Кіріспе
Вертолетпен шаңғы тебу – шаңғы трассасынан тыс, таудан төмен шаңғы тебу немесе сноубордпен сырғанау түрі, онда шаңғышы көтеріліс орнының орнына вертолет арқылы таудың шаңына жетеді.
Heli skiing is off trail, downhill skiing or snowboarding where the skier reaches the top of the mountain by helicopter, instead of a ski lift.
Тарих
1950 жылдардың аяғында Аляска мен Еуропада тікұшақтар қашықт жерлерге қол жеткізу үшін қолданылды. Гелиски идеясы алғаш рет канадалық геолог Арт Паттерсонға келді. Паттерсон жазда жұмыстарында тікұшақтарды пайдаланды, бірақ қысқы уақытта тікұшақтардың қолданыссыз екенін байқады. Өзінің шаңғыға құштарлығынан, ол тікұшақтарды шаңғышыларды таудың басына жеткізу үшін пайдалануды ойлады. Ол тәжірибелі тау гиді Ханс Гмосермен бірігіп, бірлесіп бизнес құрды. Олар гелискидің алғашқы күні үшін 20 доллар алды, бірақ қолайсыз ауа райы және кішкентай Bell 47G 2 тікұшағының салдарынан Паттерсон бұл бизнестің тым тәуекелді екеніне көз жеткізіп, одан бас тартты. Дегенмен, Гмосер бизнес идеясын жалғастырып, 1965 жылы Канадада CMH, Canadian Mountain Holidays компаниясын құрып, қызметті коммерцияландырды. Бұл компания тұруға орын, көлік және гидтік қызметтерді біріктірген гелиски компаниясы болды. Гелискидің ең үлкен өркендеуі 1970 және 1980 жылдары болды, осы кезде бұл шаңғы спортының түрі кеңінен коммерцияланды.
Қауіпсіздік
Хелискиде жүру, дәстүрлі тау шаңғысымен салыстырғанда, көбірек қауіпті. Хелискиде жүру кезіндегі басты қауіпсіздік мәселесі – қар көшкінінің қаупі. Жарасымды емес жерлерде қауіпсіздікті арттыру үшін бірнеше техника бар, мысалы, қар көшкінін жасанды түрде тудыру үшін жарылғыш заттарды қолдану немесе қауіпті шаңғы жолдарынан қашу сияқты жиі қолданылатын тәсілдер. Тағы бір жиі кездесетін қауіп – ағаш шұңқырлары. Қар астында қалған адамды іздеуге және құтқаруға көмектесетін, трансиверлер, зондтар немесе қашаулар сияқты әртүрлі қауіпсіздік құралдарын пайдалану қалыпты жағдай. Жаңағы заманғы қауіпсіздік құралдарының бірі – қар көшкіні кезінде қолмен іске қосылатын құтқару қапшығы. Шаңғышының рюкзагында орналасқан механизм, шаңғышының денеіне айналатын үлкен қапшықты ісіреді, осы арқылы шаңғышыны қар көшкінінің бетіне көтереді. Жолдан тыс шаңғы тебу кезіндегі маңызды ереже – жалғыз емес, әрқашан топпен жүру, себебі қар көшкіні немесе басқа да жағдайлар туғанда шаңғышыға дереу көмектесе алатын адамдар болады. Қар көшкіні қауіпсіздігі курстары қауіпсіздікті арттырудың тиімді жолы болып табылады, өйткені мұндай курстарда шаңғышылар қарды қалай оқуға, қай беткейлердің қауіпті екенін анықтауға, жерді қалай бағдарлауға, ауа райын болжауға және басқа да қажетті дағдыларды үйренеді.
Орналасқан жерлер
Ең танымал гелиски орындарын Еуропа Альптерінде кездестіруге болады, ал Швейцарияның Зерматты ең көп таңдалатын орын. Швейцарияда жыл сайын шамамен 15 000 гелискилік ұшу, 42 қондыру алаңына жасалады. Басқа да танымал гелиски бағыттары – Ресейдегі Камчатка немесе Жапониядағы Хоккайдо. Түркияда Качкар тауларында гелиски жасалады. Австрияда тек бір ғана қондыру алаңына рұқсат беріледі.
Қолжетімділік
Хелискилік тәжірибелердің екі негізгі түрі бар. Біріншісі – шаңғышылар даланың ішіндегі үйлерде тұрып, сол жерден шаңғы тебуге шығады. Мұндай турлар көбінесе 5–7 күнге есептелінеді және шамамен 10 000 доллар тұрады. Екіншісі – күндізгі хелиски, ол тұруға орынсыз, тек бір күндік шаңғы тебуді қамтиды, көбінесе қалыпты курорттағы шаңғы тәжірибесі барысында қолжетімді. Фрирайд шаңғылары, таяқшалары және қауіпсіздік құралдары сияқты жабдықтардың құны әдетте бағаға кіреді.
Дау
2010 жылы Швейцарияның ірі экологиялық ұйымдары, оның ішінде Дүниежүзілік табиғат қоры, швейцариялық үкіметке 15 мыңнан астам қол қойылған петицияны табыс етті, олар гелискиге тыйым салуды талап етті. Германияда және Францияда 1985 жылдан бері гелискиге тыйым салынған.
Қате түсініктер
Көпшілік арасында кең таралған қате пікір - шаңғышы тікұшақ әлі де ауада ұшқанда секіруге тиіс. Бірақ, әдеттегі тікұшақпен шаңғы тебу кезінде тікұшақтың алдын ала белгіленген түсіру алаңы болады, онда тікұшақ қонады және барлық адамдар қауіпсіз түрде түсуіне мүмкіндік береді. Тағы бір жалған түсінік - шаңғышылар тік жарлардан секіріп, қауіпті тік беткейлермен сырғанады. Алайда, тікұшақпен шаңғы тебудің стандартты жағдайында шаңғышылардың шағын топтары болады, олардың әрқайсысының алдын ала жоспарланған маршруттарды жақсы білетін және қардың қауіпсіздігін тексеріп растайтын жекелеген нұсқаушылары бар. Топ көбінесе жүгірудің қызығу деңгейін өзі шеше алады.