Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Филиппиндегі этностық топ
Ethnic group in the Philippines
Уарай халқы (немесе Уарай-Уарай халқы) – Филиппиндегі 4-ші ірі филиппиндік этнолингвистикалық топты құрайтын үлкен этнолингвистикалық топтың кіші тобы. Тикаондықтар Масбате провинциясының тұрғындары ретінде Масбатено тілді Масбате халқымен көбірек байланысты. "Британника" энциклопедиясының мәліметінше, 21 ғасырдың басында Уарай халқының саны 4,2 миллионға жеткен. Бірақ 2020 жылғы Филиппин халық санауы Уарайлардың саны шамамен 4,1 миллионды құрайтынын көрсетті. Испандықтар бұл аймаққа келгенге дейін Уарайлардың күрделі мәдени және әлеуметтік-саяси жүйелері болған, сондай-ақ олар қытайлықтармен, Борнеолықтармен және малайлармен сауда жасаған. Филиппин аралдарынан еуропалықтарды алғаш рет португалдық саяхатшы Фердинанд Магеллан экспедициясы көріп өткен. Уарайлар мен басқа бисай этностарының Филиппин мемлекетіне сіңірілуіне әрекеттер жасалған. Уарай-Уарай тілі Филиппинде ұлттық тіл деп есептелмейді, тек Самар және Лейте аралдарында ғана тіл, ал қалған жерлерде диалект саналады.
The Waray people (or the Waray Waray people) are a subgroup of the larger ethnolinguistic group Bisaya people, who constitute the 4th largest Filipino ethnolinguistic group in the Philippines. Although, Ticaonons identifies more with the Masbateño speaking people of Masbate, being their province mates. Encyclopædia Britannica estimates that the Waray people's population reached 4.2 million in early 21st century. Although, an updated 2020 Philippine census reveals that Warays only constitute around 4.1 million only, Before the Spaniards came in the region, the Warays already had complex cultural and socio political systems, and trading with the Chinese, Borneans and Malays. were the first people from the Philippine islands that were seen by the Europeans in the expedition led by Portuguese explorer Ferdinand Magellan. Attempts to “Filipinize” Warays and other Bisayan ethnicities into assimilating into the Philippine State. The Waray language of Waray Waray is not nationally considered a language in the Philippines but a dialect except in the islands of Samar and Leyte.
"Уарэй Уарэй" және Эрта Китт
"Waray Waray" халық әні 1960 жылдары американдық әнші Эрта Китт әннің өзінің нұсқасын орындап, жазғанда халықаралық деңгейде танымал болды. Китт әнді тагалог және висайя тілдерінің қоспасымен, ағылшын тіліндегі аралықтармен орындайды. Француз және испан тілдеріндегі әндерінен өзгеше, Китттің "Waray Waray" нұсқасы дұрыс емес айтылуымен, қате сөздерге баса назар салуымен және тіпті бірнеше ойша туған сөздермен ерекшеленеді. Халық әнінің авторы – Хуан Силос, ал сөзін Леви Селерио жазған. Ән Waray әйелдері туралы айтылып, оларға қатысты стереотиптерді күшейтеді. "Waray әйелдері тіпті өлімге қарсы тұрғанда да қашпайды" және "Бірақ Waray әйелдері басқаша, ешкімнен қорқамайды" сияқты шумақтары бар. Халық әні Waray халқының күшті және қайсар екенін, соғысуға дайын екенін бейнелейді. Ән Waray әйелдерін қатыгез, мықты және ренішті деп көрсетеді. Нәтижесінде, "Waray Waray" Китт тарапынан бүкіл әлемде, соның ішінде Филиппинде орындалды. "Waray Waray" филиппиндік болудің мәнін ашуға қатысты кең талқылаудың бір бөлігіне айналды.
