Әлеуметтік инновациялар: Қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандырудың жаңа тәсілдері

Кіріспе

Әлеуметтік инновациялар – бұл жұмыс жағдайлары, білім беру, қоғамдық даму немесе денсаулық сақтау сияқты салалардан туындайтын, қазіргі шешімдерге қарағанда әлеуметтік қажеттіліктерді жақсырақ қанағаттандыруға бағытталған жаңа әлеуметтік тәжірибелер. Бұл идеялар азаматтық қоғамды кеңейту және нығайту мақсатымен жасалған. Әлеуметтік инновацияға инновацияның әлеуметтік процестері, мысалы, ашық кодты әдістер мен техникалар, сондай-ақ белсенділік, жаппай қаржыландыру (crowdfunding), уақытқа негізделген валюта, теледенсаулық, бірлескен тұрғын үй (cohousing), виртуалды еріктілік, микрокредит немесе қашықтықтан оқыту сияқты әлеуметтік мақсатқа ие инновациялар кіреді. Әлеуметтік инновацияның көптеген анықтамалары бар, бірақ олар көбінесе әлеуметтік мақсаттар, қатысушылар арасындағы әлеуметтік өзара әрекеттесу немесе қатысушылардың алуан түрлілігі, әлеуметтік нәтижелер және жаңашылдық туралы кең критерийлерді қамтиды (Инновация оған қызмет көрсететін адамдар үшін кем дегенде «жаңа» болуы керек, бірақ әлем үшін жаңа болуы міндетті емес). Әртүрлі анықтамалар осы критерийлердің әртүрлі комбинацияларын және әртүрлі санын қамтуы мүмкін (мысалы, ЕО әлеуметтік мақсаттар мен қатысушылардың өзара әрекеттесуіне баса назар аударатын анықтама қолданады). Трансформациялық әлеуметтік инновациялар тек шешілмейтін көрінетін проблемаларға жаңа тәсілдерді ғана емес, сонымен қатар мәселені тудырған әлеуметтік институттарды өзгертуге қабілетті. Бұл терминмен байланысты белгілі инноваторлардың қатарында пакистандық Ахтер Хамид Хан, Бангладештен келген Мұхаммед Юнус, ол Азия, Африка және Латын Америкасы сияқты дамып келе жатқан көптеген елдерде инновацияларды қолдау үшін микрокредит тұжырымдамасын алға жылдырған Grameen Bank-тің негізін қалаушы, сондай-ақ Днет (әлеуметтік кәсіпорын) компаниясының Джиндал әлеуметтік инновациялар және кәсіпкерлік орталығы мен Инфолади әлеуметтік кәсіпкерлік бағдарламасы сияқты бағдарламаларға әсер еткен тұлғалар бар.

