Кіріспе
Португалия – Еуропадағы ең көне ұлт мемлекеттерінің бірі болып табылады және оның музыка тарихы Еуропа музыка тарихының дамуына серпін беріп, зор үлес қосты.
Литургиялық репертуар
Католик шіркеуінің алғашқы күндері бірнеше жергілікті литургиялар пайда болды, мысалы, Францияда Галликан, Англияда Сарум, Римде ежелгі римдік және Миланда Амброзиандық рәсім. Толедоның вестготтар кеңесі 633 жылы испандық рәсімді ұйымдастырды (визиготтар немесе мозарабтар – бұл терминдердің варианттары). Испандық ырымның негізгі көзі – Леон Антифонари (он ғасыр), ол Бежада (қазіргі Алентежу, Оңтүстік Португалия) жиналған түпнұсқадан көшірілген болуы мүмкін. Бежа аймағында музыканттың ең алғашқы есімдерінің бірі кездеседі, Андре Принспс Канторумның (489–525) қызметінде. Португалиялық литургиялық музыканың Толеда испан жазуындағы ең көне қолжазбасы (XI ғасыр) Коимбра университетінің бас кітапханасында сақталған. Басқа да көптеген құжаттарда аквитан жазуы қолданылады. Он үшінші ғасырдың ортасынан бастап жазуда португалдық нұсқалар пайда болды; бұл португал жазуы он бесінші ғасырға дейін қолданылды, содан кейін қазіргі заманғы нотациялар қабылданды. Алайда, шіркеу көп ұзамай литургиялардың көбеюіне алаңдады. Галисиялық литургияның ежелгі римдікпен араласуынан, дәстүрлі түрде папа Григорий I (540–604) кезінде, қазіргі Рим литургиясы, сондай-ақ Григориандық литургия деп аталатын, Григориандық әнді қамтиды. Бұл рәсімдер католик шіркеуінің ресми литургиясына айналып, біртіндеп жергілікті литургиялардың орнына енді. Иберия түбегінде Бургас кеңесі 1080 жылы испандық ырымның орнын қазіргі римдік ырымға ауыстыру туралы жарлық шығарды. Бұл шара Реконкиста кезінде епископтардың көпшілігі француз болғандықтан (Жерар, Морис Бурден, Жан Пекульер, Бернард, Хьюз) жеңілдетілді.
Дүниежүзілік музыка
Португалияда ақындық музыка жанры дамыды, кем дегенде тәуелсіздік алғаннан бері (1139 ж.), оның мәтіндері үш негізгі жинақта сақталған (Cancioneiros): Cancioneiro da Ajuda (13-ғасыр), Cancioneiro da Biblioteca Nacional (16-шы ғасыр, 14-ші ғасырдан бастау алатын түпнұсқалар), Cancioneiro da Vaticana (16-шы ғасыр, 14-ші ғасырдан бастау алатын түпнұсқалар). Cancioneiros-та сақталған 1680 өлең үш түрге бөлінеді: cantigas de amigo (достарға арналған әндер), cantigas de amor (махаббат әндері) және cantigas de escárnio e maldizer (қайырымсыз әндер). Cancioneiro da Ajuda-да музыкамен байланыстылығы анық көрінеді, онда нота таяқтары салынған, бірақ әуендер жазылмаған. Соңғы кезде ғана белгілі болған жалғыз музыкалық дереккөз – 20-шы ғасырдың басында Мадридтегі кітап сатушының Мартин Кодакстың жеті Cantigas de Amigo пергаментін тауып алуы болды, олардың алтауына әуендер қоса тіркелген. Кодакс – Португалия королі Динис I сарайының галисиялық трубадуры. 1990 жылы профессор Харви Л. Шаррер (Калифорния университеті, Санта-Барбара) Лиссабондағы Торре-ду-Томбода ортағасырлық құжатты (Пергаминхо Шаррер) тапты, онда Король Дом Динистің жеті Cantigas de Amor әндері және оларға қоса музыкалық безендірулер бар еді.
Полифонияның дамуы
Португалияда полифонияның таралуы туралы көп мәлімет жоқ. Полифония көршілес аймақтарда, мысалы, Галисиядағы (Испания) Сантьяго-де-Компостелада қолданылған және дамыған күйінде Португалияға әкелінген. Жан Симон де Хаспре белгілі композитор және ars subtilior стилінің жақтаушысы болды, Португалияның Фернандо I сарайында полифонияны кеңінен таратуға көмектесті. Осы кезеңде португал музыкасының даму орталықтары корольдік капелласы, монастырьлар (Коимбрадағы Санта-Круз және Алкобаса монастырьлары), корольдік сарай, соборлар (әсіресе Эвора соборы) және университеттер болды.
