтауды сұрады.
Dąbrowski illustrated his theory through autobiographies of and biographies about those who have experienced positive disintegration. The gifted child, the suicidal teen, or the troubled artist is often experiencing the features of TPD, and if they accept and understand the meaning of their intense feelings and crises, they can move ahead, not fall apart. The completion of an extensive autobiography to help the individual gain perspective on their past and present is an important component in the autopsychotherapy process. In this process, the therapist plays a very small role and acts more as an initial stimulus than an ongoing therapist. Dąbrowski asked clients to read his books and to see how his ideas might relate to their lives.
Аутопсихотерапия
Дабровский үшін терапияның мақсаты – терапевттің қажеттілігін жою, адамға өзін түсінуге және өзіне-өзі көмектесуге жағдай жасайтын ортаны қамтамасыз ету. name=def4 Клиентке өзін-өзі тану сапарына шығуға, жеке тұлғасы мен құндылық жүйесіндегі жоғарырақ және төменгі аралықтағы қарама-қайшылықты табуға ерекше назар аудару ұсынылады. Оларды құндылық жүйесін, әсіресе олардың ұстанымдарының негіздемесі мен рационалдығына қатысты терең зерттеуге шақырады; құндылықтар мен мінез-құлық арасындағы келіспеушіліктер назарға алынады. Бұл тәсіл аутопсихотерапия деп аталады, бұл жеке адамның өзінің терапиялық процесінде және жеке тұлғаның дамуының толық процесінде атқаратын маңызды рөлін көрсетуге арналған. Адам өзін-өзі анықтауға немесе өзінің ерекше тұлғалық идеалын және құндылық жүйесін құруға жауапты деп санауы керек. Бұл олардың үйренген әлеуметтік нормалары мен құндылықтарын сыни тұрғыдан қарастыруды қамтиды. Дабровский бір жақты даму деп атаған құбылысқа үлкен алаңдаушылық білдірді, онда адамдар өмірдің тек бір саласында, әдетте зихи дамуда айқын жетістіктер көрсетеді. Ол жан-жақты дамуды теңгерімдеудің маңыздылығына сенді.
For Dąbrowski, the goal of therapy is to eliminate the therapist by providing a context within which a person can understand and help themself—an approach to therapy that he called autopsychotherapy. name=def4 The client is encouraged to embark on a journey of self discovery, with an emphasis on looking for the contrast between what is higher versus what is lower within their personality and value structure. They are encouraged to further explore their value structure, especially as it relates to the rationale and justification of their positions; discrepancies between values and behavior are highlighted. The approach is called autopsychotherapy to emphasize the important role that the individual must play in their own therapy process and in the larger process of personality development. The individual must come to see themselves as being in charge of determining or creating their own unique personality ideal and value structure. This includes a critical review of the social mores and values they have learned. Dąbrowski was very concerned about what he called one sided development,name=def5 in which people display significant advanced development in only one aspect of life, usually intellectual. He believed that it is crucial to balance one's development.
Өте қобалжығандық
Ашықтан қобалжынуды сипаттағанда, Дабровский екі негізгі аспектіні атап өтті: жүйкелердің стимулдарға орташа деңгейден жоғары сезімталдығы және орташа деңгейден жоғары жауап беру қабілеті. Дабровский түсіндірді: "«Ашықтан» префиксі қобалжыну реакцияларының қарқындылығы, ұзақтығы және жиілігі жағынан орташа деңгейден асып түсетінін көрсетеді". Егер адамда күшті АҚҚ болса, оған реакция тудыру үшін аз стимул жеткілікті болады және реакциясы АҚҚ көрсетпейтін адамға қарағанда күштірек болады. Дабровский клиенттерге ішкі мазасыздық болмаса, өзгеріске және өсуге ынталандырудың азаятынын еске салды. Бұл тәсіл симптомдарды жылдам жеңілдетуге тырыспайды, керісінше, адамдарды өз сезімдерін толыққанды сезінуге және қатты депрессия немесе үлкен алаңдаушылық деп қабылдайтын жағдайларға оң және дамытушылық көзқараспен қарауға ынталандырады. Клиенттің өмір бағытын саналы түрде басқара алатынын түсінуіне және Дабровский атаған аутопсихотерапия әдісін қолдануға ерекше мән беріледі.