Басты бағыт және қолдану

Әлеуметтік инновация – салааралық тәсілге негізделген және кез келген жерде қолданылуы мүмкін. Әлеуметтік инновацияларды зерттеу институттары, компаниялар және тәуелсіз ұйымдар сияқты түрлі субъектілер жүзеге асырады, олар әлеуметтік инновацияның әр түрлі анықтамаларын қолдануға бейім. Сондықтан, оны басқа әлеуметтік жұмыс немесе инновация түрлерінен ерекшелендіретін факторларды талқылау маңызды. Әлеуметтік инновация инновация процесіне, инновация мен өзгерістердің қалай қалыптасатынына назар аударады (фирмалардың ішкі ұйымы мен өнімділігіне басымдық беретін инновацияның дәстүрлі анықтамасынан өзгеше). Бұл, сондай-ақ, жаңа жұмыс формалары мен ынтымақтастық (бизнес-модельдерге) баса назар аударуды қамтиды, әсіресе тұрақты қоғамды құруға бағытталғандарын. Әлеуметтік инновация үкіметтік секторда, коммерциялық секторда, коммерциялық емес секторда (кейде үшінші сектор деп аталады) немесе олардың арасындағы кеңістікте жүзеге асырылуы мүмкін. Кембридж әлеуметтік инновация орталығы, Кембридж судьялар бизнес мектебі және Кембридж университеті сияқты жоғары білім беру мекемелері осы мақсатты қолдау үшін зерттеулердің күшін пайдаланады. Зерттеулер мұндай салааралық ынтымақтастықты жеңілдету үшін қажетті платформа түрлеріне бағытталған. Тарихи зерттеулер кез келген жүйені өзгерту көп жылдарға созылуы мүмкін екенін және тек көптеген серіктестіктерді ғана емес, сонымен қатар саяси, құқықтық және экономикалық институттарды тартуды талап ететінін көрсетеді. Әлеуметтік кәсіпкерлік, әлеуметтік кәсіпорын сияқты, көбінесе коммерциялық емес секторда қызмет етеді, коммерциялық және мемлекеттік ұйымдарды қоспағанда. Әлеуметтік кәсіпкерлік пен әлеуметтік кәсіпорындар әлеуметтік құндылықтарды құру және мақсаттарға жетудің жаңа тәсілдерін ұсыну арқылы әлеуметтік инновацияға маңызды үлес қосады. Әлеуметтік кәсіпкерлік «инновация үшін жаңа үлгілер мен мүмкіндіктерді» әкеледі және қазіргі ұйымдар істемейтін нәрселерді жасауға дайын. Әлеуметтік инновацияның табысы көбінесе стратегиялық одақтармен байланысты. Әлеуметтік миссиямен жетекшілік ететін стартаптар өсуді ынталандыру және әлеуметтік инновацияны дамыту үшін капиталдық және капиталсыз стратегиялық одақтар арқылы бизнес-өнімділігін жақсарта алады. Алайда, тұрақты өсім үшін стартаптың даму кезеңінде дұрыс инвестицияларды тарту қажет. Cacciolatti және авторлар (2020) халықаралық бизнес теориясына негізделген, әлеуметтік миссиясы бар стартаптарда стратегиялық одақтар мен фирмалық өнімділікті реттейтін механизмдерді түсіндіретін ая жасады. Әлеуметтік инновация көбінесе көптеген салалардың икемділігі мен еркіндігін талап ететін зияткерлік шығармашылықтың нәтижесі болып табылады. Әлеуметтік инновацияның бір салалық актісі көбінесе қоғамның әртүрлі салаларымен байланысты. «Байланысты айырмашылық» әлеуметтік инновация теориясы әлеуметтік инновацияның үш негізгі өлшемін атап көрсетеді. Біріншіден, инновациялар көбінесе жаңа элементтерден гөрі, жаңа элементтердің комбинациясы немесе гибриді болып табылады. Екіншіден, олардың іс-әрекеті ұйымдық немесе салалық шекараларды кесіп өтуді қамтиды. Соңында, олар бұрын бөлек болған адамдар мен топтар арасындағы жаңа қарым-қатынастарды қалдырады. Әлеуметтік инновация академиялық ортада да көрініс табуда.

Social Innovation has an inter sectoral approach and is universally applicable. Social Innovations are launched by a variety of actors, including research institutions, companies and independent organizations, which tend to use their respective definitions of Social Innovation. Therefore, it is worth discussing what distinguishes it from other forms of social work or innovation. Social Innovation focuses on the process of innovation, how innovation and change take shape (as opposed to the more traditional definition of innovation, giving priority to the internal organization of firms and their productivity). It likewise centers on new work and new forms of cooperation (business models), especially on those that work towards the attainment of a sustainable society. Social innovation can take place within government; the for profit sector, the nonprofit sector (also known as the third sector), or in the spaces between them. Higher education institutions, such as the Cambridge Centre for Social Innovation, Cambridge Judge Business School, University of Cambridge, leverage the power of research to support this aim. Research has focused on the types of platforms needed to facilitate such cross sector collaborative social innovation. Historical studies suggest that transforming any system may take many years, and requires not only the capacity for multiple partnerships, but also for engaging policy, legal and economic institutions. Social entrepreneurship, like social enterprise, is typically in the nonprofit sector excluding both for profit and public organizations. Both social entrepreneurship and social enterprise are important contributions to social innovation by creating social value and introducing new ways of achieving goals. Social entrepreneurship brings "new patterns and possibilities for innovation" and are willing to do things that existing organizations are not willing to do. Social innovation success is often shaped by strategic alliances. Those startups motivated by a social mission can improve their business performance via equity and non equity strategic alliances, to enhance growth and foster social innovation. However, sustainable growth requires to attract the right investments at the right stage of development of the startup. Cacciolatti et al. (2020) developed a framework based on international business theory to explain the mechanisms regulating strategic alliances and firm performance in the context of startups with a social mission. Social innovation is often an effort of mental creativity which involves fluency and flexibility from a wide range of disciplines. The act of social innovation in a sector is mostly connected with diverse disciplines within the society. The social innovation theory of 'connected difference' emphasizes three key dimensions to social innovation. First, innovations are usually new combinations or hybrids of existing elements, rather than completely new. Second, their practice involves cutting across organizational or disciplinary boundaries. Lastly, they leave behind compelling new relationships between previously separate individuals and groups. Social innovation is also gaining visibility within academia.