Патшалық шіркеу
Капела Реал, патшалық шіркеу, 1299 жылы Д. Динис құрған. Д. Дуарте (1391–1438) Капеланың Ережесін (Ordenaçam) жасады, ол стандартты тәжірибе үш дауысты ән айту болғанын көрсетеді. Оның ұлы, Афонсо V (1432–1481), Англияның Генрих VI (1421–1471) сарайына Капелла шебері (Mestre de Capela) Альваро Афонсоны, ағылшын патшалық капелласында қолданылатын жарғылардың, ережелердің және литургияның көшірмесін алу үшін жіберді. Уильям Сэй жазған толық сипаттама әлі күнге дейін Эворада сақтаулы.
Сот
Траввадор поэзиясындағыдай, біз 15-16 ғасырлардағы мәтіндердің маңызды жинақтарын сақтаймыз (мысалы, Гарсия де Ресенде құрастырған Cancioneiro Geral), бірақ музыкалық құжаттар одан да аз. Ренессанс және манерлік дәуірлердегі сарай музыкасының негізгі көздері: Cancioneiro de Elvas (Эльвастағы Públia Hortênsia кітапханасы), Cancioneiro de Lisboa (Лиссабон Ұлттық кітапханасы), Cancioneiro de Paris (Париж École nationale supérieure des Beaux Arts), Cancioneiro de Belém (Лиссабон Ұлттық археология және этнология мұражайы). Поэзиялық формалар – вилансете (немесе виланчико), кантига және романс. Алғашқы екеуі француз вирелайы мен итальян балладасына ұқсас, көбінесе махаббат тақырыбына арналған, бірақ сатира мен әлеуметтік сын да мүлдем жоққа шығарылмайды. Олардың бірегей рефрены және тармақ құрылымы бар. Романс тарихи оқиғаларды жырлауға арналған, өлеңнің барлық тармақтарына бірдей музыка қолданылады.
The poetical forms are the vilancete (or villancico), the cantiga and the romance. The first two, similar to the French virelai and to the Italian ballata, are generally dedicated to the love thematic, though satire and social criticism are not excluded. They share a refrain and stanzas structure. The romance is dedicated to celebrate historical events, applying the same musical text to all the stanzas of the poem.
Кафедральдық ғимараттар
Португалия королі Д. Мануэльдің (1469-1521) ұлдары, кардинал княздар Д. Афонсо (1509-1540) және Д. Энрике (1512-1580) 16 ғасыр бойы Португалияның негізгі діни округтерін басқарды. Афонсо өмірінің соңына дейін Эвора және Лиссабон діни округтерін басқарды. Энрике Брага, Лиссабон және Эвора архиепископы болды, сондай-ақ Португалия инквизициясының төрағасы қызметін атқарды. Ол немере інісі Себастьян I (1554-1578) Алькасер-Квибирде (1578) қайтыс болғаннан кейін Португалия королі болды. Княздар жеке капеллаларға ие болды және басқарған соборларда әсем әдет-ғұрыптарды енгізді. Эворада Д. Афонсо жоғары жалақы тағайындау арқылы соборға жоғары сапалы музыканттарды (Матеус де Аранда, 1528 жылдан 1544 жылға дейін капелла шебері) тартты; Кастилияның Изабел I патшайымының капелласындағы хоршы, католик королевасы және Севильядағы хор ұлдарының жетекшісі Педро до Порто (сонымен қатар Педро Эскобар, Эль Португаль) Эвораға капелла шебері ретінде келді. Ол португал авторларының ең көне полифониялық шығармасының (үш дауысты Магнификат) және Иберия түбегіндегі Реквиемнің ең көне полифониялық өңдеуінің авторы. Д. Афонсо сонымен қатар хор ұлдарына арналған мектеп ашты, оларға дауысы өзгергеннен кейін де білім алуға мүмкіндік берді; осы ұлдардың көптегені кәсіби музыканттарға айналды. Бұл Эвора мектебі 150 жылдан астам уақыт бойы жоғары деңгейдегі музыканттарды даярлады. Эворадан басқа, Брага және Коимбра да діни рәсімдерге ерекше мән берді. Португалиялық автордың Мессасының ең көне нұсқасы Коимбра соборының хоршысы Фернао Гомес Корреядан (1505-1532) шыққан.
