Әлеуметтік белгілеу: топтар мен мінез-құлыққа әсері

Кіріспе

Таңба – қоғамтанудағы абстрактілі ұғым, адамдарды қабылданатын немесе ұстанылатын сәйкестік негізінде топтастыру үшін қолданылады. Таңбалар – әлеуметтік топтарды анықтау тәсілі. Таңбалар топтар ішінде бірлестік сезімін қалыптастыра алады, бірақ жеке адамдар мен топтарды балама қоғамнан бөліп-қоршағанда зиян келтіруі мүмкін. Адамдар өздері таңба таңдауы мүмкін, немесе оларға басқалар таңба тағайындауы мүмкін. Таңбалау актісі адамның мінез-құлқына және әлеуметтік ортаға реакциясына әсер етуі мүмкін. Мысалы, ресми құқықтық жүйесі жоқ қоғамда «қылмыскер» деген таңба болмауы мүмкін, себебі заңдары жоқ қоғамда қылмысты айыптау мүмкін емес. Таңбалар топтарды жағымсыз себептермен ажырату үшін де қолданылады. Бір адамға қоғамнан ерекше екенін көрсету үшін таңба қойылуы мүмкін. Бұл топтық жақсы көруге және өзгеше қарауға алып келуі мүмкін. Топтық жақсы көру – бір таңбамен біріктірілген топтың мүшелері сырттан келгендерге қарағанда өз тобының мүшелерін артық көретін кезде пайда болады. Өзгеше қарау – қабылданған әлеуметтік нормаларға сәйкес келмейтіндерді кемсіз деп белгілеу арқылы билік пен жеңілдіктердің үлгілерін құратын таңбалаудың ерекше түрі. Таңбалау топтарды оқшаулату үшін және тең емес билік динамикасын ақтау үшін пайдаланылды, бұл мүшелеріне қанағатсыздық пен оқшаулық сезімін сыйлайды. Кейбіреулер таңбаларды тағайындау үшін стереотиптерге сүйенуі мүмкін. Бейтарап жіктеуден айырмашылығы, стереотиптер адамдар мен топтар арасындағы айырмашылықтарды шамадан тыс сипаттамаларға дейін азайту үшін билік тепе-теңдігіне сүйенеді. Стереотиптер нақты негізге ие болмаса да, олар үнемі қолданылса, адамның мінез-құлқын өзгерте алады. Социолог Роберт К. Мертон бұл әсерді байқаған өзгерістерді түсіндіру үшін «өзін-өзі орындайтын болжам» деп атады. Оң және теріс таңбалардың екеуі де өзін-өзі орындайтын болжам жағдайын тудыруы мүмкін. Бұл өз кезегінде топтың өз таңбасымен және оған байланысты әрекеттер мен мінез-құлықпен байланысын күшейте алады. Топтар өздерін балама қоғамнан бөліп, нормаға сәйкес келетіндерден жоғарырақ деп көрсету үшін өздерін таңбалауды таңдауы мүмкін. Таңбалар топтың қандай екенін ғана емес, сонымен қатар қандай емес екенін де білдіруі мүмкін. Джордж Герберт Мид бір топты ортақ жауға қарсы қоюды «бірлесудің ең оңай жолы» деп түсіндірді. Символдық өзара әрекеттесу теориясы символдық өзара әрекеттесу жұмысына көп сүйенген таңбалау теориясының құрылуына дейін болды.

A label is an abstract concept in sociology used to group people together based on perceived or held identity. Labels are a mode of identifying social groups. Labels can create a sense of community within groups, but they can also cause harm when used to separate individuals and groups from mainstream society. Individuals may choose a label, or they may be assigned one by others. The act of labeling may affect an individual's behavior and their reactions to the social world. For example, a society without a formal legal system may not have the label "criminal", as there can be no stigmatization of crime in a society without laws. Labels are also be used to differentiate between groups for negative reasons. A label may be placed on someone to designate them as different from mainstream society. This can result in in group favoritism and othering. In group favoritism occurs when individuals in one group (united by one label) favor members of their group above outsiders. Othering is a specific form of labeling in which the label produces patterns of power and privilege by designating those who do not follow accepted social norms as lesser. Labels have been used to alienate groups and justify unequal power dynamics, which can harm the individual experiencing exclusion and alienation. Some may rely on the use of stereotypes to assign labels. Unlike neutral categorization, stereotyping relies on power imbalances to reduce differences between individuals and groups to exaggerated characteristics. Although stereotypes may have no factual basis, they may alter an individual's behavior if consistently applied. Sociologist Robert K. Merton named this effect "self fulfilling prophecy" to explain the change he observed. Both positive and negative labels may create a case of self fulfilling prophecy. This in turn can strengthen the group's association with their label and the actions and behaviors associated with them. Groups may also choose to label themselves in order to separate themselves from mainstream society, setting themselves apart as superior to those who follow the norm. Labels may function not only to say what a group is, but to say what the group is not. George Herbert Mead explained that positioning a group in opposition to a common enemy is "the easiest way of getting together". Symbolic interactionism preceded the creation of labeling theory, which drew heavily upon the work of symbolic interactionism.

Таңбалау теориясы

Таңбалау теориясы – адамдарға таңбалардың зор әсер ететінін айтатын әлеуметтанулық теория. Таңбалау теориясы криминологиямен тығыз байланысты және девианттылық ұғымдарын зерттейді. Бұл теория қылмысты зерттеуге толыққанды бағытталмаса да, "девианттық" және "қылмыскер" ұғымдарын таңбалардың әсерін түсіндіру үшін пайдаланады. "Гомосексуал" және "ақыл-саулығы бұзылған" сияқты басқа да таңбалар осы теория аясында жиі зерттеледі. Таңбалау теориясы таңбалардың міндетті түрде объективті шындықтарды көрсетпейтінін, олардың әлеуметтік құрылымдарға жауап ретінде туындайтын әрекеттер мен мінез-құлықтар екенін баса назар аударады. "Девианттық" – адамның қасиеті емес, әлеуметтік нормалардан тысқары әрекеттері. Адамдар өздерінің әлеуметтік рөлдеріне қайшы келетін іс-әрекеттер жасағанда, олар девиант деп таңбаланады. Беккердің пікірінше, девиант деп таңбаланатыны адам емес, оның іс-әрекеті. Таңбалар жеке тұлғамен байланыстырылғанда, таңбалау теориясы олардың теріс стереотиптер мен стигманы тудыратын моральдық кодекс дамытатынын мәлімдейді. Осы теорияда таңбалар мен олардың әлеуметтік контексті өмірге, мінез-құлыққа және қарым-қатынастарға күш пен ықпал етуге қабілетті деп көрсетіледі.