Кіріспе

Кәсіпкерлік субъектілер үшін жауапкершілік тудыратын заңдар Корпоративтік жауапкершілік, сондай-ақ заңды тұлғалардың жауапкершілігі деп аталады, компанияның заңды тұлға ретінде өзі жұмыс істейтін жеке тұлғалардың іс-әрекеттері мен іс-әрекетсіздігі үшін, ал кейбір құқықтық жүйелерде басқа да байланысты серіктестер мен бизнес серіктестер үшін жауапкершілік деңгейін анықтайды. Корпорациялар мен басқа да кәсіпкерлік субъектілері экономикалық ортаның маңызды бөлігі болғандықтан, корпоративтік жауапкершілік экономикалық қылмыстарға қарсы тиімді құқық қолданудың маңызды құралы болып табылады. 2016 жылы 41 елдің корпоративтік жауапкершілік жүйелерін зерттеу көрсеткендей, жауапкершілікке қатысты көзқарастардың айқын айырмашылықтары бар, сонымен қатар корпоративтік жауапкершілік – құқықтық инновациялар мен дамудың динамикалық саласы. «Заңды тұлға» термині заңмен белгіленгендей, заңдық құқықтарға (мысалы, сотқа шағымдану құқығы) және заңдық міндеттерге ие кәсіпкерлік субъектіні (көбінесе корпорацияны, бірақ басқа да заңды тұлғаларды) білдіреді. Қоғамдық саясат деңгейінде қоғамның өсіп-өркендеуі үлкен дәрежеде бизнес қауымдастығының дамуына байланысты болғандықтан, үкіметтер рұқсат етілген кез келген кәсіпкерлік субъектісінің жауапкершілікке тартылу шамасын және жолдарын мұқият анықтауы керек. Корпоративтік жауапкершілік жүйелерінің маңызды элементтеріне юрисдикция, мұрагерлік жауапкершілік, жауапкершілік көздері ретінде байланысты және байланыссыз субъектілер, санкциялар және жеңілдетуші жағдайлар кіреді.

Кәсіпорынның жауапкершілігінің сипаты

Мемлекеттер корпоративтік жауапкершілік жүйелерін қылмыстық немесе қылмыстық емес (яғни әкімшілік немесе азаматтық) құқықта, немесе екеуінде де негіздей алады. Олар сондай-ақ заңды тұлғаларға белгілі бір құқық салаларында (мысалы, денсаулық пен қауіпсіздік, өнім қауіпсіздігі мәселелері) жауапкершілік жүктейтін заңнаманы қабылдай алады. Бұл тәсіл бойынша заң бойынша жасалған қылмыстың мәтіні корпорацияға негізгі немесе адам агентімен бірлескен негізгі жауапкершілікті жүктейді. Жалпы, елдердің бұл мәселеге қатысты көзқарастары ұзақ уақыт бойы қалыптасқан әртүрлі құқықтық дәстүрлерді көрсетеді. Мысалы, Австралия мен Канада корпоративтік жауапкершілік жүйелерін қылмыстық құқыққа негіздеген, ал Германия мен Италия жүйелері әкімшілік құқыққа негізделген. Кейбір юрисдикциялар қылмыстық және азаматтық жүйелерді қатар қолданады, осылайша заңды тұлғаларды заңдық жауапкершілікке тарту және қылмыстық құқық қолданылуы туралы саяси шешімдер қабылдау үшін сот іс-әрекеттерінің әсерін барынша арттыру үшін мүмкіндіктерді кеңейтеді. АҚШ-тың корпоративтік жауапкершілік жүйесі қылмыстық және азаматтық құқық элементтерін қамтитын жүйенің үлгісі болып табылады. Бұл тәсіл ағылшын заңына негізделген. Tesco Supermarkets Ltd v Nattrass [1972] AC 153 ісінде Лордтар палатасы дүкен менеджерінің корпорацияның "басқарушы санасының" бөлігі емес екенін және сондықтан оның мінез-құлқы корпорацияға жатпайтынын анықтады. Бұл тәсіл сынға ұшырады, өйткені ол корпоративтік жауапкершілікті директорлар мен бірнеше жоғары деңгейдегі басшылардың әрекеттеріне шектейді. Сондықтан ол үлкен компанияларға әділетсіз пайдасын тигізуі мүмкін, өйткені олар күнделікті қызметті басқаратын қызметкерлердің әрекеттері үшін қылмыстық жауапкершіліктен құтылуы мүмкін. Бұл корпоративтік қазақстандық жағдайларда проблемалық болып шықты. 2016 жылы 41 елде корпоративтік жауапкершілік жүйелерін зерттеу "басқарушы сана" сынағын орындау әдетте жауапкершілікке жатпайды, бірақ жауапкершілікті компанияға жатқызу үшін бұл әрқашан жеткілікті. Шын мәнінде, бұл ілім заңды тұлғалар үшін mens rea білімін (бірақ ниетті емес) анықтау үшін маңызды. АҚШ-тың Нью-Ингланд банкіне қарсы (1987) 821 F2d 844 ісінде Жоғарғы Сот бұл ілімді валюталық операцияларға қатысты есептерді қасақана тапсырмағаны үшін Нью-Ингланд банкіне қатысты айыпты растау үшін қолдауға санкция берді. Сот ұжымдық білім туралы ілімді растап, мұндай принцип болмаған жағдайда, кәсіпкерлік субъектілер өз қызметкерлерінің міндеттерін бөліп, олардың білімдерін бөліп, жауапкершіліктен құтылуы мүмкін деп дәлелдеді. Австралия соттарында біріктіру қолданылды, бірақ Англияда қабылданбады.