Негізгі монастырлар
Ең маңызды монастырлар салтанатты литургия өткізді. Олардың ішінде Коимбрадағы Санта-Крус монастыры ерекше маңызға ие болды. XII ғасырда Д. Афонсу Энрикеш құрған бұл монастырь Португалиядағы жоғары білім беретін алғашқы оқу орны болды (онда Падуалық немесе Лиссабондық қасиетті Антоний оқыған). XVI ғасырда Д. Хелиодор де Пайва және Д. Франсиско де Санта-Мария сияқты музыкалық қабілеттерімен көзге түскен бірнеше монахтар болды. Санта-Крустағы музыкалық орындалулар Эль-Эскориалдағылармен бәсекелесіп, полифония мен қасиетті мәтіндерге құрмет көрсету арасындағы үйлесім үшін жоғары бағаланды.
Университет
Португалия университеті 1290 жылы Лиссабонда Д. Диниспен құрылды және 1323 жылы оған музыка мұғалімі тағайындалды. Коимбра мен Лиссабон қалалары арасында бірнеше рет орын ауыстырғаннан кейін, король Жоан III (1502–1557) 1537 жылы оны Коимбрада орналастырды. Коимбраға көшу 1544 жылы қайта ұйымдастырумен жалғасты, онда король өзі Матеус де Аранданы (Педро до Портодан кейін Эворадағы Капелла шебері) музыка мұғалімі қызметіне ұсынды. Музыка мұғалімі сонымен қатар университеттің Капелла шебері де болды.
Тарихи контекст
XVI ғасырдың соңында Португалияда дінсіз музыканың жойылуына және діни музыканың үстемдік құруына жағдайлар әкелді. Экономикалық және саяси факторлар болды, мысалы, Мароккодағы португалдық иеліктерді сақтап тұрудағы қиындықтар, Венециялықтар мен түріктердің (кейін голландтар мен ағылшындардың) дәмдеуіш саудасындағы бәсекелестік, бұл Антверпендегі португалдық факторияның (шартты түрде "дәмдеуіш супермаркеті") жабылуына соқтырды. Мәдени тұрғыдан алғанда, Португалиядағы Контрреформацияның ықпалы зор болды: i) Жоан III 1536 жылы Португалияда инквизицияны енгізді; оның інісі Энрике алғашқы Бас инквизитор атанды; ii) иезуиттер 1540 жылы Португалияға келді және көп ұзамай Коимбра мен Лиссабондағы өз колледждерінде оқытуды бастады. 1555 жылы олар Коимбрадағы Өнер колледжін (Португалиядағы ең беделді жоғары оқу орны) басқарды, инквизиция оның ең танымал оқытушыларын (Андре де Гувейя сияқты) қуғаннан кейін; iii) португалдық шіркеу Трент советіне белсенді қатысты және 1564 жылы Португалия кеңестің шешімдерін (әсіресе шіркеудегі музыкалық практикаға қатыстыларын) толығымен заң ретінде жариялаған жалғыз католик мемлекетіне айналды. Осы оқиғаларға байланысты Жоан III және оның немересі Себастьян I сарайларында дінсіз музыканың дамуы төмендеді. 1578 жылы Себастьян I қайтыс болғаннан кейін кардинал Энрике Португалияның королі болды. 1580 жылы оның қайтысынан кейін Португалия тәуелсіздігін жоғалтты, себебі таққа Испания королі Фелипе II (1527–1598) отырды. Лиссабондағы сарай жойылғаннан кейін аристократия ауылдық жерлердегі үйлеріне шегініп, дінсіз музыка дерлік жоғалып кетті. XVI ғасырдың соңындағы португал музыкасының дамуы негізінен қасиетті полифонияда болды.
Эвора мектебінің шыңы
1575 жылы кардинал Энрике Мануэль Мендесті (1547–1605), Порталегредегі Capela шебері, Эвораға алып келді, онда ол Claustra шебері лауазымын алды. Мануэль Мендес композиторлық қабілеттерімен ғана емес, ұстаз ретінде де көзге түседі. Ол келесі онжылдықтарда Португалиядағы ең беделді музыкалық лауазымдарға ие болған, өте білікті кәсіби музыканттардың көп бөлігін тәрбиеледі. Оның Эворадағы студенттері арасында келесі буынның ең белгілі полифонистері бар: Фр. Мануэль Кардосо (1566–1650), Филипе де Магальяеш (–1652) және Дуарте Лобо (1564/69–1646) [6]. Олар ұстаздарының педагогикалық қызметін жалғастырып, оған «бұл мемлекеттің барлық жақсы музыкасының ұстазы» («mestre de toda boa música deste reino») және «Еуропаны музыканттармен толтыратын дыбысты Мендес» («el Mendes Sonoroso que de Musicos llena toda a Europa») деген құрметті атаулар берді.