Институционалдық қолдау

АҚШ Ақ үйінде әлеуметтік инновациялар жөніндегі кеңсе құрды, ол мемлекеттік және жеке ресурстарды біріктіретін жобаларды қаржыландырады. 2010 жылы АҚШ үкіметі өзінің «Әлеуметтік инновациялар қоры» арқылы жасаған 11 инвестицияны жариялады, онда қайырымдастық ұйымдарының қаржылық үлесі мемлекеттік қаржыландырудан асып түсті. Бұл қор қайырымдылық ұйымдарымен, әлеуметтік кәсіпорындармен және бизнеспен серіктестікке бағытталған. Сонымен қатар, білім беру мекемелері әлеуметтік инновация саласындағы оқыту мен зерттеулерді белсенді түрде қолдауда. Гарвард бизнес мектебінің әлеуметтік кәсіпкерлік бастамасы (1993 жылы іске қосылған) және Сэйд бизнес мектебінің Сколл әлеуметтік кәсіпкерлік орталығы (2003 жылы іске қосылған) сияқты алғашқы қадамдардан кейін, INSEAD және басқа да университеттер әлеуметтік инновация бойынша қысқа мерзімді бағдарламаларды ұсынады. Ал Кембридж әлеуметтік инновация орталығы, Кембридж судьясы бизнес мектебі, Кембридж университеті және Лондон университетінің Голдсмитс колледжі сияқты бірнеше университеттер әлеуметтік кәсіпкерлік және инновация саласындағы теория мен практиканы зерттеуге арналған магистратура курстарын ұсынады. Кембридж әлеуметтік инновация орталығының мақсаты – бизнес, азаматтық қоғам, мемлекеттік саясат және академиялық салалардағы ең жақсы тәжірибелерді дамыту арқылы теңдік, әмбебаптық және тұрақтылыққа қол жеткізу. Ұлыбритания, Австралия, Қытай және Даниядағы мемлекеттік саясатты қалыптастырушылар да әлеуметтік инновацияларды қолдайды. Еуропалық Одақтың инновациялық стратегиясы – әлеуметтік инновацияға ерекше назар аударған және тиімді қаржыландырылған алғашқы ғылыми-зерттеу және даму стратегиясы болды. 2002 жылы Оңтүстік Австралия үкіметі, премьер-министр және әлеуметтік интеграция министрі Майк Ранн басшылығымен, он жылдық әлеуметтік инновация стратегиясын қабылдады, бұл стратегия баспанасыздық, мектепке қалу, психикалық денсаулық және мүгедектік қызметтері сияқты салалардағы реформаларға бағытталған үлкен инвестицияларды қамтыды. «Ортақ жер» және «Көшеден үйге» баспанасыздыққа қарсы бастамалары мен Австралияның әлеуметтік инновация орталығы Аделаидада құрылды, ал Оңтүстік Австралияда сынақтан өткен көптеген реформалар бүкіл Австралия бойынша ұлттық деңгейде қабылданды. Бұл бастаманы Оңтүстік Австралияның әлеуметтік интеграция комиссары Дэвид Каппо жетекшілік етті, ал оған «Резиденттік ойшылдар» (Thinkers in Residence) Геофф Малган және Нью-Йорктік әлеуметтік кәсіпкер Розанна Хаггерти кеңес берді.