In describing overexcitability, Dąbrowski emphasized two main aspects: higher than average sensitivity, and higher than average responsiveness, of the nerves to stimuli. Dąbrowski explained, "The prefix 'over' attached to 'excitability' serves to indicate that the reactions of excitation are over and above average in intensity, duration and frequency." If someone has strong OE, they will need less stimuli to cause a reaction and the reaction will be stronger than an individual who does not demonstrate overexcitability. Dąbrowski reminded clients that without internal unease there is little stimulus for change or growth. Rather than trying to rapidly ameliorate symptoms, this approach encourages individuals to fully experience their feelings and to try to maintain a positive and developmental outlook regarding what they may perceive as strong depression or anxiety. An emphasis is placed on the client becoming aware that they can consciously control the direction of their life and apply what Dabrowski called autopsychotherapy.
Екінші реттік интеграция мен өзін-өзі іске асыру
Адамдар көбінесе Маслоудың өзін-өзі іске асыру тұжырымдамасын Дабровскидің екінші реттік интеграция идеясымен теңестіреді, екі идеяның арасында маңызды айырмашылықтар болса да. Маслоудың жеке досы және хат алысқан серігі Дабровски Абрахам Маслоудың өзін-өзі іске асыру туралы сипаттамасын қабылдамады. Дабровски теориясында дифференциацияланбаған өзін-өзі іске асыру даму нәтижесі емес, ал Маслоу өзін-өзі іске асыруды өзін-өзі "сол қалпында" қабылдау, өзінің жоғары және төменгі жақтарын іске асыру процесі ретінде сипаттады. Маслоу үшін өзін-өзі іске асыру – "адамның барлық мүмкіндіктерін пайдаланып, өзінің барлық жақтарымен терең өзін қабылдауы" болды. Дабровски оның орнына өзіне көп деңгейлі (вертикальды) көзқарас қолданды. Ол төменгі, инстинктивті жақтарын байқап, тежеу және қабылдамау қажеттігін айтты, сондай-ақ жаңа, бірегей өзіндік құру үшін жоғары элементтерді белсенді түрде таңдап, жинақтау қажеттігін атап өтті. Дабровски адамдардың бастапқы өзін жоғары және төменгі жақтарына бөліп, төменгісін қабылдамай, жоғары жақтарын іске асыру арқылы бірегей тұлғасын қалыптастыруын қалады; ал Маслоу адамдардың барлық жақтарын "күнәсіз қабылдауын" қалайды. Дабровски төменгі жақтар бастапқыда өзіне тән болуы мүмкін деген ойды ұсынады, бірақ адамдар өздерінің төменгі табиғаты туралы сананы дамыта алады және осы төменгі деңгейлерге қалай қарайтынын анықтай алады. Егер олар осылай әрекет етуден жаман сезінсе, олар осы мінез-құлықты тежеуге және жоюға танымдық және ерік-жігерлік шешім қабылдауы мүмкін; Дабровски мұны тұлғаны қалыптастыру деп атады. Осылайша, өзінің жоғары жақтары іске асырылады, ал төменгі жақтары тежеледі. Дабровски үшін бұл тежеу – адамды басқа жануарлардан ерекшелендіретін бірегей қасиет. Басқа жануарлар өздерінің төменгі инстинкттерін ажырата алмайды және жануарлық құштарлықтарын тежеуге қабілетсіз, бұл идея Плесснердің ерекшелігінде де көрінеді.