Санта-Крус Коимбрада
XVII ғасырдағы негізгі композиторлар – Д. Педро де Кристо, Д. Педро да Эсперанса және Д. Габриэль де С. Жуао. Коимбра университетінің Бас кітапханасында сақталған қолжазбалар полихоралия, аккомпанементпен бір дауысты ән салу және инструменттік обликато сияқты жаңашыл полифониялық тәжірибелерді көрсетеді.
Патшалық шіркеу
Патшаның болмауына қарамастан, Франсиско Гарро, Филипе де Магалхаес және Маркос Соарес Перейра сияқты Капела шеберлерінің болуымен ол маңызды орталық болып қала береді.
Вила Вичосадағы Браганса герцогтарының часовнясы
Испан үстемдігі кезінде Браганса герцогы Вила-Вичосадағы сарайына шегінді. Герцогтың шіркеуі тамаша литургияны сақтап келді және 1609 жылы Теодосио II Эвора мектебімен салыстырылатын Santos Reis Magos колледжін құрды. Вила-Вичосадағы Капелла шебері Роберто Торнар, жас Барселос герцогы Д. Жоанның (кейін Португалия королі Д. Жоан IV) музыкалық ұстазы болды. Бұл король Португалия тағына отырудан бұрын да, отырғаннан кейін де әкесінің музыка кітапханасын зор кеңейтіп, оны сол кездегі Еуропадағы ең ірі музыка кітапханасына айналдырды. Сонымен қатар, Жоан IV өзі де композитор және теоретик болды, сондай-ақ Жоан Лоуренсо Ребелоның (1610–1661) ынталы меценаты болды, оның шығармаларын Римде басып шығару үшін жіберді. Ребелоның кейбір шығармалары CD-де жарық көрді, ол инновациялық стильде шығармалар жазды, Джованни Габриели сияқты әсем полихоралық жазуды қолданып, оны Палестринаның консервативті стильімен үйлестірді.
Инструментальдық музыка
Португалияның 16-17 ғасырлардағы композиторлары ең жоғары деңгейге орган музыкасы саласында жетті, өйткені органның өзі – литургиялық аспаптың ең бағалысы саналды. Португалиялық және испандық органдарда көбінесе бір ғана клавиатура болды, педаль тақтасы болмады. (Егер педаль тақтасы болса, ол өте қарапайым болды және 16 ғасырдың басындағы неміс орган композиторлары, мысалы Арнольт Шлик, өз педаль бөлімдерінде күткендей мелодиялық күрделілікке жол бермейтін еді.) Дегенмен, осы органдар үшін жазылған музыка, әсіресе клавиатураға арналған жазуда, айқын контрапункттік шеберлік көрсетеді. Бірнеше орган механизмдері Пиреней түбегінде басқа жерлерге қарағанда жақсы дамыды. Мысалы, осы органдарда жиі «meio registo» («жартылай тоқтату») деп аталатын құрылғы орнатылды, ол қосылғанда клавиатураны екі бөлікке бөліп, тембрде айқын контраст тудыратын, бір клавиатураның орнына екі клавиатураның әсерін беретін еді. Португалия мен Испаниядағы тағы бір ерекшелік – аса қуатты, дыбысты қамыс тізілімдерінң көлденең орналасуы (португалдықтар оны «em chamada» деп атады), ол кернейдің фанфарларын имитациялау үшін өте пайдалы болды. 16 ғасырда Антониу Каррейра – Португалияның бас орган композиторы болды (Португалиядағы оның маңызы Испаниядағы шамамен бір дәуірдегі Антонио де Кабесонның маңызымен салыстыруға болады). Бірақ Каррейраның шығармалары оның өмірінде жарияланбады. Португалиялық аспаптық музыканың алғашқы басылған жинағы 1620 жылға дейін жарық көрмеді: Мануэл Родригес Коэльоның «Flores de Música para o instrumento de tecla e harpa» («Клавишалы аспаптар мен арфаға арналған музыка гүлдері»), ол шамамен 1635 жылы қайтыс болды. Онда тек қана діни шығармалар бар. Коэльо Бадахос, Эльвас және Лиссабон соборларында органшы болып жұмыс істеді. 17 ғасырда Брагада белгілі органшы мектебі қалыптасты. Бұл саладағы негізгі тұлғалар: Брага соборында қызмет еткен Гаспар дос Рейс, Педро де Араужо және дін қызметкері, композитор Диого да Консейсао болды. Португалияның ерте орган музыкасының екі маңызды жанры – «Tento de Meio Registo» (жартылай тоқтатумен Tento) және «Batalha» (шайқас). Соңғы форма Клемент Жанекиннің ең танымал шығармаларының біріне: «La bataille de Marignan ou La Guerre» («Мариньян шайқасы немесе Соғыс») қайнар көзі болып табылады, онда шайқастың ерекше дыбыстары бейнеленген. Иберия композиторлары көбінесе Жанекиннің түпнұсқасынан толық фразаларды алып, осы фразаларға ерекше клавиатуралық өрнектер қосатын.