The United States created an Office for Social Innovation in the White House, which is funding projects that combine public and private resources. In 2010, the US government listed 11 investments made by its 'Social Innovation Fund', with public funding more than matched by philanthropic organizations. This fund focuses on partnerships with charities, social enterprises, and business. Moreover, educational institutions are now increasingly supporting teaching and research in the area of social innovation. In addition to pioneered efforts by institutions such as the Harvard Business School's Initiative on Social Enterprise (launched 1993) and Said Business School's Skoll Centre for Social Entrepreneurship (launched 2003), INSEAD and other universities now offer short term programs in Social Innovation, and a few such as Cambridge Centre for Social Innovation, Cambridge Judge Business School, University of Cambridge, and Goldsmiths, University of London offer Masters courses dedicated entirely to the study of theory and practice in relation to social entrepreneurship and innovation. The Cambridge Centre for Social Innovation's aim is to build best practices across business, civil society, policy and academia for a more equitable, inclusive and sustainable world. Public policy makers support social innovation in the UK, Australia, China and Denmark, as well. The European Union's innovation strategy was the first well funded research and development strategy to emphasize social innovation. In 2002, the South Australian government, led by Premier and Social Inclusion Minister Mike Rann, embraced a ten year social innovation strategy with big investments and a focus on reform in areas such as homelessness, school retention, mental health and disability services. The Common Ground and Street to Home homelessness initiatives and the Australian Centre for Social Innovation were established in Adelaide and many reforms trialed in South Australia have been adopted nationally throughout Australia. This initiative, headed by Monsignor David Cappo, South Australia's Social Inclusion Commissioner, was advised by 'Thinkers in Residence' Geoff Mulgan and New York social entrepreneur Rosanne Haggerty.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл

Лин мен Чен "Қоғамдық және әлеуметтік инновацияның әсері: жағдайлық тәсіл" деген еңбегінде әлеуметтік инновацияның мақсаты – "әлеуметтік тұрғыдан құнды және көпке пайдалы" әрекеттерді жасау екенін айтады. Басқару саласындағы оның негізгі рөлі – қоғамда белсенді қатысу арқылы азаматтардың сенімін арттыру және оны барынша күшейту, мемлекеттік немесе жеке секторда. Канадада осы зерттеуді CRISES жобасы бастады. Тағы бір ірі жоба – SINGOCOM, ол Еуропалық Комиссияның 5-ші аяқтамалық бағдарламасының аясында жүзеге асырылып, "Жергілікті инновациялардың баламалы үлгілері" (ALMOLIN) деп аталатын жаңа тәсілді ұсынды. Бұл үлгілер KATARSIS және SOCIAL POLIS бағдарламалары арқылы жүзеге асырылған қоғамдық шаралар арқылы дамытылды. Соңғы зерттеулер экономикалық өмірдің қоғамдағы рөліне, жергілікті және аймақтық деңгейде әлеуметтік тәжірибелер мен қарым-қатынастардағы инновацияларға назар аударады. Сондықтан әлеуметтік инновация – ынтымақтастық, өзара көмек және мәдени алуан түрлілік арқылы адам дамуын ынталандыруға бағытталған процестер мен стратегиялар жиынтығы. Еуроодақ қаржыландыратын URBACT бағдарламасы қалалардың қалалық саясат саласындағы тәжірибе алмасуына және білім алуына көмектесу үшін жасалған. URBACT әдістемесін әлеуметтік инновацияларға қатысты іс-қимыл жоспарын құру тәсілі ретінде қарастыруға болады. Әдеттегі URBACT желісіне он қала кіреді, олар белсенді қосу немесе қиын жағдайдағы аудандарды жаңарту сияқты нақты тақырып бойынша жұмыс істейді. Олар жақсы тәжірибелерді зерттейді, содан кейін жергілікті қолдау тобы арқылы жұмыс істеп, нәтижелерді жергілікті іс-қимыл жоспарына енгізеді. Еуропалық Комиссияның Кәсіпкерлік және өнеркәсіп басқармасы қаржылаған "Еуропадағы әлеуметтік инновациялар" бастамасы 27 мүше мемлекеттен алынған әлеуметтік инновациялардың нақты мысалдарының тізімін жасау арқылы Еуропалық деңгейде әлеуметтік инновацияларды картаға түсіруге бағытталған. Еуропалық Комиссия 2008-2013 жылдары 550-ден астам әлеуметтік жобаны қарастырған және осы білімдердің үлкен ауқыпта өзгерістер мен инновацияларды қалай ынталандыруға болатынын зерттеген SELUSI зерттеуін қаржылады. Зерттеу бес елдегі әлеуметтік кәсіпорындардың бизнес-моделін қарастырды, олардың бірі – Ұлыбритания. Онда әлеуметтік кәсіпорындардың қайсысы ерекше табысты екенін және оларды кім және қалай тиімді түрде кеңейтуге болатынын анықтады. 2013 жылы Еуропалық Комиссия 7-ші аяқтамалық бағдарлама аясында әлеуметтік инновацияларға арналған инкубаторлар желісін құру мақсатында жаңа бастама (жоба) іске қосты. Бұл желі 300 әлеуметтік инновация мысалын анықтауға және оларды кеңейтуге көмектеседі. Желі әлеуметтік инновацияларды кеңейтудің жаңа үлгілерін анықтау үшін әртүрлі географиялық топтарда бірлесіп жұмыс істейді, идеяларды тарату, құралдар мен қаржы табу, бизнес-жоспарлар мен модельдерді әзірлеу арқылы жаңа перспективалы идеяларды Еуропа бойынша таратуға ықпал етеді. Әлеуметтік инновацияларды жергілікті немесе аймақтық деңгейде ілгерілетудің жолдарын көрсететін нұсқаулық та бар.