The folk song, “Waray Waray” came to international attention in the 1960s when the American entertainer, Eartha Kitt, performed and recorded her own version of the song. Kitt sings the song in a mix of Tagalog and Visyan with some English interludes. Unlike her songs in other languages such as French and Spanish, Kitt’s version of, “Waray Waray” is rough with mispronunciation, emphasis on the wrong words, and even a few made up words. The folk song itself was originally composed by Juan Silos, Jr with lyrics by Levi Celerio. The song is about Waray women and feeds into the stereotypes around them. With lines like, “Waray women will never flee, even in the face of death.” and “But Waray women are different We do not fear anyone.” The folk song perpetuated the stereotyping of the Waray as strong and fierce people, willing to fight. The song portrays the Waray women as thuggish, tough, and grumpy. Ultimately, “Waray Waray'' would be performed by Kitt across the globe including in the Philippines. “Waray Waray” itself would become a part of the bigger discourse on what it means to be a Filipina.
Жауынгерлік мәдениет
Уарай-Уарай көбінесе батыл жауынгерлер ретінде стереотиптеледі, мысалы, танымал сөз тіркесінде: "Basta ang Waray, hindi uurong sa away", яғни "Уарай ешқашан төбелес кезінде шегінбейді". Дегенмен, осы стереотиптің көптеген теріс тұжырымдары, Уарайларды зорлық-зомбылыққа және беймүміндікке бейім деп көрсеткен, әйгілі Уарай-Уарай топтарының салдарынан туындады. Қазіргі Жаңа халық армиясы көтерілісінің негізгі бекінісі Солтүстік Самарда орналасқан, себебі аймақтың отаршылдыққа қарсы күрестің тарихы мен отаршылдыққа дейінгі дәуірдегі жауынгерлік мәдениетімен тығыз байланысы бар. Көптеген NPA жауынгерлері негізінен Уарай және Себуано тегінен шыққан.
The Waray Waray are often stereotyped as brave warriors, as in the popular phrase, Basta ang Waray, hindi uurong sa away, meaning "The Waray would never back down from a fight". Most of the negative connotation of this stereotype however, which depicted Warays as violent and callous, were caused by the notorious Waray Waray gangs. The ongoing New People Army Rebellion's main stronghold is held within Northern Samar, due to the region's history of resistance against colonialism and its strong cultural ties to their former warrior culture in their pre colonial days as many NPA fighters are predominantly of Waray & Cebuano descent.
Қанағат мәдениеті
Олар сондай-ақ қанағатты адамдар ретінде танымал, сондықтан испан отарлау дәуірінде оларды жиі жалқау деп атады, себебі олар шаруалар ретінде қарапайым өмір сүруге риза болды және кокос шырынынан туба пальма шарабын жасады. Варай халқы музыкаға, әсіресе құртаса биіне деген құштарлығымен де белгілі. Жергілікті әртістер көбінесе танымал әндердің варай тіліндегі нұсқаларын жасайды, мысалы, мексикалық ән негізінде жасалған "An Bahal nga Tuba".
They are also known as contented people, so much so that, during the Spanish era, they were often called lazy, for being contented to live in simplicity as farmers, and for making tuba palm wine from coconut nectar. Warays are also known for their love of music, in particular the Kuratsa, a courtship dance. Local artists often create Waray versions of popular songs, such as "An Bahal nga Tuba" that was based on a Mexican song.
Тіл
Уарай халқы уарай тілінде сөйлейді, ол маңызды висайя тілінің бірі. Көптеген адамдар ағылшын, тагалог және/немесе себуано тілдерін екінші тіл ретінде қолданады. Waray тегінен тараған кейбір адамдар Waray тілін екінші немесе үшінші тіл ретінде қолданады, әсіресе Метро Манилаға, Филиппиннің басқа аймақтарына және әлемнің басқа жерлеріне көшіп кеткендер арасында. "Уарай" термині Самар және Лейте аймақтарының халқы мен тілін білдіреді және уарай тілінде "ешнәрсе" деген мағынаны береді. Бұл тілдің осылай аталуының себебі әлі анықталған жоқ. Висайя тілі жөніндегі кеңес (Sanghiran sang Binisaya) бойынша, тілдің ресми атауы Линейте-Самарон немесе Бинисая. Осы аймақтарда тұратын уарайлар да осы аттармен танылады.