Жоан V, жомарт
XVII ғасырдың соңында португал композиторлары жаңа музыка тіліне қарай дамыды, нәтижесінде қазіргі заманғы тонализм пайда болды. Жоан V (1706–50) билеуі португал қоғамы мен мәдениетінде терең өзгерістерге әкелді. Испаниямен бейбіт келісімге қол жеткізгеннен кейін монарх португал экономикасын жаңғыртуға және елді Людовик XIV-нің француз абсолютизміне ұқсас даму жолына түсіруге тырысты. Д. Жоан V-тің абсолютизмінің ерекшелігі – ол Папамен арадағы ықпалын пайдаланып, шіркеудің зор саяси, экономикалық және мәдени күшіне қарсы тұрып, оның бірлігі мен тәртібін нығайту үшін қайта ұйымдастырып, одан кейін патша билігіне бағындырды. Жоан V Лиссабон архиепископтығын бөліп, өте шеберлікпен өз капелласына Патриарх базиликасы мәртебесін алды. Капеллан кардинал атанды. Содан кейін ол епархияларды патша капелланының басқаруына біріктірді. Осылайша, Лиссабон архиепископы, кардинал-патриарх, Португалия королі Жоан V-тің капелланының капелланы ғана болды. Жоан V өз капелласындағы литургияға ерекше мән берді, оны Римдегі Папа капелласы сияқты монументалды етуді қалады. Ол бұл жетістікке екі жүз жыл бұрын кардинал Д. Афонсо қолданған тәсілмен жетті: жоғары деңгейдегі кәсіби музыканттармен келісімшарт жасап, португал музыканттарын тиісті деңгейде даярлау үшін жағдай жасады. Осылайша ол Римдегі Капелла Джулияның көрнекті шебері Доменико Скарлаттимен Реал капелла шебері және ханшайым Д. Мария Магдалена Барбараның музыка мұғалімі ретінде келісімшарт жасады және 1713 жылы Патриарх базиликасының жанына арнайы мектеп – Патриарх семинариясын құрды. Бұл семинария Португалиядағы маңызды музыка мектебіне айналып, 1835 жылы Ұлттық консерватория құрылғанға дейін ерекше қабілетті кәсіби музыканттардың бірнеше буынын тәрбиеледі. Патриарх семинариясының ең дарынды студенттері патша қаражатымен Римге жіберілді. Олардың қатарында Антонио Тейшейра, Жоао Родригес Эстевес және Франсиско Антонио де Алмейда болды, олар римдік шіркеу барокко мектебінде білім алды және римдік опера дәстүрімен танысты.
João V took a special care with the liturgy in his chapel, which he wanted as monumental as the Papal chapel in Rome. He got it repeating somehow the formula of Cardinal D. Afonso two hundred years before: contracting high standard professional musicians and creating structures for the adequate formation of Portuguese musicians. As such, he contracted the brilliant Master of the Capella Giulia, in Rome, Domenico Scarlatti, as Mestre da Capela Real and music teacher of princess D. Maria Magdalena Bárbara and founded in 1713 a specialized school annex to the Patriarchal Basilica: the Patriarchal Seminary, which would become the major music school in Portugal and form generations of professional musicians of remarkable quality until the foundation of the National Conservatory in 1835. The most gifted students of the Patriarcal Seminary were sent to Rome at the King's expenses. Those were the cases, namely, of António Teixeira, João Rodrigues Esteves and Francisco António de Almeida, who were hence formed in the Roman ecclesiastic baroque school and had the chance of getting acquainted with the Roman operatic tradition.