Корпоративтік мәдениет және сәйкестік жүйелері

Көптеген құқық сарапшылары (мысалы, Гоберт) корпорация алдын ала шаралар қабылдамаса немесе қылмыстық құқық бұзушылықты болдырмау үшін тиісті ұқыптылық танытпаса, мұның себебі оның корпоративтік мәдениетіндегі көзқарастар мен сенімдердің құрылымдары, саясаты, тәжірибесі және процедуралары арқылы көрінуінен туындайды деп санайды. Бұл көзқарас корпорацияларды нақты тұлғалармен бірдей қарау қажеттігін (яғни, "кінәлі" сананы іздеу) жоққа шығарады және ойдан шығарылған заңды тұлғалардың жауапкершілігін негіздеу үшін басқа құқықтық ұғымдар қолдануды жақтады. Бұл ұғымдар қазіргі заманғы корпорациялардың көбінесе орталықтандырылмаған құрылымын көрсетеді, онда қылмыс жеке тұлғалардың қате әрекеттерімен немесе нашар біліктілігімен емес, көбінесе тәуекелді бақылау және басқару мәселелерін шеше алмайтын басқару және сәйкестік жүйелерімен байланысты. Көптеген корпоративтік жауапкершілік жүйелері корпоративтік мәдениетті және компаниялар қабылдаған басқару және сәйкестік жүйелерін кінәлілікті түсіну үшін маңызды деп есептейді. Мұндай мәселелер қылмыстың құрамына (сонда прокурорлар басқару және сәйкестік жүйелерінің жеткіліксіздігін дәлелдеуі керек) немесе компанияның қорғаныс шарасы ретінде (онда компания өз жүйелерінің жеткілікті екенін көрсетуі керек) енгізілуі мүмкін. Кейбір елдер басқару және сәйкестік жүйелеріне жауапкершіліктен толығымен босатуға рұқсат етпейді, бірақ оларды санкциялар салынғанда жағдайды жеңілдететін фактор ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Қалпына келтіру

Алдамшылықтың кейбір жағдайларында сот заңды тұлғаның жасырындығын жойып тастауға құқылы. Көптеген алдамшылықтар сонымен қатар қылмыстық құқық бұзушылықтары болып табылады және қылмыстық сот ісін жүргізу мақсатымен алынған кез келген дәлел азаматтық іс жүргізуде қабылдануы мүмкін. Алайда, қылмыстық қудалауларға басымдық беріледі, сондықтан егер азаматтық іс жүргізуде қылмыстық құқық бұзушылықтың дәлелі табылатын болса, азаматтық іс қылмыстық тергеу аяқталғанға дейін тоқтатылуы мүмкін.

Екіншілік жауапкершілік

Кейбір қылмыстар бастапқы саналады, себебі олар, қастандық немесе әрекетке ұқсас, толық қылмыстың actus reus (латынша "күнәлі әрекет") жасалуын болжайды. Сотталудың бір жолы – корпорацияны қызметкерлермен бірге кінәлі немесе қастандыққа қатысушы деп қарау. Жалпы алғанда, көптеген штаттар компанияларға осындай қылмыстар үшін жеке тұлғалар сияқты жауапкершілікке тартуға мүмкіндік береді, егер қастандыққа кем дегенде екі жеке тұлға қатысса және қылмыстың жасалуына көмектесетін тағы бір серіктес болса.