Lin and Chen, in "The Impact of Societal and Social innovation: a case based approach" have argued that social innovation's goal is to produce actions that are "socially valuable and good for many". In governance, its main role is to enhance and maximize the trust of citizens through active involvement in society, whether in the public or private sphere. In Canada CRISES initiated this type of research. Another, larger project was SINGOCOM a European Commission Framework 5 project, which pioneered so called "Alternative Models for Local Innovation" (ALMOLIN). These models were further elaborated through community actions covered by KATARSIS and SOCIAL POLIS. More recent works focus on the societal role of the economic life in terms of innovations in social practices and social relations at the local and regional levels. Social Innovation, therefore, is increasingly seen as a process and a strategy to foster human development through solidarity, cooperation, and cultural diversity. The EU funded URBACT programme is designed to help cities to exchange and learn around urban policies. The URBACT methodology can be seen as a social innovation action planning approach. A typical URBACT network would have ten cities working on a specific theme such as active inclusion or regenerating disadvantaged neighbourhoods. They examine good practice and then working through a local support group use the results to inform their local action plan. The Social Innovation Europe initiative, funded by the European Commission's Directorate General for Enterprise and Industry, was set up to map social innovation at a European level, by creating a directory of grass roots examples of social innovation from across the 27 member states. The European Commission funded the SELUSI study between 2008 2013 that looked at over 550 social ventures and examined how these insights can spark change and innovation at a much larger scale. It looked at business models of social ventures in five countries UK being one of them – identifying which specific practices evolved by social ventures are particularly successful, and how and by whom – be it social enterprise, public sector body or mainstream business – they can be most effectively scaled up. The European Commission has launched a new initiative (project) in 2013 under FP7 funding, with the aim to build a network of incubators for social innovation across regions and countries. This network facilitates identification of 300 social innovation examples and facilitates its scaling. The network is organised in a way to identify new models for scaling of social innovations across various geographical clusters in collaboration with each other, communicating the ideas, finding the tools and funds, developing business plans and models in order to promote the new promising ideas throughout Europe. A guide also exists that provides a way to promote social innovations at a local or regional level.

Анықтамалар (кітаптар)

"Еуропаның ертеңгі күні" (2015) "Әлеуметтік және экологиялық инновациялар бойынша Еуропалық тур". Әлеуметтік инновациялар алмасу, (2015) "әлемдік әлеуметтік инновациялар алмасу". Хьюберт А. (ред.) (2010). Адамдарды күшейту, өзгерістерді қозғау: Еуропалық одақтағы әлеуметтік инновациялар. Брюссель: BEPA – Еуропалық саясат кеңесшілері бюросы. Клайнерт С., Хортон Р. (2013). Еуропадағы денсаулық сақтау: Жетістіктер, сәтсіздіктер және жаңа сын-қатерлер. "The Lancet" журналы, 381: 1073–1074. Мулган Г., Такер С., Рушанара А., Сандерс Б. (2007). Әлеуметтік инновациялар. Ол не, неге маңызды және оны қалай үдетуге болады. Лондон: Жастар қоры. Мулган Г. (2019) Әлеуметтік инновация: қоғамдардың өзгеріске қабілеттілігін табу жолы, Бристоль, Policy Press. Мюррей Р., Каулиер Грис Дж., Мулган Г. (2010). Әлеуметтік инновациялардың ашық кітабы. Лондон: Жастар қоры және Nesta.