Опера және оның басталуы
Скарлаттидің музыкасымен "Иль Дон Кишот Манчийский" операсының алғашқы қойылымы 1728 жылы Лиссабондағы Рибейра сарайында өтті. Бұл Португалиядағы опера стиліндегі алғашқы қойылым болды, және одан кейін Корольдік сарайда басқа опера буффалары қойылды. Дегенмен, олардың музыкалық өмірге әсері шамалы болды, себебі жұртшылықтың қолжетімділігі өте шектеулі болды, сондай-ақ король оларға көп мән бермеді. 1735 жылы Триндаде театрында Алессандро Пагетти труппасына кең (аристократиялық) көрермен үшін алғашқы опера-серияны қоюға рұқсат берілді. Бұл үлкен сәттілікке ие болды, және труппа 1742 жылға дейін Rua dos Condes театрында өнер көрсетті. Сонымен қатар, 1733 жылы Баирро-Альто театрында Антонио Жозе да Силваның ("Жудеу") пьесаларының португал тіліндегі қойылымдары Антонио Тейшейраның музыкасымен басталды. Бұл пьесалардың көрермендері одан да көп болды. Алайда, 1742 жылы Д. Жоао V ауыр сырқатқа шалдықты, ал оның соңғы жылдары оны қоршаған мистика оның өліміне дейін барлық театрлық қойылымдарға тыйым салды.
Инструментальдық музыка
Әрине, сол кездегі ең маңызды португалдық клавишті аспаптар композиторы – Жозе Антонио Карлос Сейхас (1704–1742). Коимбра соборының органшысы Франсиско Ваздың ұлы, Карлос Сейхас он алты жасында, бірақ одан бұрыннан-ақ танымал болған Лиссабонға келеді, онда ол Патриарх соборының органшысы болып тағайындалады. Ұзақ өтпей ол Капелланың вице-мейстері болып тағайындалды (Капелланың мейстері – Скарлаттидің өзі, ал Сейхас сол кезде Корольдік капелланың жалғыз португалдық мүшесі еді). Сейхас клавишті аспаптарға арналған 105 екі бөлімді барокко сонатасын (немесе токаталарын) бізге мұра етіп қалдырды. Ол сонымен қатар діни және оркестрлік музыка да жазды. Дегенмен, оның ең өзгеше үлесі – клавесин мен скрипкаларға арналған концерт, ол Еуропадағы осы жанрдың алғашқы үлгілерінің бірі.
Жозе I және Мария I-дің опера және діни музыкасы
Д. Хосе I (1714–1777 жж.) тұсында опералық қызмет қайта жандандырылды. Ең танымал итальяндық опера композиторларының бірі – неаполитандық Давид Перес (1711–1778) 1752 жылы шақырылды. Перестің қызметінің шыңы – 1755 жылғы наурыз айында «Alessandro nell'Indie» операсымен монументалды Ópera do Tejo опера театрының ашылуы болды. Бірақ 1755 жылғы 1 қарашадағы Лиссабон жер сілкінісі жаңа ғимаратты және Лиссабонның орталық бөлігін қиратты. Патша сарайы да жойылды, сонымен қатар Д. Жоан IV-нің музыкалық кітапханасы да жоғалып кетті. Жер сілкінісінен кейін Rua dos Condes және Bairro Alto театрлары сияқты қоғамдық театрлар қайта жаңартылды (бірақ Ópera do Tejo жаңартылмады). Д. Мария I тұсында Лиссабонда (1792) С. Карлос театры (қазіргі Teatro Nacional de S. Carlos) және Портуда (1798) С. Жоао театры салынды. Неаполитандық ықпал зор болды және Д. Хосе мен Д. Марияның басшылығымен Патриархтың дарынды музыка студенттері Неапольдегі Санто Онофре консерваториясына жіберілді. Кейіннен бұл студенттер неаполитандық опера стилінде, сондай-ақ қасиетті музыкада өзгешеліктерін көрсетті. Олардың арасында Вила Вичоса мектебінің түлегі, 18-ғасырдың екінші жартысындағы ең көрнекті композиторлардың бірі – Жоао де Соуза Карвалхо (1745–1798) бар. Ол опералық және қасиетті музыкадан өзге, сол заманғы ең танымал клавишті аспаптар композиторы деп есептелуі мүмкін. Сол кездегі басқа да маңызды португал композиторлары: Джеронимо Франсиско де Лима, Лучиано Ксавье дос Сантос, Хосе Хоаким дос Сантос, Хосе дос Сантос Маурисио, Антонио Леал Морейра және, әсіресе, халықаралық аренада ең танымал португал композиторы болған Маркос Португалия.
