Кіріспе

Самбал халқы – Филиппиннің этнолингвистикалық тобы, негізінен Замбалес провинциясында және Пангасиненс муниципалитеттерінің Болиао, Анда және Инфанта қалаларында қоныстанған. Бұл термин Замбалес тұрғындарының барлығын да білдіруі мүмкін. Испан отарлау дәуірінде оларды Zambales (жеке тұлға – Zambal) деп те атаған. 1950 жылдары Замбалес провинциясының солтүстік муниципалитеттерінен жүздеген самбалдар көшіп келіп, Палаванның Кесон қаласында Панитиан атты қоныс салған. Қоныс тұрғындары өздерін Палавенёнг Самбал (испан тілінде: zambales palaweños) немесе жай ғана Самбал деп атайды.

Тарих

Самбалдар – Филиппиннің Замбалес провинциясының австронезиялық тұрғындары. Олар негізінен самбал және ботолан тілдерінде, сондай-ақ капампанган, тагалог, илокано, болинао және пангасиненс тілдерінде сөйлейді. Самбали тілдері капампанган тілімен және Ризал провинциясындағы Танайда әлі де қолданылатын Тагалог тілінің ежелгі түрімен тығыз байланысты. Бұл самбалдардың бұл аймақта бұрын өмір сүргенін, кейін тагалогтардың көшіп келуінен ығысып, бастапқы тұрғындары солтүстікке қарай қазіргі Замбалес провинциясына қарай жылжуға мәжбүр болғанын, ал олардың орнына аиталар қоныстанғанын көрсетеді. Самбалдар әскери қабілеттерімен және христиан елді мекендеріне жасаған қанды шабуылдарымен белгілі болған. Еуропалық жазушылар оларды уланған жебелерді тиімді қолданатын шебер садақшылар деп сипаттаған. Олар қысқа найзалармен, қысқа пышақтармен және үлкен төртбұрышты каласаг қалқандарымен қаруланған. Мануэль Бузетаның «Diccionario Geográfico, Estadístico, Histórico de las Islas Filipinas» (1850) атты еңбегінде испандықтардың алғашқы кезеңіндегі Замбалес аймағында Самбал ауылдарының азаматтары сирек қоныстанғандығы, олардың арасында үлкен қашықтықтар болғандығы айтылады. Әр ауылда оннан отызға дейін отбасы болған және олар көбінесе басқа ауылдармен соғысқан. Самбалдар бас аулаушылар болған, олардың дәстүрлері Кордильерлердің дәстүрлеріне ұқсас. Жауынгердің мәртебесі өлтірген жауларының санына байланысты болған. Олар мұны көрсету үшін бас немесе бас сүйектер жинаған, сондай-ақ денелерінде киетін әшекейлерде де көрсетілген. Адам қайтыс болғанда, оның жақын туыстары қара мата киіп, қайғырып, жоқтау айтқан. Олар жауды өлтіргенге дейін ән айтудан, билеуден және той-томалақтарға қатысудан тыйым салынған. Қоғамдағы кісі өлтірушілер де, егер марқұмның отбасы белгілі бір мөлшерде алтын, күміс немесе құлдарды қабылдамаса, өлім жазасына кесілген. Самбалдар кейде индио командирлері (индио – австронезиялық тайпаларды атау үшін қолданылатын термин) тарапынан испандықтарға қарсы науқандарға тартылған, олар аралдарды басқарған. Самбалдар Диего Силангты бала кезінде тұтқындап, құлдыққа сатқан, бірақ кейін Замбалестегі Реколект миссионері оны құтқарып алған. Испан билігінің алғашқы жүз жылында Самбал, Филиппиндегі колониялық дәуірдегі испандық емес басқа да тайпалар сияқты, ауылдық құрылымдарын қайта ұйымдастырып, испандық мәдени нормаларын қабылдау үшін редукцияларға мәжбүр болған. Олар испандық миссионерлер тарапынан біртіндеп христиан дініне көшкен, әсіресе қазіргі Ботолан жерінде Форт-Пейнауэн (Пейнавен) құрылғаннан кейін. 1950 жылдары Замбалестегі Канделярия, Санта-Круз және Масинлоктан келген жүздеген самбалдар Палаванның оңтүстігіндегі дамылмаған және орманды аймаққа көшіп келген. Олар кейін Панитиан деп аталған елді мекен құрған. Масинлоктағыдай, Панитианның көптеген тұрғындарының тегі Е әрпінен басталады. Ең көп таралған тегі – Экларино, Элефане, Эхалузе, Эхаге, Испан, Эбуен, Эбилан, Эдквид, Эскала, Эдквиланг, Эбуенг, Эбуенга, Эбало, Эжанда, Эласио, Эльфа, Элиасо, Эльгинколин, Эдквибал, Эдналино, Эдора, Эспиноза, Экалдр, Еуфеминиано, Эдиллоран, Эрмита және Экл. Санта-Круздан келгендердің тегі көбінесе М әрпінен басталады, олардың ішіндегі ең бастысы – Миса, Мора, Мораня, Моральде және Мередор. Самбали халқының басқа да таралған тегі – Анхелес, Атреро, Агагас, Хеброн, Хичон, Гермосо, Гермоса, Германа және Гермогино. Қазіргі уақытта Палаван аралында шамамен 6000 самбал тұрады. Көптеген Палаван самбалдары содан бері провинциялық астанаға, Пуэрто-Принсесаға көшіп, әсіресе Мандарагат пен Нью-Бункагқа қоныстанды, бірақ көпшілігі әлі де Панитианда тұрады.

Самбалдың жергілікті діні

Санбал халқының испан отарлауынан бұрыннан бері күрделі жергілікті діні бар. Ең жоғары дәрежелі шаман – баёк деп аталған, ол басқа шамандарды қасиеттеп, рухтарға арналған рәсімдерді басқарған. Тек баёк ғана Малаяри немесе Маляриге – самбалдардың жоғарғы құдайы және жаратушы иесіне құрбандық шалып, рәсімдер өткізе алатын. Басқа да игі рухтарға табынылған, олардың әртүрлі, көбінесе ауыл шаруашылығымен байланысты қызметтері болған. Акаси: денсаулық және аурудың құдайы; кейде Малаяримен бірдей күшке ие деп есептелген. Самбали тілін сөйлейтіндер Замбалес провинциясының Санта-Круз, Канделярия, Масинлок, Палауиг муниципалитеттерінің және Иба қаласының, сондай-ақ Инфанта және Пангасинанның бірқатар қалаларының тұрғындары болып табылады. Болинаолық топ Пангасинанның Анда және Болинао муниципалитеттерінде, ал Ботоландық топ Замбалестің Ботолан және Кабанган муниципалитеттерінде орналасқан. Шамамен 6000 самбали тілін сөйлейтін адамды Кесонның Панитиан, Палаван және Пуэрто-Принсеса қалаларында да кездестіруге болады. Самбалдар сонымен қатар Капампанган, Тагалог, Илокано және Пангасиненс тілдерінде сөйлейді; бұл тілдердің бәрі Замбалесте, ал Илокано, Пангасиненс және Тагалог тілдері Пангасинан облысында қолданылады.