People have often equated Maslow's concept of self actualization with Dąbrowski's idea of secondary integration, despite there being some major differences between the two ideas. Dąbrowski, a personal friend and correspondent of Maslow, rejected Abraham Maslow's description of self actualization. Actualization of an undifferentiated self is not a developmental outcome in Dąbrowski's theory, whereas Maslow described self actualization as a process where the self is accepted "as is", with both higher and lower aspects of the self being actualized. For Maslow, self actualization involved "being all that one can be and accepting one's deeper self in all its aspects". Dąbrowski instead applied a multilevel (vertical) approach to self. He spoke of the need to become aware of and inhibit and reject the lower instinctual aspects of the intrinsic human self, and to actively choose and assemble higher elements into a new unique self. Dąbrowski would have people differentiate the initial self into higher and lower aspects, and reject the lower and actualize the higher aspects to create their unique personality; Maslow would have people "embrace without guilt" all aspects. Dąbrowski introduces the notion that although the lower aspects may initially be intrinsic to the self, people can develop a self awareness of their lower nature and discover how they feel about these low levels. If they feel badly about behaving in these ways, they can cognitively and volitionally decide to inhibit and eliminate these behaviors; Dąbrowski called this personality shaping. In this way, the higher aspects of the self are actualized while the lower aspects are inhibited. For Dąbrowski, this inhibition is the unique aspect of humans sets people apart from other animals—no other animal is able to differentiate their lower instincts and inhibit their animalistic impulses, an idea also expressed in Plessner's eccentricity.
Сын
Соңғы 40 жыл бойы Дабровский ұғымдарын өлшеуге жасалған әрекеттер көбінесе жоғары сезімталдыққа назар аударумен шектелді. Ең көп таралған құрал – "Жоғары сезімталдық сауалнамасы – 2".
For the last 40 years, efforts to measure Dabrowskian constructs have been limited to looking at overexcitability. The most widely known instrument is the Overexcitability Questionnaire—Two.
Шығу тегі
Дабровскидің дүниетанымына өмірлік тәжірибесі ықпал еткен болуы мүмкін. Бірінші дүниежүзілік соғыста ол жасөспірім кезінде өзінің ауылына жақын жерде болған ірі шайқастың куәсі болды. Ол қаза тапқан сарбаздардың арасынан жүріп өтті және кейіннен олардың бет-әлпеттерінің сан алуан екенін еске алды – біреулері қорқыныш, енді біреулері үрей, ал кейбіреулері тыныш және бейбіт көрінді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол бірнеше рет нацистік полициясымен тұтқынға алынды, ал оның әйелі оны босату үшін айып төледі. Сталин Польшаны басып алғанда, Дабровски мен оның әйелі 18 айға қамалды. Дабровски өз теориясын соғыс кезінде байқаған ең төменгі деңгейдегі адамдық мінез-құлықты, сондай-ақ ең жоғары құрбандыққа бару актілерін қамту үшін жазғанын айтты. Ол ешбір басқа психологиялық теорияның мұндай кең ауқымды адамдық мінез-құлықты қамтып жатпағанын мәлімдеді. Босатылғаннан кейін, оның әрекеттері поляк билігі тарапынан кем дегенде 60-шы жылдардың басына дейін қатаң бақылауда болды. 1965 жылы ол Альберта провинциясының Эдмонтон қаласындағы өкілдігін құрды және өмірінің соңына дейін Канада мен Польша арасында алма кезек жүріп өтті.
Dąbrowski's worldview was likely influenced by his life experiences. As a teenager in World War I, he witnessed a major battle near his village. He walked among the bodies of the dead soldiers and later recalled that the looks on their faces were wildly different—some expressed fear, some horror, while some looked calm and peaceful. During World War II, he was imprisoned by the Nazi police several times and his wife paid ransom for his release; when Stalin seized Poland, Dąbrowski and his wife were imprisoned for 18 months. Dąbrowski said he wrote his theory to encapsulate the lowest human behaviors he had observed during the war, as well as the highest acts of self sacrifice. He said that no other psychological theory had captured this wide range of human behavior. After his release, his behavior was closely monitored by the Polish authorities until at least the early 60s. In 1965 he established a base in Edmonton, Alberta, and spent the rest of his life alternating between Canada and Poland.