XIX ғасыр
Наполеонның басып кіруі кезінде Корольдік отбасы Бразилияға кетеді, ал сарай Рио-де-Жанейрода орналасады. Бұл осы колонияның тәуелсіздігіне (1822) ықпал етеді және бразилиялық музыканың дамуына да пайдалы болады (алғашқы танымал бразилиялық композитор – Рио-де-Жанейродағы корольдік капелласының мүшесі Хосе Маурисио Нунес Гарсия). Осы уақытта конституциялық режим жарияланады (1820), және король Д. Жоан VI (1767–1826) қайта оралуға мәжбүр болады. Д. Жоао V негізін салған Корольдік камералық оркестрдің (өткен ғасырда Еуропадағы ең маңызды камералық оркестрлердің бірі) қызметі қайта келмейтіндей етіп төмендейді. Алайда, 19 ғасырдың басында заманауи аспаптық музыканы орындайтын әуесқой академиялардың дәстүрі кеңінен таралады. Қоғамдық концерттердің таралуы 19 ғасырдың бірінші жартысындағы ең көрнекті музыкалық тұлға – Жао Домингос Бомтемпоға (1775–1842) байланысты. Бомтемпо, сарай оркестрінің итальяндық музыкантының ұлы, Патриарх шеберлерінен білім алған. Көптеген замандастарынан айырмашылығы, ол операға қызығушылық танытпады және 1801 жылы Италияға емес, Парижге сапар шегіп, виртуоз пианист мансабын бастады. 1810 жылы Лондонға көшіп, либералдық айналымдармен танысады. 1822 жылы Лиссабонға оралып, заманауи музыканың қоғамдық концерттерін насихаттау үшін Филармониялық қоғамды құрды. Либералдар мен абсолютистер арасындағы азаматтық соғыстан кейін Бомтемпо королева Д. Мария II-нің (1819–1853) музыка мұғалімі болады және 1835 жылы құрылған, либералдық режиммен таратылған ескі Патриархалдық семинарияның орнына ашылған Ұлттық консерваторияның алғашқы директоры болады. Композитор ретінде Бомтемпо фортепианоға арналған көптеген концерттер, сонаталар, вариациялар мен фантазиялар жазды. Оның екі симфониясы португал композиторы жазған алғашқы симфониялар болып табылады. Бомтемпоның шедеврі – Луис де Камоэстің естелігіне арналған реквием.
ХХ ғасырдың басында
XIX ғасыр бойы концерттік қоғамдар кеңінен тарады. Бернардо Морейра де Са (1853–1924) Порту қаласында Квартет қоғамының директоры қызметін атқарды, сондай-ақ халықаралық деңгейде танымал болатын Морейра де Са квартетін құрды. Ол Опорт консерваториясының (1917) құрылуына зор үлес қосты. Дегенмен, опера португал композиторлары үшін ең бағалы жанр болып қала берді, алайда шығармашылық қызмет симфониялық және камералық музыка саласына қарай бірте-бірте жылжи бастады. Альфредо Кейл (1850–1907) және Аугусто Мачадо (1845–1924) – ең ірі есімдердің екеуі. Хосе Вианна да Мотта (1868–1948) және Луис де Фрейтас Бранко (1890–1955) XX ғасырдың басында португал музыка өмірінде ерекше орын иеленді.
Вианна да Мотта
Вианна да Мотта 1882 жылы Португалия королі Фернандо II-нің қаржысы есебінен Берлиндегі Шарвенка консерваториясына оқуға түсті. Ол 1885 жылы Веймарда Листтің және Ханс фон Бюловтың сабақтарына да қатысты. Германияда ол концертист ретінде мансап бастады және Бах, Бетховен мен Листтің туындыларын ерекше шеберлікпен орындады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Женева консерваториясында оқытумен айналысты. 1917 жылы Португалияға оралып, Ұлттық консерваторияның директоры болды. Композитор ретінде ол неміс романтизміне жақын тұрды және ұлттық фольклорды пайдаланып, қайта жаңарту арқылы ұлттық стильді қалыптастыруға ұмтылды. Оның ең танымал шығармасы – 1895 жылғы "À Pátria" А мажорлы симфониясы.
Луис де Фрейтас Бранко
Луис де Фрейтас Бранко (1890–1955) португалиялық музыканы ең жаңашыл еуропалық эстетикаға, атап айтқанда Шёнберг атонализмі мен француз импрессионизміне жақындатудағы шешуші рөлімен Португалияда модернизмді енгізген адам деп есептеледі. Аугусто Мачадо мен Томас Борбаның шәкірті болған ол бельгиялық органшы және композитор Дезире Пакеден сабақ алды және 1910 жылы Хампердинкпен оқу үшін Берлинге барды. Сонда ол Дебюссидің «Pélleas et Mélisande» операсының қойылымын көрді, бұл оның эстетикалық бағытын анықтауда маңызды рөл атқарды. Оның ерте туындыларының ішінде «Váthek» және «Paraísos Artificiais» симфониялық поэмалары, сондай-ақ бірнеше фортепианолық шығармалары бар. Оның өнімді шығармашылығына бес симфония, скрипка концерті және көптеген вокалдық шығармалар кіреді.