The Waray people speak Waray, a major Visayan language. Many also speak English, Tagalog, and/or Cebuano as their second languages. Some people of Waray descent speak Waray as their second or third language, especially among emigrants to Metro Manila, other parts of the Philippines, and elsewhere in the world. The term "Waray" refers both to the people and the language of Samar and Leyte, and means "nothing" in the Waray language. It is unclear how it became the language's name. According to the Sanghiran sang Binisaya (Council for the Visayan Language), the formal name of the language is Lineyte Samarnon or Binisaya. Warays who live in these provinces may also be identified with those names.
Білім
Лейтедегі Таклобан қаласында Филиппин Висая университетінің кампусы, Лейте колледждері және Лейте нормалық университеті орналасқан. Аймаққа қызмет ететін көптеген мемлекеттік университеттер бар, олардың ішінде Шығыс Самар мемлекеттік университеті, Шығыс Висаяс мемлекеттік университеті, Самар мемлекеттік университеті және бүкіл аймақтағы ең үлкені – жер көлемі және оқу бағдарламалары тұрғысынан – Солтүстік Самардың Катарман қаласында орналасқан Шығыс Филиппин университеті. (Батыс) Самарда Катбалоганның Сент-Мэри колледжі (бұрынғы Sacred Heart колледжі) және Самар колледжі сияқты басқа да колледждер бар. Солтүстік-Батыс Самар мемлекеттік университеті (бұрынғы Тибурсио Танцинко атындағы ғылым және технология мемориалдық институты және Самар мемлекеттік ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы колледжі) технология және бизнес салаларында қажетті курстарды ұсынады.
Tacloban City in Leyte is home to a campus of the University of the Philippines Visayas Tacloban College, Leyte Colleges, and Leyte Normal University. There are numerous state universities serving the region, including Eastern Samar State University, Eastern Visayas State University, Samar State University and the largest both in terms of land area and curricular offerings in the whole region, the University of Eastern Philippines located in Catarman, Northern Samar. There are also other colleges in (Western) Samar like St. Mary's College of Catbalogan, formerly Sacred Heart College and Samar College. Northwest Samar State University, formerly Tiburcio Tancinco Memorial Institute of Science and Technology and Samar State College of Agriculture and Forestry, offer courses that are needed in technology and business community.
Өсімдіктер
Көптеген адамдар үшін ең маңызды дақыл және табыс көзі - кокос жаңғағы. Басқа маңызды ауыл шаруашылығы өнімдеріне күріш және жүгері жатады, ал қант қамысы, абака және темекі де өсіріледі. Кассава мен камота (тат картоп) қосымша негізгі дақылдар ретінде егіледі. Ананас, банан, манго және басқа да жемістер, сондай-ақ көптеген көкөністер мен жержаңғақ жыл бойы өсіріледі. Самар мен Лейтеде "палаван" деп аталатын тамырлы дақыл кеңінен танымал. Лейте бананның ірі өндірушісі болып табылады.
The most important crop and major source of income for many is the coconut. Other major agricultural products include rice and corn, while sugarcane, abaca, and tobacco are also grown. Cassava and camote (sweet potato) are grown as supplementary staple crops. Pineapple, banana, mangoes, and other fruit are grown year round, as are many vegetables and peanuts. A root crop known as palawan is also widely known in Samar and Leyte. Leyte is a big producer of bananas.
Шаруашылық және балық аулау
Уарау-Уарау халқының күнкөрісін көбінесе егіншілік және балық аулау қамтамасыз етеді. Теңіз өнімдерінің әртүрлілігі таң қалдырады. Филиппиннің көптеген аймақтарындағыдай, осы жерде де жергілікті шараптар жасалады. Олардың ең көп таралғандары – кокос пальмасынан алынатын туба, пальма ағашынан алынатын "манианг" (Солтүстік Самар провинциясында кең таралған) және ашытылған күріштен дайындалатын пангаси.
Farming and fishing provide much of the livelihood of the Waray Waray. There is an impressive variety of seafood available. Native wines are produced in the area, as in many places in the Philippines. The most common of these wines are tuba extracted from the coconut palm, "manyang" extracted from palm tree (common in the province of Northern Samar) and pangasi, made from fermented rice.