Басқа композиторлар
ХХ ғасырдың басында Франсиско де Ласерда (1869–1934), Оскар да Силва (1870–1958), Луис Коста (1879–1960) және Антонио Фрагозо (1897–1918) сияқты маңызды композиторлар да болды. Ласерда француз және орыс репертуары бойынша белгілі режиссер мамандығымен де аты шықты. Ол Париждегі Schola Cantorum-да Винсент д'Индидің ассистенты болды. Оның музыкалық тілі Фауре мен Дебюссидің музыкалық тіліне өте жақын.
Estado Novo режимі
1926 жылғы әскери төңкеріс Португалияда диктатура орнатты (өзін "Жаңа мемлекет" деп атаған Estado Novo), ол португалдық өмірге жарты ғасырға жуық уақыт бойы бағыт берді. Еуропалық фашизмдердің бағытында мәдениет түсінігі пропагандамен ауыстырылды. Бұл үгіт-насихат 1940 жылы Ұлттық мерекеде ең жоғары деңгейге жетті; С. Карлос театры режимнің жартылай ресми композиторы Руй Коэльоның операсымен қайта ашылды, бұрын жаңадан жөнделген болатын. Керегіне келсек, Португалияның сол кездегі музыкалық өмірінің ең маңызды тұлғасы – режимге және оның эстетикалық бағыттарына ашық қарсылық көрсеткен және осы себепті барлық қызметін мемлекеттік ұйымдардан тыс жүргізуге мәжбүр болған композитор Фернандо Лопес Граса болды.
Лопес Граса
Фернандо Лопес Граса (1906–1995) Ұлттық консерваторияда Томас Борба, Луис де Фрейтас Бранко және Вианна да Моттаның шәкірті болды және 1931 жылы композиция бойынша жоғары курс бітірді. Ол сол мекемеде қызметке орналасуға тырысты, бірақ саяси себептермен тұтқындалды және оған орын берілмеді. Ол біраз уақыт Коимбрадағы Музыка академиясында сабақ берді және 1937 жылы өз қаражатымен Парижге барып, музыка тану ғылымын оқыды. Сонда ол музыкалық қалыптасуының алғашқы туындыларын (2-ші фортепиано сонатасы, скрипка, альт, виолончель және фортепианоға арналған квартет) жазды. 1939 жылы Португалияға оралғаннан кейін Лопес Граса Лиссабондағы Музыка әуесқойлары академиясында сабақ берді. Оның туындыларының ішінде португал халық әндерінің хор немесе солистке арналған көптеген гармониялық өңдеулері мен бейімдеулері, португал ақындарының өлеңдеріне жазылған дауыс пен фортепианоға арналған әндер, көптеген саяси әндер, сондай-ақ симфониялық, камералық және фортепиано музыкасы ерекше атауға лайық. Лопес Граса корсикалық этнолог Майкл Джакометтимен бірлесіп португал халық музыкасын жүйелі түрде зерттеді, оны сіңіріп алып, музыкалық тілінде толыққанды пайдаланды. Оның фольклорға қатысты көзқарасы биліктің идиллиялық немесе көркемдік көрінісінен мүлдем өзгеше, ауыл өмірінің қиын жағдайларын күшейте түседі. Лопес Грасаның замандастары көбінесе бейбітшіл, консервативті "неоклассикалық" стильді таңдайтын: олардың қатарында Армандо Хосе Фернандес (1906–1983), Хорхе Кронер де Васконселос (1910–1974), Фредерико де Фрейтас (1902–1980), Жоли Брага Сантос (1924–1988) және Клаудио Карнейро (1895–1963) болды.
Қазіргі заманғы үрдістер
1974 жылдың 25 сәуіріндегі төңкеріс Португалияда демократияны қайта орнатты. Содан бері ел үлкен дамуды бастан өткерді, әсіресе 1986 жылы Еуропалық экономикалық қауымдастыққа (қазіргі Еуропалық Одақ) қосылғаннан кейін. Интеллектуалдық және мәдени өмірде айқын жақсарулар болды. Музыка да консерваториялар мен мамандандырылған жоғары оқу орындарының көбеюінен, еркіндік аясында, сондай-ақ музыка фестивальдарының кеңінен таралуынан үлкен пайда көрді. 1953 жылы құрылған Калуст Гүлбенкян қоры мәдени өмірдің барлық саласында, әсіресе музыкалық саласында ерекше маңызды рөл атқарды.